کابل پرس

فرمان ستيزی

ناصر چکاوک — 2018-06-10T16:59:51Z

باز هم همان خرک و همان درک! باز هم همان بازيگر ها و هنرپيشه های بازار زده و تنفروشان ساستاريک (سياسی)!
آری، باز هم همان سرسپردگان لشکرکشان بر آن اند، تا بازار شان را گرم کنند و آن چه و کس را که امريکايی ها به اين سرزمين برگزيده و برگماشته اند، به نام مردم سالاری به خورد مردم دهند.

اگر گماشتگان ديروز و امروز افغانستان پدران و بنيادگذاران طالبان بودند و هستند، گماشته ی فردا پدر افغانی داعش خواهد بود. برای همه روشن است، پيش از آن که در افغانستان بيمار، هماورد گزينشی (رقابت انتخاباتی) به نمايش گذاشته شود، امريکايی ها پيشاپيش جانشين ملا غنی احمدزی را برگماشته اند. گزينش آزاد در افغانستان يک دروغ آشکار و کلاه گذاشتن بر سر مردم است. در سرزمينی که گاوسالاری (زورسالاری) فرمان براند، مردم سالاری جای ندارد. اين گماشتگان که با نيرنگ و دغلی، به نام گزينش مردم، بر شانه های شان نشانده می شوند، ناهمگونی با گماشتگان ديروز و امروز ندارند و مردم درست می دانند که سگ زرد برادر شغال است.

از آن جا که سامانه و راژمان ساستاريک (سيستم سياسی) در افغانستان نادرست اند، مردم اين سرزمين هيچگاه به گزيدمان آزاد، هماوردی گزيدمانی، آزادی گفتار، آزادی رسانه ها، آزادی انديشه و برابری دست نمی يابند. مردم سالاری در اين سرزمين خُفت رنجی (کابوسی) بيش نيست. مردم افغانستان در گنداب و مردابی افتاده اند، که به هر سو شنا می کنند و به هر دری که می کوبند، آواز تبارگرايی و بنيادگرايی به گوش شان می رسد. اين سرزمين از نگاه ساستاريک بيچاره و در به در است، زيرا افسارش در ميان تبارگرايان «جنگ من» خوان و بنيادگرايان «تازی نامه» خوان، دست به دست می شود. افغانستان به يک دگرگزينی (الترناتيف) خردمندانه نياز دارد، زيرا اين دو دسته و دو پديده با خرد ناساز و در پی تباهی مردم اند. گشايش گره دشواری مردم افغانستان در گرو خرد است. تنها خرد می تواند گره دشواری مردم را بگشايد و درد شان را چاره و درمان کند، نه گرايش های دينی، کيشی، نفانی (ملی) و تباری.

برای اين که از اين لجنزار به در آييم، نياز به خردمندانه انديشيدن داريم. تا زمانی که روشن انديشانه نينديشيم، نمی توانيم از خرد مان کار بگيريم و اگر از خرد مان کار نگيريم، آزاد نيستيم.
گرايش های کنونی در افغانستان کشنده و مرگبار اند. توده به سوی گله شدن رهنمود می شود، تخم روشن انديش کهنه کار برافتاده است، کار روشن انديشی به چالش کشيده است و زادمان نو روشن انديش سرخورده و سراسيمه گشته است، ولی تبارگرايی بيداد می کند و فاشيزم يکه تاز به پيش می رود.

از نگر من، تبارگرايی چيزی بی از گله گرايی و رمه شدن نيست. در درون گله يا رمه، فرمان ستيزی (اپوزيسيون) جا ندارد. پوز همه گله گيان يا در آخور است، يا پشت سر هم، چپ و راست می چرند. ترس يا هراسی هم اگر از بيرون فراگير گله شود، چوپان با سگان پارچه گيرش دور می کند و آرامش چراگاه را دوباره استوار می سازد و اگر در درون گله شاخ به شاخی رخ دهد، چوپان با چند تا درکونی آرامش را باز می آفريند.

در زندگی گله گی يا رمه گرايی، انديشه و آرمان پديده های پوچ و بی چم اند. گله گيان نياز به انديشيدن ندارند، زيرا سگان و چوپان برای شان می انديشند و چراگاه را آماده چرا می سازند. هم رمه و هم رمه دار خورسند و خوشنود اند. رمه دار از بهر پروريدن، چراگاه را آماده می سازد و رمه می چرد، که فربه شود.

بی گمان، می توان داويد (ادعا کرد) که همان گونه که زبان ها دست خوش گافيدن (تجاوز) و دست درازی شده اند و زبان ناب يافت نمی شود، تبار ها هم دست خوش گافيدن و گاييدن ها شده اند. آيا خرد می پذيرد که پس از اين همه لشکر کشی ها و بگای بگای ها، تباری ناب و دست نخورده مانده باشد؟ اگر به راستی کسی به تبار باور داشته باشد، بايد بداند که همزبانی، همتباری نيست. همزبانی می تواند همدلی باشد، ولی نمی تواند بستر همتباری را بگستراند. برای نمونه، زبان پارسی هراتی، زبان کيستی (هويتی) شهروندان گوناگون هرات است. و زبان پشتو، زبان کيستی شهروندان گوناگون استان کندهار است. پارسی گويی در هرات و پشتوگويی در کندهار به اين چم نيستند، که همه شهروندان همتبار اند. کندهار ده ها بار در ميان گرگانی ها و صفوی ها دست به دست شده است. از پايان سده نهم که صفويان سرخ کلاه به تاخت و تاز آغازيدند، تا دهه سوم سده يازدهم خورشيدی سد ها جنگ خونين در اين گذرگاه رخ داده است. اين جنگ ها و لشکرکشی ها خود گواه آن اند،که همه تبار ها دست خورده اند و هيچگاه ناب نيستند و ناب نمی شوند.
ما بايد به خود آييم و کمی خردمندانه بيانديشيم و از خود بپرسيم که چه می خواهيم. من باورمندم که درفش تبارگرايی با آشتی برافراشته نمی شود. شايد تنها زور بتواند چند بامدادی درفش تبارگرايی را برافرازد، ولی زور پايدار نيست.

فاشيزم هم بايد بداند که نه زادمان کشی، نه دشمنی با ايران و نه هم جنگ با پاکستان، به سودش است.
اگر به گزار (تاريخ) جهان نگاهی بياندازيم، می بينم که هر زمان که فاشيزم کم توان می شود، جنگ راه می اندازد. جنگ هم زندگانی فاشيزم را دراز می کند و هم مردم ديگر به آن نمی انديشند و گوسپندوار، مورانه و ملخانه به کشور همسايه می ريزند، تا از آبرو و پاکدامنی کشور شان بپدافندند (دفاع کنند). از اين که فاشيزم بر آبرو و بزرگمنشی خود شان چه کرده است، می فراموشند.

تاخت و تاز هيتلر به لهستان و تاخت و تاز خمينی به اراک (عراق)، برای پايداری در درون و سرزدن سران مردم بود. فاشيزم افغان ملت هم بر آن است تا در همسايگی جنگی راه بياندازد و با راه انداختن جنگ، دشمنان درونی اش را سرکوب کند، سرزمين هزارستانی ها را ميدان جنگ بسازد و تخم هزارگی را براندازد.

