کابل پرس

خوانشی بر شعر هزارگان پریشان، اثر استاد تقی خاوری

2019-04-24T17:00:23Z

هزارگان پریشان
تقی خاوری

هرگر نيافتمت اي رُطب‌ِ عشق‌!
روييده‌اي تو بر كدام شاخة دنيا؟
آواره همچنان‌،
در زير هفت ستاره‌
هرجا كه بوي آب و علف بود
همراه نياكان‌
از اسبهاي پاي‌ماندگي‌
فرود آمديم‌
زور گرسنگي پنجة ما را
چون گاوآهني‌
به شيار زمين كشاند
در فصلهاي خوشه گرفتن‌
مانند كاه‌
در بادهاي پريشاني‌
بي در كجا شديم‌
شبهاي پر طنين هزاره‌
با رقص خنجر و شمشير
با خواندن دوبيتي و تنبور
من از هزارگان پريشانم‌
با تلخي‌ِ شباهت چنگيز
وقتي‌
در دشتهاي سبز ساحل جيحون‌
هر يك هزار تن‌
يك كاسه بوده‌ايم شايد؟
قومي‌
با سرگذشت پيچيده‌
كه تاريخ‌، بر سايه‌اش‌
رنگ سكوت زد
و اين خطوط شباهت نيز
تاريكي مرا، از اصل روشن نمي‌كند
از ديرباز نياكانم‌
در خاك اُرُزگان و باميان‌
با رويش گندم بزرگ‌
با دستهاي باز تشيّع‌
در پيشگاه جان جهان ايستاده مي‌شدند
و گويش آنان زبان پاك دري بود
شايد كه روح نياكانم‌
بر گِردِ معبد آتش‌
با چهار عنصر اصلي شناورند
يا آن كه در فضاي رازناك باغهاي چين‌، معلق‌اند
در من صداي عاشقانة بوداست‌
با ضجة «شهنايي‌»
با هاي‌هاي «راگ‌»
و رقص «ناچ‌گران‌» معابد بنگلور و بنارس‌
در اصل خلاصه‌
با خيل دست‌ورزان‌
يك كاسه است تبارم‌
يك قرن پيش از اين‌
سردار خطة افغان‌
با تيغ تيز جهالت‌
قلب عموي مرا در رَحِم مادرش شكافت‌.

Sommaire

خوانشی بر شعر «هزارگان پریشان» اثر تقی خاوری

شعر ضد تاریخ است. هر چه تاریخ به رسمِ نهاده شده دروغ می گوید؛ شعر در ذات خویش نمی تواند دروغ بگوید. زیرا شعر نامه ای است که انسان به خویش می نگارد و در وجدان دروغ نمی آید. شعر عین درد را می گوید و وقتی درد گفته شود علت نیز کشف خواهد شود. شعر در جوامع آسیب زده، بیش خود را می نماید. آغازی و انجامی چنین محکم و قدرتمند در برابر جهان ابراز می دارد استاد تقی خاوری در شعر «هزارگان پریشان» که نمی گذارد در آنچه بعد از این شعر می آید شکی بماند.
گاهی با خود می گویم چه خوب که غمی این چنین سنگین، در جان ما هزاره ها به ارث می رسد و ما را اینگونه طلبکار زیستن و باعث زیستن می کند. در آغاز شعر، خاوری می پرسد از زندگی که کجاست، آنچه وعده اش داده شد به انسان یا آنچه دارند دیگران و ما نداریم؟ ما که رنج بردیم و می بریم؛ تلاش کردیم و می کنیم؟ ما که به وصف، آنانی هستیم که در انتهای شعر می آئیم. البته این بازخواست، بی راه جویی نیست. در دومین سطر آغازین شعر، او از دنیا آدرس می خواهد، که «کجاست آن شاخه ی رویاننده ی خرمای عشق؟». او در بودن شک نمی کند. او به عدالت شک کرده است. هر چند ممکن است این شک باعث فروپاشی خواستن و حرکت در دیگر جوامع باشد اما شاعر در این اثر به تبع از خاصیت درونی طایفه ی خویش، برخورد فعالانه دارد با مشکل موجود.

براستی چرا هر چیز دیگری از کلمات نگفته است شاعر، چرا خرما؟ و چرا عشق و نه مثلن آسودگی؟ و چرا روئیدن؟
گویا مدام کسانی از جهان وانسان؛ از ما هویت می پرسند. می پرسند که از کجاییم و کیستیم؟ گویا ما مجبور به ابراز و اثبات هر باره ی خویش هستیم. هر بار ایستادن، دست بالا کردن و فریاد زدن که «من هزاره ام». فریاد می زنیم تا بی وجدانی قدرت و بشریت ما را از حافظه ی ناعادلانه ی خویش حذف نکند. چه اجبار دردناکی داریم که با زیستار خود، با صورت خود، با نگاه خود، به هر دار و درخت و بی مایه ای، خویش را باز معرفی کنیم. جان ما ستانده شد در کیستی مان. اکنون گوشت مان را تلخ می کنند به سبب هستی مان. پاسخ این کیستی، پاسخ به فریاد تظلم و دادخواهی گذشتگان و حاضران ماست. به هوشباش زدن بر وجدان خطاکار بشریت و تاریخ است. آنقدر که خودم را شناخته ام، یکسره در حال پاسخ دادن بوده ام. پاسخ به سوالی بی شرمانه و تکراری.