اکنون زمان آن رسيده است که انديشه کاران تکه و پارچه شده، در آرمان و انديشه شان بازنگری کنند، فراتباری بيانديشند و هماهنگ و يک پارچه شوند. به انديشه کاران کهنه انديش، که زمين را گذاشته و دست به ريسمان آسمان آويخته اند، کاری ندارم، چون ايشان از سرشت از بازنگری و خانه تکانی انديشه ای، بی بهره بوده اند و باور شان، بازدارنده هر گونه دگرگونی است. آماژم انديشه کاران روشن انديش اند.

تا روشن انديش مان خود را نفروزد (تعريف نکند)، جايگاهش را روشن نسازد و پا در ميانی نکند، فاشيزم بر گرده های اين مردم سوار خواهد ماند. تا روشن انديش در ديدگاه و انگارگان (ايديولوژی) اش بازنگری نکند، نمی تواند به يک ديسه (طرح) سازنده و کارآمد دست يابد. يک ديسه سازنده و کار آمد، کنار گذاشتن تبار و چنگ زدن به ريسمان انگارگان و ساختن سازمان و باهماد های چپ و مردم سالار است.

در پايان بايد يادآور شوم، که هر کس که يک ريزه فرجاد و فرسار هم داشته باشد و خردمندانه بيانديشد، می داند که حامد کرزی و غنی احمد زی، بنيادگذاران طالبان، با سگول های شان، که چنبره (حلقه) ارگ را می سازند و آگاهانه و آزادانه دست به هر تبهکاری می زنند، يک چنبره فاشيستی اند. اين چنبره که „زيرکانه“ دست به همه سوزی (هولوکاست) دومی زده است، از هيتلر تبارگرا تر، از موسولينی خودکامه تر و از فرانکو نژادپرست تر است. اگر هيتلر گروه گروه و دسته دسته به زندان و کشتارگاه می فرستاد، اين سالوسان فريبکار در دادگاه خيابانی شان هر روز مردمان را با خودکفانان شان به خاک و خون می کشند.
کسانی که از اين خودکامگان، تک سالاران و تبارگرايان که بر پايه نژاد، کيش و تبار و زادمان زدايی، پشتيبانی می کنند، دست شان به خون مردم آلوده و دامان شان به رنگ „فاشيزم“ رنگين است.

روشنگری در ايران

ناصر چکاوک — 2013-06-06T20:49:16Z

بخش ششم

اگر به بنياد و آغاز روشنگری در ايران نگاهی بياندازيم، می بينيم که ريشه ای روشنگری ايران کهن (ايران و افغانستان ايمروزی) به سده های دوم و سوم خورشيدی می رسد. برای نمونه، به خود و خرد خود باورداشتن منصور حلاج يا باور نداشتن اش به دين:
کافرم به دين خدا
کفران نزد من هنر بود
و بر مسلمانان زشت،(۲۹)
و همچنان خرده گرفتن بايزيد بسطامی از خدا: ... آدم، خدای خود را به لقمه ای بفروخت ... بهشت تو، تنها بازيچه ای کودکان است(۳۰)، پديده های اند که از جنبش روشنگری جهان، يک گام پيشتر اند.
هگل ايران را خانه ای خود می داند. از نگر او تاريخ جهان نخست با فرمانروايی پارسيان به ميان می آيد، پارسيان نخستين دودمان تاريخی اند و انديشه ای اروپايی، بنياد خود را از روشنايی زردشت می گيرد (۳۱).
از روشنايی زردشت و استوانه کوروش بزرگ، که بنياد روشنگری در فرهنگ مردمان پيشرفته ای جهان را می سازند، که بگزريم و از روشنگری انديشمندان سده ای سوم هم تير شويم، به آغاز همين سده ای روان خورشيدی بايد درنگ کنيم، زيرا احمد کسروی و پديده ای روشنگری از هم جدا ناپزير اند. احمد کسروی روشن انديشی است که آگاهانه دست به روشنگری می زند و روشن انديشان خفته در خاک را، روان می بخشد و ايران و ايرانی را از خواب خرس بيدار می کند. اگر کسروی به تنهايی روشنگری می کند و پس از ريختن خونش به دست سرسپردگان تازی، روشن انديشان آن زمان خاموش می مانند، در دهه های پسانتر روشن انديشان بسياری درفش روشنگری را بر فراز فرهنگ ايران به جنبش در می آورند و در همه بخش های هنر و ادبسار پديده های روشنگری نمودار می سازند.
کسروی که خود در آغاز آخوند است، پس از آشنايی به دانش پيشرفته و انديشه های نوين، جامه ای آخوندی را به دور می افکند و به خواندن و نوشتن و روشنگری می پردازد.
از نگر کسروی خرد شناسنده ای نيک و بد و راست و کج و سود و زيان است. حرد روان و گوهر آدمی گری است. آدمی و جانوران دارای گوهر تن و جان اند، ولی گوهر روان ويژه ای آدمی است. سهش بايد از خرد فرمانبرداری کند (۳۲).
کسروی آگاهانه وآزادانه می گويد: آنچه در کيش ها راه نيافته، خرد است (۳۳).
احمد شاملو که از پيشروان روشنگری در ايران است، چکامه های دهه های گزشته را نمی ستايد، ولی سرودينه های ايمروز و به ويژه سروده های خودش:
حربه ی خلق است (۳۴)
در روزگاری که:
شب
با گلوی خونين
خوانده است
ديرگاه.
دريا نشسته سرد.
احمد شاملو پرتوی است که:
در سياهی جنگل
به سوی نور
فرياد می کشد (۳۵).
احمد شاملو که روشن انديش را خاموش و لب بسته و ميدان فرهنگی را تهی از روشنگری می يابد، از درون تاريکی بر دين داران می خروشد و فرياد می زند:
ای خداوندان ظلمت شاد!
از بهشت گند تان، ما را
جاويدانه بی نصيبی باد! (۳۶)
از آن جا که شاملو از روی راستی و درستی فرياد می زند، ولی هيچکس باورش نمی شود، می گويد:
اي كاش مي توانستم خون رگان خود را
من
قطره
قطره
قطره
بگريم
تا باورم كنند.
اي كاش مي توانستم
يك لحظه مي توانستم اي كاش _
بر شانه هاي خود بنشانم
اين خلق بي شمار را
گرد حباب خاك بگردانم
تا با دو چشم خويش ببينند كه خورشيد شان كجاست
و باورم كنند.
اي كاش
مي توانستم! (۳۷)
اخوان ثالث در سرودينه ای آواز کرک ياد مرد چنگ نواز را زنده می سازد، که پس از به خاک و خون کشيدن مردم سيستان در کوی و برزن شهر در خون تپيده و به آتش کشيده، می گشت و از کشتار و تبهکاری سپاهيان قتيبه داستان به زبان می آورد. داستانی که از ديدگان زندگان اشک خونين روان می ساخت. مرد چنگ نواز، که خود خون می گريست، بر چنگ می نواخت و می سرود:
با اين همه اندوه
در خانه ی دل
اندکی شادی بايد
که گاه نوروز است (۳۸)
اخوان ثالث هم آزادانه در برابر فرهنگ سوگوار تازی می ايستد:
بخوان آواز تلخت را،
ولکن دل به غم مسپار (۳۹)
ثالث که از آخوند و تازی ها بس دلش تنگ است، به ايسا روی می آرود. با آن که دامان ايسا هم ناپاک و چرکين است، پاسخی از او می خواهد، چون او جوانمرد است:
مسيحای جوانمرد من! ای ترسای پير پيرهن چرکين!
هوا بس ناجوانمردانه سردست ... آی ...
دمت گرم و سرت خوش باد!
سلامم را تو پاسخ گوی، در بگشای! (۴۰)
روان روشنگر سرودينه های سهراب سپهری همچون پرتوی روی آسمان ادبسار پارسی در گردش است و فرمان می راند. سپهری پس از چند دهه خاموشی روشن انديش، فرياد بر می آورد که:
ديرگاهيست که چون من همه را
رنگ خاموشی در طرح لب است.
جنبشی نيست در اين خاموشی:
دست ها، پا ها در قير شب است (۴۱)
سپهری که روشن انديش را خاموش و توده را در خواب می بيند، فرياد می زند:
ای خدای دشت نيلوفر!
کو کليد نقره ای در های بيداری؟ (۴۲)
هنگامی سپهری می بيند که روشن انديشان دست به ريسمان دين می برند، اندوهگين می شود و می سرايد:
من به اندازه ای يک ابر دلم می گيرد
وقتی از پنجره می بينم، حوری
– دختر بالغ همسايه –
پای کمياب ترين نارون روی زمين
فقه می خواند. (۴۳)
سهراب سپهری باز هم از روشن انديش گله مند است، که چرا خاموش است و به تاريکی هزار ساله پايان نمی دهد؟
ودر کرانه ای هامون هنوز می شنوی:
بدی تمام زمين را فرا گرفت.
هزار سال گزشت.
سدای آب تنی کردنی به گوش نيامد (۴۴)
سهراب سپهری شيوه ای رسيدن به جايگاه روشن انديشی و روشنگری را در آموختن دانش، آزمودن، به دست آوردن شناخت و دودلی و ناباوری در پديده های آسمانی می داند:
من به مهمانی دنيا رفتم
من به دشت اندوه
من به باغ عرفان
من به ايوان چراغانی دانش رفتم
رفتم از پله ای مذهب بالا
تا ته کوچه ای شک! (۴۵)
باری، چنان که در بالا ياد شد، در ايران ايمروزی می توان از جنبش روشنگری نام برد. چون به آن چه که يک جنبش نياز دارد، روشنگری ايران به آن دست يافته است. اگر به ادبسار پارسی بنگريم، می بينيم که روشنگری در آن مانند خيزاب می خروشد، هنرمندان خنياگر مانند شاهين نجفی و ... در تپ و تلاش خستگی ناپزير روشنگری اند، از همه مهند تر داشتن فرزانه و دانشمندان برگزيده ای چون مير فطروس، آرامش دوستدار، هودشتيان، استاد کزازی، بهرام مشيری و سد ها انديشمند ديگر است، که بی ترس و لرز در ميدان روشنگری در نبرد اند.
به روشن انديشانی که دچار لغزش می شوند و به جای روشنگری، آسمان ادبسار را ابری می سازند، بايد افسوس خورد! چکامه سرای خوب و دلير مصطفي باد کوبه ای، در چکامه اش، روشنگرانه به پيش می رود، ولی يکباره پايش می لغزد و در درون تاريکی فرو می رود. او بر تازيان می تازد، ولی به جای نام بردن دادگری باستانيان، به ياد دادگری تازيان می افتد:
تاريخ ايران تو را شمشير تازی می ‌‌سزد
من با عدالت جوئيم يادی ز حيدر می‌کنم
ذبيح الله صفا با همه دانش و انديشه اش، به پيشداوری و خوشبينی های وامانده از پدران خويش می پردازد و به جای روشنگری می نويسد: عمر ... به دست غلامی ... کشته شد ... با قتل عثمان ... خلافت علی بن ابيطالب عليه السلام ...
پيشرفت ايشان در ايران متوقف شد. ... پس از شهادت علی بن ابيطالب عليه السلام ... (۴۶)
شايد هم ايشان نمی دانند که سرشت روشن انديشی در خرده گيری از نمايندگان خدا و کار های خدايی است:
روشن انديش نمی تواند بدون دست زدن در کار خدا، جهان و آدمی در کنج دلش به روشن انديشی سرگرم شود.(۴۷)
همين کنش و ديدگاه ها است، که هنوز درفش تازيان بر فراز فرهنگ پارسی برافراخته است.
به بيراهه روی نيرو های چپ ايران، که چرا پس از سرنگونی شاه، مردم سالاری نياوردند و به جای آن ميخ نمايندگان تازی را در ايران کوبيدند، بايد خود شان پاسخ بدهند. از همه بد تر، باهماد توده و اکثريت بايد از ستم نابخشودنی (۴۸) که بر مردم ايران و افغانستان و جنبش چپ آن مرز و بوم روا داشتند، در نوشتار و گفتار شان ياد کنند و پوزش بخواهند.
(۲۹) مير فطروس، برگه ۷۵
((۳۰) مير فطروس، برگه ۷۵
((۳۱) مير فطروس، برگه ۶۰
(۳۲) کسروی برگه های ۲۹۷ / ۳۰۸
(۳۳) کسروی برگه ۲۰۹
(۳۴) شاملو، هوای تازه برگه ۸۵
.(۳۵) شاملو، باغ آينه برگه ۶۱
(۳۶) شاملو، هوای تازه ۱۰۷
(۳۷) شاملو¸کاشفان فروتن شوکران برگه های ۲۹ تا ۳۴
(۳۸) مير فطروس
(۳۹)اخوان ثالث، زمستان برگه ۱۴۰
(۴۰) اخوان ثالث، زمستان برگه ۹۸
(۴۱) سپهری، هشت کتاب برگه ۱۳
(۴۲) سپهری، هشت کتاب برگه ۱۴۷
(۴۳) سپهری، هشت کتاب برگه ۳۹۲
(۴۴) سپهری، هشت کتاب برگه ۳۲۲
(۴۵)سپهری، هشت کتاب برگه های ۲۷۶/ ۲۷۷)
(۴۶) ذبيح الله صفا، تاريخ ايران ۱۰/ ۱۱
.(۴۷)آرامش دوستدار، درخشش های تيره ۲۷
(۴۸) توفان: خيانت و جنايت توده ای
– احمد شاملو: هوای تازه. انتشارات نگاه، چاپ هشتم، تهران ۱۳۷۲
– احمد شاملو: باغ آينه. انتشارات مرواريد، چاپ ششم، تهران ۱۳۶۳
– احمد شاملو: کاشفان فروتن شوکران. انتشارات ابتکار، چاپ يکم، تهران ۱۳۵۹
– سهراب سپهری: هشت کتاب. انتشارات کتابخانه طهوری، چاپ نهم، تهران ۱۳۶۹
– مهدی اخوان ثالث: زمستان. انتشارات مرواريد، چاپ نهم، تهران ۱۳۶۲
– احمد کسروی: پنج مقاله. انتشارات مهر، چاپ يکم، کلن ۱۳۷۲
– آرامش دوستدار: درخشش های تيره. انتشارات انديشه آزاد، چاپ يکم، کلن۱۳۷۰
– ذبيح الله صفا: تاريخ ادبيات ايران. انتشارات فردوس، چاپ دوازدهم، تهران ۱۳۷۱
– گفتگو با علی مير فطروس: ديدگاه ها. انتشارات عصر جديد، چاپ يکم، سويدن۱۳۷۲
– توفان: خيانت و جنايت توده ای
– مير فطروس، http://www.mirfetros.com/