«کیستی؟»

پایانه ی این شعر پاسخی اما دیگر گونه می دهد. استادی مانند خاوری است که می تواند گزاره ای اینچنینی را مطرح کند و پاسخی شاعرانه و عمیق به آن بدهد. او خود را هزاره می گوید. با لحنی حماسی در همان پاسخ می نمایاند که هزاره کیست؟
و در تاریخِ مفتخر به کشتار و غصب سرزمین ها؛ او و هم ریشه هایش به چه صفات انسان مدارانه ای افتخار می کنند. او از طرف ملت اش می گوید که ما، متمدن بودن را با انسانیت رفتاری مان اثبات کرده ایم. با زخم های ناحقی که بر شانه ها و گرده هایمان از دیگر انسان ها حمل کرده ایم و می کنیم. این شعر رفتاری است هزارگی در صافی و سادگی همتای آب.
عباس رضایی
بهار 1395

بگذارید بروند

عباس رضایی — 2015-09-15T18:03:21Z

اشک در چشمانم جمع شده و بغض در گلویم جمع شده است. کلماتم را توان نشستن در کنار هم نیست. کلماتم تکه تکه و پراکنده اند. تنها هستم مثل همیشه. انسانیت مرده است و عقل کاری برای زندگی بهتر انسانها نمی کند. جامعه شناسی به چه کار می آید؟ روانشناسی به چه کار می آید؟ تاریخ دارد در قبرستان فرو می رود. مرا درد نمی گیرد که سی سال تمام دولت جمهوری اسلامی ایران هیچ پناهنده ای از افغانستان نپذیرفته است. سی سال شد و سه نسل که در مرحله تعلیق بررسی وضعیت پناهندگی به سر می بریم و از همه حقوق انسانی خویش محرومیم. از حق تحصیل، کار، درمان و از همه مهم تر از حق انسان بودن در اجتماع. بارها گفته ام و دوباره می گویم عقلانیت با انسانیت قرین است. می خواهم دیگر نترسم و به عنوان روشنفکر خیلی ها را به محکمه عقلانیت بکشانم. تا شاید بشود تغییری به وجود آورد. مردمی که من از آنها حرف می زنم تنها هستند. صاحب قدرت و ثروت نیستند و دهان شان خرد شده و یارای فرایاد زدن در ایشان نیست. در چشم هایشان خون خستگی و در دل های یشان دلگیری از کار بشر. آه به کجا می توانند پناهنده شوند آن دستهای کوچک و چشم های گریان. من گریه می کنم. بله من هم اکنون گریه می کنم و انسانهایی دارند استخوان انسان های دیگری را خرد می کند. حرفم از این روزهای مرز ایران و ترکیه است که هزاران هزار نفر دستگیر و پراکنده شده اند. هزاران نفر به افغانستان دیپورت شده اند. همه جا حرف از رفتن است، حرف از فرار کردن از تله استخوان خرد کن بلاتکلیفی در ایران. چرا دولت جمهوری اسلامی ایران ممانعت می کند از خروج پناهجویان افغانی؟ چرا دولتمردان افغان که هیچ غلطی در این سال ها نکرده اند جز دزدی اشاره داده اند که مانع مهاجران شوند؟ ما نه برای نان و آب بلکه برای اندکی آرامش و احساس انسان بودن از شما فرار می کنیم. از شما گرگ های بی انصاف. هر راهی که امکان داشت در تضییع حقوق ما اتفاق افتاده است. رفتارها و قوانین غیر بشری شما آینده ی فرزندانمان را تباه کرده است. هستی نداشته مان را هر لحظه به اضطراب و بر باد رفتن تهدید می کنند. آنچه در دلم می گذرد حسرت روزهای رفته و ظلم روان برای این ابنای بیچاره ی بشر نیست. رنج من از سقوطی است که دامن انسانیت و اخلاق اجتماعی را گرفته است. دولتمردان زیر باد کولر نشسته چه می فهمند که بر پوست و گوشت و خون مسافران راه پناهندگی چه می رود. هیچ قانونی حق ندارد حق انسان را نابود کند. قانون برای چه به وجود آمده است؟ قانون برای بهتر کردن شرایط و وضعیت زندگی اجتماعی ساخته می شود. قانونی که آدمها را دسته بندی می کند و به راحتی از اخلاق انسانی اجتماعی چشم پوشی می کند کثیف ترین حالت تبارز اندیشه فرهیختگان یک جامعه است. بارها و بارها گفته ام که دولت جمهوری اسلامی به طور سیستماتیک اقدام به اجرای نوعی برده داری مدرن در برابر پناهندگان کرده است از سوی دیگر جامعه ی پناهندگان به علت شرایط بی ثباتی که دچارش بوده است هرگز نتوانسته است مدعی حقوق خویش باشد. متاسفانه جامعه جهانی که در برگیرنده ی فرهیختگان و مدیران همه جوامع می باشد در سال های اخیر سعی کرده است از کانون بحران های اجتماع انسان دور باشد. دور بودن از شدت ها و عدم لمس مشکلات باعث می شود تا درباره حل و کاهش رنج ها و دردهای اندیشه ای اتفاق نیفتد. ما همه بر یک سفره نشسته ایم امکان ندارد که ما غذای خویش را با آرامش زیر نگاه گرسنه همه سفره هایمان نوش جان کنیم. این روزها بحران پناهندگان نشانه ی بسیار روشنی شده از وضعیت مدیریت جهانی که وجود دارد. شکاف های افتاده در بنای تمدن هر روز بزرگتر می شود و اگر فرو بریزد دامن همه را خواهد گرفت. تهیه ی اندیشه ی لازم برای حل بحران های دردناک اینچنین بی شک سخت تر از ساختن یک مدل موبایل نیست. اما می خواهد که همه ی آنها که دست توانایی دارند پای کار بیایند. سخن من با دولتیان نیست که همواره از بی اخلاق ترین و بی دردترین بخش های جامعه ی انسانی بوده اند. سخنم با روشنفکران است. با آنها که می اندیشند و آنها که می دانند اگر زندگی دیگری را بهتر کنند زندگی خودشان بهبود پیدا می کند. هنرمندان، دانشگاهیان، اندیشمندان و همه ی آنهایی که درک می کنند درد هر انسان، درد آنهاست. کاش می شد کاش می شد کاش می شد بارانی ببارد تا سختی این روزهایم قابل تحمل تر شود. مرگ وجود دارد. خودخواهی و ظلم، بنیان برانداز است