روشنگری در افغانستان

ناصر چکاوک — 2013-04-29T19:37:35Z

بخش پنجم

اگر روشن انديش مان تا ديروز، چون يک شاخه در سياهی جنگل به سوی نور (۱۹) فرياد می کشيد، ايمروز با شگرد و شيوه ای نوينی از سياهی جنگل دليرانه سر بر می افرازد، تا بتابد و روشنگری کند. تابشی که در ميان انبوهی از تيرگی و تاريکی دست و پنجه نرم می کند و چشمبراه بيداريی پرتو های تا هنوز خفته است، تا با او همسدا و همراه شوند و در دل تيره و تار اين جنگل بدرخشند و روشنگری کنند. اگر روشن انديش مان تا ديروز راه رهايی را در لوله ای تفنگ می جست، ايمروز راه رهايی را در خامه اش می جويد.
اگر ديروز تنی چند از روشن انديشان گرد هم می آمدند و برای پايان دادن به ستم، گروه چريکی بنياد می گزاشتند، ايمروز به تنهايی يا باهم، با نوشتار و گفتار به ميدان می آيند، تا سر و گوش به خواب رفته ها را باز کنند.
اگر ديروز نيروی واژگشت گرا برآن بود تا رهايی زن را از چنگال زن ستيزان، با نبرد گرم، به دست بياورد، ايمروز نويسنده ای روشنگر و روشن انديش ريشه های زن ستيزی را می شناساند، و به اين باور است که تنها با شناخت می توان پديده ها را دگرگون کرد. او در جستارش پيرامون نگاهی به روانکاوی زن ستيزی می نويسد: ديد مسلمانان به زن در هزار سال گزشته دگرگون نگشته است ... شهر نشينی و آموزش و پرورش پيشرفته ... می تواند از زن ستيزی بکاهد.(۲۰)
اگر ديروز روشن انديش مان رهايی توده را در خيزش و واژگشت می ديد و فرياد بر می آوردکه:
خيز ای خلق کبير
خيز، ای موج خروشنده ای پيکار سترگ
که اجيران ستم
...
دشنه ای وحشت و کين آغشتند ...(۲۱)
ايمروز چکامه سرای روشنگر، بيماری همه جاگير را که:
زهد می داند
اذان می دهد
نماز می خواند، (۲۲)
و تير در دل پاکيزگی و زن و دانش و فرهنگ می زند، شناخته و آن را برای مردم پديدار می سازد، تا از آن دوری جويند؛ چکامه سرا نابودی اين بيماری را شايسته و بايسته می داند:
روی بام های شهر
کوچه های شهر
باغ ها
باغچه های شهر
مرضی آمده است
...
خاک ميخورد، سنگ ميخورد
در و ديوار ميخورد
حشره ميخورد، ”مجسمه“ ميخورد
خاشاک ميخورد
کتاب و مدرسه ميخورد
......
از صدای قدم زن، دست و پای شسته
بوی صابون
از صدا می ترسد
...
زهد می داند
اذان می دهد
نماز می خواند
...
خواهد رفت
خواهد مرد (۲۳)
هنگامی آوازخوان روشنگر فرياد بر می آورد که: تروريست حاصل جهل مذهب است! (۲۴) مغز در خواب فرو رفته ای توده را می تکاند، تا چراغ خردش را بيافروزد و دمی خردمندانه بيانديشد.
و آنگاه که نوزر الياس، چکامه سرای روشن انديش روشنگر می سرايد:
تا سينه رها ز بندِ افيون نکنی
جان از لجنِ خرافه، بيرون نکنی
هشدار که باغِ سبزِ آزادی را
بتخانه ای شيخِ تشنه (در) خون نکنی!
او افيون توده را پاسخگوی اين همه پوچگرايی و بيهوده گويی می داند، برای توده هوشدار می دهد که آزادی هنگامی سبز شدنی است، که دست پيشوايان تشنه در خون را از سر شان کوتاه سازند.
نوزر در نوشته اش در سوگ هزاره های هزارداستان که هر روز در آتش خشم فاشيزم می سوزند، چون آزرخش در نهانگاه توده می تابد: حيات انسان، چقدر بی ارزش است، در نظام ارزشی که نامش را (مذهب) گذاشته اند!
اين روشنگر، انگيزه ای دشمنی های ميان مردمی را در خواب خرد و نبود دانش می بيند:
تا جادۀ جهل و تيرگی طی نشود
انگورِ سياهِ دشمنی، می نشود
ای سنگ به کله های فرسودۀ تان
احيای وطن به چوبِ هی هی، نشود!
نوزر الياس چشم های خواب آلود توده را می مالد، تا بهتر گشوده شوند و دشمنان شان را بشناسند:
ملا که نماينده ی دجالان است
ماشين دروغ پيهم چالان است
عمريست که اين عبای آلوده به خون
خر های سياه نوحه را پالان است (۲۵)
کاوه اروند دليرانه روشنگری می کند؛ او با نوشتار چشم و گوش توده را باز می کند. اروند روی ديوار چهره نما اش از فردوسی گفتاوردی می آورد که: بي خردي، اسارت در پي دارد و خرد، موجب آزادي و رهايي است.
اروند در جای ديگر کسانی را که دم از روشن انديشی می زنند، ولی خرد شان را به کار نمی اندازند، می نويسد که: بسيارى از روشنفكران ما از تنخواه ماهانه ى شان چند روپيه ى آن را نذر مشكل گشا ميخرند، براى آنكه فرزندان شان را از نظر بد نگهدارند، اسپند دود ميكنند و براى سلامتى و كاميابى خود و خانواده ى شان گوسفند ميكشند!
کاوه اروند نگاهی به جهان پيشرفته می اندازد و اندهگينامه انگيزه ای پسماندگی مردم را روشن می سازد: آخ آخ آخ... انسان كهكشان ها را تسخير كرد، بر ماه و مريخ پا نهاد، ولى بر مغز هاى ما هنوز هم يك مشت ملا و آخوند نادان و تازى پرست فرمان ميراند. طايفه اى كه كارش بقول كسروى بزرگو فقط خوردن است و مانع هر گونه پيشرفت شدن! (۲۶)
نويسنده ای روشنگر و دلير، عزيز رويش با نوشتن بگزار نفس بکشم، در و ديوار پرهيزه را برهم می ريزد و چهره ای راستين نمايندگان دين را برای مردم می شناساند (۲۷).
تقی بخياری با پرهيزه شکنی در گمنامی، پرتو ديگری در گوشه و کنار جنگل تاريک می افشاند و از بی بهرگي و ستم و کشتن زنان به دست نمايندگان دين، آگاهانه، آزادانه و دليرانه ياد می کند (۲۸).
اگر چه سنگ صبور هم در و ديوار پرهيزه ها را درهم می شکند و روشنگری می کند، ولی شوربختانه از ادبسار ديگری است، که به زبان پارسی برگردان شده است. چون سنگ صبور به زبان فرانسوی نوشته شده است، از آن ادبسار مان نيست. همچنان که نسک حميد ظاهر پيرامون همگون تن گرايی که به زبان انگريزی نوشته شده است، با همه ای پرهيزه شکنی هايش، از ادبسار انگريزی است.
ناگفته نماند که روشنگری در افغانستان به همين چند تن پايان نمی يابد؛ بيگمان، شمار افزونی از روشن انديشان برآن اند، تا توده را از خواب خرس بيدار و روشن کنند.
شوربختانه، برخی به نام روشن انديش يا روشنگر نوشتار آفتابی می کنند، ولی از سنگر يک بنيادگرا به سوی بنيادگرای ديگر تير می اندازند. نويسنده ای که با جامه ای يک کيش بر کيش ديگر بتازد، نه تنها که روشنگر نيست، که بر تاريکی و نادانی توده بيشتر می افزايد. کسانی که فرياد روشن انديشی سر می دهند، ولی در باديه به پشت پروردگار شان سر و سرگردان و کلاوه سر در گم اند، به همان اندازه نارسا اند، که توده ای ناخوان و نادان از آن برخوردار است.
هفت سد سال پيش مولانا گفته است: در باديه سرگشته شما در چه هواييد؟ روشن انديش ايمروزی مان از اروپا به سوی باديه ای دشت سواران نيزه گزار ره می گشايد، تا به گفته ای خودش: به ژرفای چکامه ای مولانا آشنا شود! توفان خنده ها!
کسانی که آوازه ای روشن انديشی شان به دروازه ها پخش است، ولی زبان مادری شان را نمی توانند از زير بار فرهنگ بيگانه ای دست دراز درآورند، هنوز نارسا اند. و بهانه ای شان که گويا پيوند زبان تازی با زبان پارسی، پيوند دينی است، از نارسايی است!
(۱۹) احمد شاملو، باغ آيينه ۶۱
(۲۰) نادر نورزايی
...(۲۱) عبدالاله رستاخيز
(۲۲) مهرآيين دهی برگه ۱۶
۲۳ مهرآيين دهی برگه های ۱۵ - ۱۶
(۲۴) شکيب مصدق
(۲۵) نوذر الياس
(۲۶) کاوه اروند
(۲۷)جمهوری سکوت
(۲۸) جمهوری سکوت
احمد شاملو: باغ آينه. انتشارات مرواريد، چاپ ششم، تهران ۱۳۶۳
مهرآيين دهی: مرثيه ای بی آبی يي شاليزار. گسترنده انجمن بيرنگ، چاپ يكم، بن ۱۳۸۶
– نادر نورزی نورزی: http://www.goftaman.com/daten/fa/articles/part33/nader-norzai-
02-03-2013.pdf
– نوذر الياس: http://www.facebook.com/noozar.elias
– کاوه اروند: http://www.facebook.com/kawa.arwand.7
– شکيب مصدق: http://www.facebook.com/shakib.mosadeq
– عزير رويش، بگزار نفس بکشم از تارنمای جمهوری سکوت http://urozgan.org
– نسيم دهنشين: بختياری، گمنامی: جمهوری سکوتhttp://urozgan.org/fa-af/article/2904/
– عبدالاله رستاخيز مشق خون http://reocities.com/CollegePark/Library/3658/rast_uni.htm

ايمانويل کانت

ناصر چکاوک — 2013-04-25T20:36:30Z

بخش چهارم

Sommaire

در پاسخ به پرسش: روشنگری چيست؟

در پاسخ به پرسش: روشنگری چيست؟

روشنگری برون آمدن آدمی از نارسايی خودکرده اش است. نارسايی آن است، که آدمی در به کاربردن خرد خود، بدون راهنمايی ديگری، ناتوان باشد. اين نارسايی هنگامی خودکرده است، که انگيزه اش نه در کوتاهی خرد، که در کاستی گزيرش (عزم) و دليری نهفته باشد.
هوار جنبش روشنگری اين است: در به کاربردن خرد خود دليری ورز!
تنبلی و ترس انگيزه های اند، که چرا بخش بزرگی از مردمان، پس از چيره شدن بر سرشت، هنوز با نارسايی به سر می برند؛ و چرا ديگران به سادگی می توانند سرپرستی ايشان را به دست گيرند.
نارسا بودن، چه آسايش بخش است. اگر نسکی داشته باشم، که به جای من بيانديشد، اگر پيشوای داشته باشم، که به جای فرجادم (وجدان) کار کند، اگر پزشکی داشته باشم، که در پرهيز خوراکی، راهنمايم باشد و ...، پس نيازی نيست خودم را رنجه کنم. هنگامی کارم با پرداخت پول روبراه شود، نيازی به انديشيدن ندارم؛ ديگران کار های رنج آور را برايم می انجامند.
بخش بزرگی از مردمان (در آن ميان همگی زنان) که راه رسيدن به رسايی را دشوار و مرگبار می دانند، از اين گزينه بهره می برند. از بهر اين برای ديگران ساده است که خود را به سرپرستی ايشان بگمارند.
پس از آن که اين سرپرستان، جانوران خانگی (نارسايان) شان را گول زدند و جلو ايشان را سد در سد گرفتند، که اين بندگان خاموش، دل و گرده نکنند پای از غلتکی که در آن در بند اند، بيرون نهند، سپس برای ايشان نشان می دهند که چگونه مرگبار است، اگر بکوشند که اين راه را به تنهايی بپيمايند.
اين راه آن چنان هم مرگبار نيست، زيرا پس از چند بار افت و خيز، راه رفتن را فرا می‌گيرند، ولی يک بار افتيدن، آدمی را چنان شرمسار و ترسو می‌کند، که او را از کوشش دوباره باز می دارد.
از بهر اين، به تنهايی دشوار است، از نارسايی که کمابيش سرشت او شده است، به درآيد. او به آسايش نارسايی دل بسته است و به راستی ناتوان است، که از خرد خود کار بگيرد، زيرا هرگيز کسی او را نگزاشته، تلاشی در اين راه بکند. برنامه ها و دستور ها، اين ابزار ماشينی برای بهره برداری يا بهره جويی خردمندانه از داده های سرشتی، بند های اند که نارسايی را جاويدانه می کنند. اگر کسی آن ها را به دور هم بريزد، با آن هم، در پرش از روی باريک ترين گود، دو دله خواهد بود، زيرا او به چنين آزاد پرشی خو نگرفته است. از بهر اين، تنها شمار کوچکی از مردم توانسته اند با پرورش هوش خود، خويشتن را از نارسايی برهانند و يک راه آرامنده در پيش بگيرند.
درخور بودن است، که مردم خود شان را روشن بسازند؛ بلی چنين است، اگر کسی ايشان را آزاد بگزارد، کمابيش شدنی است. زيرا هميشه برخی از آزاد انديشان (برخی از ميان سرپرستان اين توده ای بزرگ هم) يافت می شوند، که پس از دور انداختن يوغ نارسايی، روان دريافت خردمندانه از ارزش خود و ارزش پيشه ای هر کس را، که آزاد بيانديشد و ديگر نارسا نباشد، گسترش دهند.
يکی از ويژگی ها اين است: مردمی را که سرپرستان، پيشتر زير يوغ آورده اند، اگر اين مردم از سوی برخی از سرپرستانی که در همه بخش های روشنگری ناتوان اند، به اين کار برانگيخته شده باشند، خود شان را سپس ناچار می سازند که زير يوغ بمانند؛ پس آسيب بخش است، که تخم پيش داوری بپاشيم، چون ايشان سرانجام کينه ای شان را از پيشتازان که بنيادگزار آن بوده اند، می گيرند. از اين رو، مردم به کندی به روشنگری می گرايند. با يک واژگشت (انقلاب) شايد بتوان به خودکامگی و آزمندی يا بيداد و ستمگری پايان داد، ولی هرگيز نمی توان دگرگونی های بهين در شيوه ای انديشيدن پديد آورد؛ وارونه ای آن، پيش داوری های نو مانند پيش داوری های کهنه، افزار دست بخش بزرگی از توده ای بی انديشه می شود.
برای روشنگری، چيز ديگری بی از پديده ای آزادی، نياز نيست، بی آسيب ترين پديده، در ميان پديده ها، آنچه که تنها آزادی ناميده می شود. به اين چم که دانشمند بايد آزاد باشد، که در نوشتارش برای مردم، از خرد خود کار بگيرد.
اکنون از همه سو اين فرياد را می شنوم: چون و چرا نکنيد! افسر می گويد: چون و چرا نکنيد، بورزيد! کارمند دارايی می گويد: چون و چرا نکنيد، بپردازيد! پيشوا می گويد: چون و چرا نکنيد، باور کنيد! (ولی تنها فرمانروا ـ فريدريش ـ در جهان می گويد. چون و چرا کنيد، هر اندازه که می خواهيد و پيرامون هر آنچه که می خواهيد، ولی فرمان بردار باشيد!)
در اين جا، در سر تا سر اين سرزمين آزادی، مرز بندی شده است. ولی پرسش اين جاست که کدام مرزبندی جلو روشنگری را می گيرد و کدام يکی نه تنها که جلو روشنگری را نمی گيرد، که روند آن را هم تند تر می کند؟
پاسخ می دهم: دانشمند بايد در کاربرد همگانی خرد خود، هميشه آزاد باشد؛ و تنها اين آزادی می تواند روشنگری را در ميان مردم بگستراند؛ ولی کار برد خرد در بخش های ويژه می تواند مرزبندی بسيار تنگاتنگ داشته باشد، بی آن که از پيشرفت روشنگری بکاهد.
دريافتم از کاربرد همگانی خرد آنست که دانشمندی در نوشتارش، بخش بزرگی از خوانندگان را از خرد خود بهره ور سازد. به کاربرد ويژه ای خرد آنست، که کارآگاه يا کارمندی در پيشبرد کارش بتواند از خرد کار بگيرد. اکنون در برخی از کار ها که به خواست مردم می چرخند، به روندی نيازمند اند، که برخی از کارمندان شان را بيکاره به بار آورد، تا با يک همسدايی ساختگی از کشورداران، به آماج همگانی(هدف عمومی) برسند، يا دست کم از نابود کردن اين آماج، باز شان دارد.
بيگمان، در اين جا بايد بی چون و چرا فرمان برد. ولی اگر اين برخ، که همزمان بخشی از دستگاه کارگردانی است، توان دانشمندانه داشته باشد، می تواند در نوشتارش از خرد کار بگيرد و چون و چرا کند، بی آنکه زيانی به دستگاه کارگردانی، که خودش کارمند بيکاره اش است، برساند. اگر افسری در سودمند بودن يا زيان بخش بودن فرمان بالادستی اش، از خرد کار بگيرد و چون و چرا کند، می تواند ويرانگر باشد، او بايد فرمان بردار باشد. ولی اگر او در نوشتارش با نادرستی های کارياری ارتش، روشن انديشانه برخورد کند و از خوانندگان بخواهد که داوری کنند، نبايد کسی جلوش را بگيرد.
يک شهروند نمی تواند از پرداختنی های که بر دوشش نهاده اند، سرباز زند. برای جلوگيری از نافرمانی همگانی، کوچک ترين سرباز زدن از پيمان، می تواند مانند يک رسوايی به سزا برسد. ولی همين شهروند می تواند، نگرش را روشنگرانه در برابر ناروايی و بيدادگری چنين پيمان های بنويسد و به آگاهی همگان برساند. به همين گونه، يک پيشوای دينی هم پايبند پيمان کليسای است، که در آن کار می کند، زيرا او از بهر آموزه دادن به شاگردان، گماشته شده است. ولی اگر او در نوشتارش از کمبودی های کليسا خرده بگيرد و برای بهبودی آن روشنگرانه برخورد کند، آزاد است. در اين جا هيچ چيزی نيست که بتواند فرجادش را زير فشار بياورد. زيرا آن چه را که او برای پيشبرد کار های کليسا می انجامد، پديده های اند که خودش برنگزيده است و نمی تواند به دلخواه خودش بياموزاند. آن ها پيشنويس های اند که به نام کس ديگری خوانده می شوند. او خواهد گفت: چيز های را که کليسای ما می آموزاند، گواه بر آن اند، که کليسا از آن ها بهره می برد. او به اين گونه از پاينامه ها، برای کليسا کنش های سودمند می انجامد، بی آنکه به آن ها سد در سد باور داشته باشد، برای انجام آن ها خود را باپيمان بنماياند، زيرا در درون آن ها می تواند پديده ای راستينی نهفته باشد؛ به هر روی، ولی دست کم چيز ناسازگاری با سرشت دين در آن ها ديده نمی شود. چون اگر او به اين باور باشد که ناسازگاری با سرشت دين دريابد، ديگر نمی تواند فرجادانه کارش را به پيش ببرد؛ او بايد از کارش دست بکشد. پس کاربرد خرد يک آموزگار در پيشه اش، کاربرد ويژه است، چون که پيشه اش خانگی است، هرچند او با گروه بزرگی روبرو است؛ از نگر ايشان، يک پيشوا آزاد نيست و نبايد هم باشد، چون که او فرمانبر بيگانه ای است. وارونه ای آن، اگر او به گونه ای يک دانشمند با نوشته هايش روشنگری کند، در کاربرد همگانی خرد، از آزادی بی پايان برخوردار است و می تواند از خردش کار بگيرد و از ديدگاه خودش سخن براند.