این روزها سیلی از پناهندگان دارند سعی می کنند از مرز ایران و ترکیه بگذرند. دولت جمهوری اسلامی ایران اما با فرستادن نیروهای نظامی راه خروج را بر ضعیف ترین انسان های جهان بسته است. بدتر اینکه بعد از دستگیری، این پناهندگان چه آنها که مدارک درخواست پناهندگی دارند چه آنها که ندارند به بدترین شکلی به افغانستان دیپورت می شود. دولت به ماموران خود دستور داده تا این افغانی ها حق ندارند به غرب بروند. دولت گفته است این افغانی های عوضی را بیندازند به افغانستان. بر خلاف آنچه هر باره در رسانه ها مطرح پی شود تقریبن هیچ پناهنده ای به لحاظ قانونی در ایران وجود ندارد. تمام افغانی های حاضر در ایران در مرحله درخواست پناهندگی نگه داشته شده اند تا با قانون غیر انسانی از همه ی حقوق انسانی شان محروم باشند. صفت پناهنده به شخصی اطلاق می شود که دولت به اصطلاح میزبان او را پذیرفته باشد و به او تمام حقوق یک شهروند را اعطا کرده باشد. افغانی های مقیم ایران دارای هیچ حقی اعم از تحصیل و درمان و کار و سفر و فعالیت اجتماعی نیستند. آنچه در ایران دارد اتفاق می افتد عین یک برده داری مدرن است. هیچ انسان منصفی نمی تواند چنین بی اخلاقی را تحمل کند. روی سخنم با آن دسته از دولتمردان است که هنوز بارقه ای از اخلاق در قلبشان وجود دارد. کسانی که روح انسانی در ایشان هنوز زنده است. بروید و ببینید در کوههای مرزهای شمال غربی ایران چه می گذرد. انسانها کشته می شوند گروگان گرفته می شوند. بیچاره و درمانده دیپورت می شوند. بروید بشنوید و ببیند کودکان و زنان را که آه می کشند. آه دامنگیر است و سنگ ظلم را می ترکاند. من یک شاعر با یک قلم بیست سانتی متری و قلبی که از درد هزاران نفر انباشته است. انذار می دهم تان به انسانیت. انذارتان می دهم که با خبر باشید اشک خانواده ها و انسانهای تنها و بی پناه سیل می شود و بر خانمان و تمدن تان خواهد دوید. دلارها و منافع اقتصادی مهم هستند اما جامعه ی انسانی پایدار به اخلاق و انسانیت بوده است. به درک مشترک از وضعیت دیگر انسان ها. وظیفه روشنفکر است که پای برخی چیزها مانند انسانیت بایستد. زندگی در منجلاب بی تعهدی کپک زده ترین نوع زندگی است. به هوش باشید که قلب های زیادی شکسته اند و قلب های زیادی زیر فشار دارند له شوند. رفتن حق هر انسانی است.
بگذارید بروند

بگذارید بروند

بگزارید بروند

بگذارید بروند