اگر که سرپرستان مردم از نگاه آگاهی دينی نارسا باشند، اين نابسامانی هميشگی می شود.
ولی آيا نبايد گروهی از دانشمندان دينی، پارسايان ارجمند (چنان که خود را در هالند می نامند)، شايسته آن باشند که به يک نماد دگرگون ناپزير، که به آن سوگند خورده اند، پايبند باشند‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍، به اين گونه يک سرپرستی برتر و بی پايان، روی هرکدام و به کومک ايشان روی همگان انجام بدهند و يا آن را هميشگی بسازند؟
من می گويم: اين سد در سد نشدنی است. بستن چنين پيمانی که برای هميشه راه های روشنگری را به روی مردمان ببندد، سد در سد بی ارزش و نادرست است؛ اگر که اين پيمان را شهرياران بلند پايه، فرمانروايان و پيمان نامه های همزيستی پشتيبانی کرده باشند. زمان نمی تواند همدمی و هم پيمانی کند، که چنين چيزی به بار آيد و نتواند شناختش را گسترش دهد، به ويژه آن گاه که سخن از روشنگری است؛ اين يک تبهکاری در برابر سرشت آدمی است. سرشتی که بنياد سرنوشتش درست در همين پيشرفت نهفته است؛ از اين رو بازماندگان سد در سد شايسته آن اند، که آن گزريش ها را ناروا و بی شرمانه بشناسند و آن را وازنند. سنجش همه پديده های که بر سر مردم به نام دات (قانون) بسته شده می تواند، در اين پرسش نهفته است: که آيا مردم خود شان می توانند زير بار چنين دات و دستوری بروند؟
بيگمان برای برپايی سامانه ای بهتری، چنين چيزی در يک زمان کوتاه و ويژه شدنی است، به اين گونه که همه شهروندان و به ويژه ترسايان آزاد گزاشته شوند تا با مايه ای يک دانشمند، با نوشتار شان از نهاد ها خرده بگيرند، چنان که سامانه ای گزشته برهم نخورد. اين تا زمانی، همسدا دنباله داده شود، تا شهريار را به خود بکشاند، که او از ايشان پشتيبانی کند. ايشان نبايد به نهاد های که به گونه ای گزشته می خواهند به کار شان دنباله بدهند، دست درازی کنند. ولی آن چه ناروا و ناشايست است، اين است که نهاد های نو دينی خود را سازمان بدهند و پاينامه ای شان اين باشد، که هيچ کس را نگزارند که از ايشان خرده بگيرد. اگر که اين پديده هميشگی هم نباشد، نبايد پيش آيد، چون اين کار جلو پيشرفت مردم را می گيرد و به زيان زادمان های آينده پايان می يابد. پس بايد از ساختار چنين نهاد سازمان يافته با چنين پاينامه ای جلوگيری شود. اگر کسی برای زمان ويژه ای، آن چه را که بايد بداند، از روشنگری آن جلوگيری می کند، روا است، ولی اگر کسی از روشنگری برای هميشه و يا برای آيندگان پرهيز کند، به بهره ای ورجاوند مردمان آسيب می رساند و آن را زير پا می کند. آن چه را که مردم بر خويش روا نمی دارند، شهريار نمی تواند بر ايشان روا داشته باشد. زيرا سازمان ديدبان دات گزاری اش بر اين پايه استوار است، که او همه ای خواست های مردم را با خواست خودش برهم آميخته است.
اگر شهريار بر اين پديده بنگرد که همه بهبودی های راستين و پنداری با سامانه ای شهروندی در پيوند است، پس او می تواند زيردستانش را آزاد بگزارد، تا آن چه را برای رستگاری خود شايسته می بينند، بيانجامند. اين به شهريار پيوندی ندارد، ولی چيزی که بايد او جلوگيری کند، اين است که کسی بر ديگری زور نگويد، ولی جلو کار های شايسته ای ديگران را نگيرد.
اگر شهريار در سرگرمی های نويسندگی زيردستانش دست اندازی کند، شکوهيدنش کاهش می يابد؛ او از نوشتار زير دستانش می تواند، ميزان پسند دستگاه فرمانروايی اش را بسنجد. همچنان، اگر او اين را به دلخواه خود بيانجامد، اين سرزنش را بر خويش روا داشته، که فرمانروا بالاتر از دستور زبان‌دانان نيست! بد تر اين است، که شهريار جايگاه بلندش را کاهش دهد و از ستم پيشوايان ترسايي، در برابر زيردستانش پشتيبانی کند.
اگر اکنون پرسيده شود: آيا در روزگار روشن شده می زييم؟ پاسخ اين است: نه، ولی در روزگار روشنگری. از اين که مردم در سرگان (اوضاع) کنونی توانايی آن را داشته باشند، يا کسی ايشان را به آن وادارد، که در جستار های دينی، خرد شان را بدون راهنمايی ديگری خوب و درست به کاربرند، هنوز کمبودی های فراوانی پيش روی است. اکنون نشانه های روشنی در بازسازی آزاد مردمان، جلوگيری کُند از پديده های ناسازگار با روشنگری و رهايی از نارسايی خودکرده ای شان، به چشم می خورند. از اين نگر، اين روزگار، روزگار روشنگری يا سده ای فريدريش است.
شاهزاده ای که شايسته اش بداند و بگويد، او اين را بايای (وظيفه) خود می داند، که در کار های دينی مردم رهنمايی نکند، بسا که ايشان را سد در سد آزاد بگزارد، او خودش نام والای بردباری را از خود دور می سازد؛ او روشن شده است و شايسته ای آن است که از اکنونيان و آيندگان به نام کسی ستوده شود، که برای نخستين بار در پهنه ای فرمانروايی اش، مردم را آزاد گزاشته است تا از نارسايی خود کرده ای شان به درآيند و در پيشبرد همه کار ها از خرد خود کار بگيرند. در فرمانروايی اش، پيشوايان ارجمند ترسايی آزاد اند، بی آن که به پيشه ای شان آسيبی برسد، دانشمندانه و به دور از نماد ها و داوری های دگرسان، نگر خود را برای مردمان بنويسند و به بر رسی بگزارند. برای کسانی که پيشه ای آزاد دارند، آزاديی بيشتر داده می شود.
اين روان آزادی، از مرز ها گزشته و در بيرون گسترش می يابد، همچنان در جا های که کشورداران با دريافت نادرست شان از آن جلوگيری می کنند، ره گشوده است. برای ايشان می توان فرمانروايی اين شهزاده را به گونه ای يک نمود درخشان نماياند، که آزادی سامانه و هماهنگی کشور را برهم نمی زند. اگر مردم آزاد گزاشته شوند و کسی ايشان را از پيشرفت باز ندارد، ايشان خود را آهسته آهسته از ناهنجاری ها می رهانند.
هسته ای بنيادين روشنگری را که، برون آمدن آدمی از نارسايی خودکرده اش است، دستی (قصداً) در جستار های دينی پيوند دادم، چون فرمانروايان از بخش های دانش و هنر سودی نمی برند، که سرپرستی ايشان را در دست بگيرند. افزون بر اين، نارسايی دينی زيان بار ترين و ننگين ترين نارسايی است. ولی شيوه ای انديشيدن يک شهريار که گرايش روشنگری در جستار های دينی دارد، گامی به جلو تر می گزارد. او در دات و دستور های کشوری اش، به زير دستانش روادار است، تا ايشان از خرد شان کار بگيرند و برای بهبودی روزگار، در نوشتار شان، از ناهنجاری ها دليرانه خرده بگيرند و به دسترس مردمان بگزارند. از چنين شهرياری، ما نمونه‌ ای درخشانی داريم، که هيچ کس پيش از او دست به چنين کنشی نزده است، آن که، ما او را ارجمند ميداريم. ولی تنها فرمانروايی که خودش روشن شده است و از تاريکی ترسی ندارد، ولی هم زمان، ارتشی سازمان يافته و بزرگ برای آرامش همگان، زير فرمان دارد؛ آن چه را که يک کشور آزاد، دل وگرده ای گفتنش را ندارد، می تواند به زبان بياورد: چون و چرا کنيد، هرچه دل تان می خواهد، و پيرامون هر چه که می خواهيد، تنها فرمانبردار باشيد!
در اينجا می توان يک انگاره ای شگفت انگيز و بی درنگ در کار های مردمی ديد؛ انگاره ای که در آن همه چيز به گونه ای دوگانگی به نگر می رسد. به نگر می ‌رسد که آزادی شهری گری گسترده، برای آزادی انديشه سودمند است، ولی آزادی شهری گری گسترده، آزادی انديشه را بازميدارد. آزادی انديشه می تواند، بهتر در آزادی شهری گری مرز بندی شده، گسترش يابد.
همان گونه که سرشت از مغز به نرمی نگهبانی می کند و آن را زير پوسته ا‌ی سخت می ‌پروراند، همينگونه هم دلبستگی به انديشيدن آزاد و خواست آزاد انديشی می ‌بالد و به آهستگی بر نيروی دريافت آدمی می هنايد؛ و به اين گونه بر توانايی ايشان می افزايد، تا کنش شان را آزادانه بيانجامند.
و سرانجام اين آزادی پاينامه های شهرياری را هم زير هنايش خود خواهد آورد و شهرياران درخواهند يافت، که اگر با مردمان، که اکنون بيش از ماشين شده اند، خوش رفتاری کنند، به سود شان خواهد بود. (۱۸)
(۱۸) کانت
– Immanuel Kant: Was ist Aufklärung?-Berlinische Monatsschrift. Dezember-Heft 1784. S.481-494

ناتان دانا

ناصر چکاوک — 2013-04-17T17:30:00Z

بخش سوم

ناتان يهودی از يک ره سپری بازرگانی از بابيليون به اورشليم بر می گردد. داجا، فرهيختيار و پرورشگر فرزند و خانه به سامانش از آتش گرفتن خانه و چگونگی بيرون آوردن دخترش، ريکا از ميان آتش به کومک يک پيشوای ترسايی، گزارش می دهد.

پيشوای ترسايی يکی از بيست تن از ترسايان است، که از زير تيغ سلطان صلاح الدين رهايی می يابد؛ چون پيشوايی ترسايی همگونی های بسياری با اسد، برادر گم شده ای سلطان دارد، سلطان او را می بخشد.
ناتان خانه به سامانش را نزد پيشوای ترسايی می فرستد، تا او را مهمان کند، ولی پيشوای ترسايی مهمانی ناتان را نمی پزيرد، زيرا او نمی خواهد با يهودان سر و کار داشته باشد.

ناتان خودش به پيشواز پيشوای ترسايی می رود. پس از دمی گفتگو، برای هردو روشن می شود، که در ميان ايشان همگونی های فراوانی ديده می شود، از بهر اين، با هم پيمان دوستی می بندند. نام پيشوايی ترسايی، کورد فان اشتاوفين برای ناتان آشنا به نگر می آيد. داجا در ميان گفتگوی شان در می آيد و از ناتان می خواهد که به دربار صلاح الدين برود.

از آن جا که ناتان از نيازمندی سلطان به پول ناآگاه است، به اين گمان می شود، که شايد سلطان پيرامون ره سپری اش به کشور های بيگانه پرسش های داشته باشد. پس از دمی گفتگو، سلطان از ناتان می پرسد که کدام دين، دين راستين است؟ با شنيدن اين پرسش، پرتوی در ناخودآگاه ناتان می درخشد، که سلطان پيش رويش دامی نهاده است! از بهر اين، ناتان پاسخ سلطان را با داستان نامدار انگشتر جاودويی می دهد. در يکی از خاندان ها شيوه ای گماشتن سالار به اين گونه است، که هرکس اين انگشتر را در دست دارد، تا دم مرگ سالار خاندان است. سالار خاندان، پيش از مرگ انگشتر جادويی را برای پسر نيکو کار و هوشمندش پيشکش می کند.

يکی از پدران که نمی داند، انگشتر را به کدام يکی از سه پسر هوشمند و نيکو کارش بدهد، از روی انگشتر بنيادين، دوتای ديگر هم می سازد. انگشتر ها به گونه ای همگون اند، که خود پدر هم نمی داند، که کدام يکی انگشتر بنيادين است.
پس از مرگ پدر، ميان پسران جنگ در می گيرد. سرانجام، داور خردورزی ميانه گری می کند. داور هيچ فرمانی پيرامون راستين بودن انگشتر ها نمی دهد. داور از هر سه پسر می خواهد که بروند و هر کدام چنان رفتار کنند، که گويا انگشتر بنيادين را در دست دارند و پس از گزشت چند سالی دوباره بيايند، تا داور فرمان بدهد، که کدام يک راستين و کدام دروغين است.
پس از به زبان آوردن داستان، ناتان در پاسخ سلطان می گويد، که هرکدام از اين دين ها می تواند دين راستين باشد. راستين بودن وابسته به نيک رفتاری و نيک کرداری پيروان اين دين ها است.

سلطان مسلمان واکنش آسيب پزيری نشان می دهد، دام پس بر می چيند و به جای گرفتن پول، دست دوستی به سوی ناتان يهودی دراز می کند.

هم زمان که ناتان نزد سلطان است، پيشوای ترسايی در خانه ای ناتان را به سدا در می آورد. ريکا در را باز می کند. در نخستين نگاه، ريکا دل از دست می دهد، ولی دل پيشوای ترسايی را هم شکار می کند. پيشوای ترسايی با پريشانی و با شتاب بر می گردد.

بی هيچ نگرانی از داشتن دين ديگری، پيشوای ترسايی به خواستگاری ريکا می رود، ولی ناتان آن را نمی پزيرد. و چون نام پيشوای ترسايی برايش آشنا است، به جستجوی پيدا کردن رگ و ريشه اش می شود.
داجا، خانه به سامان ناتان پنهانی نزد پيشوای ترسايی می رود و می گويد که ريکا ترسايی است و ناتان او را به فرزندی برداشته است. اين پيشامد پيشوای ترسايی را به دهشت می افکند. پيشوای ترسايی نزد سالار اورشليم می رود و بی آنکه از ناتان نام ببرد، داستان زندگی کودک ترسايی را بازگو می کند، که به دست يک يهودی پرورش يافته است. سالار تاريک انديش آن را خوار شمردن دين می داند و فرمان می دهد که اين پدر يهودی را بسوزانند. ولی چون پيشوايی ترسايی نام آن پدر يهودی را به زبان نمی آورد، سالار بر آن می شود، تا خودش گنهکار را بيابد و به سزاي کردارش برساند. پيشوای ترسايی نزد سلطان می رود، داستان خواستگاری به ريکا و رد آن از سوی ناتان گزارش می دهد. با شنيدن اين داستان، سلطان دستور می دهد که ريکا را از ناتان جدا کنند و به دربار بياورند. يکی از پارسايان ترسايی، که از نزديکان سالار اورشليم است، می داند که پدر يهودی، ناتان است. او خود را به ناتان می رساند و می گويد، که او کسی است که هژده سال پيش، نوزادی را که مادرش در هنگام زايمان می ميرد، به دست ناتان سپرده است. پدر نوزاد، ولف فان فيلنيک که از سوار کاران است، در اشکلون کشته می شود؛ در همين جنگ، زن و هفت فرزند ناتان به دست ترساييان به آتش کشيده می شوند.

نام راستين نوزاد بلاندا فان فلينک است، نه ريکا. از بهر پايداری سخنش، پارسا از نسکی نام می برد، که ولف پدر ريکا به او داده است. و چون زمان تنگ است، پارسا به زودی نسک را آماده می سازد، تا هر چه زود تر نزد سلطان بروند و گره ای دشواری را بگشايند.

نسک پرده از روی راز نهفته بر می دارد، که لی او (پيشوای ترسايی) برادر بلاندا است. نام درست پيشوای ترسايی لی او فان فيلنيک است و نه کورد فان اشتاوفين. مادر ايشان جرمن و پدر شان از خاور است. هنگامی سلطان نام خاور را می شنود، با شادمانی نسک را باز می کند. دست نويس برادرش را می شناسد و آنگاه که نگاهی به زندگينامه ای خانواده ای ولف می اندازد، آگاه می شود که ولف همان اسد، برادر گم شده اش می باشد و بلاندا (ريکا) و لی او (کورد) برادر زاده هايش اند.

برای سلطان مسلمان شگفت انگيز است که پيشوای ترسايی و دختر فرزنديی بازرگان يهودی، نواسه هايش باشند، از سه دين گوناگون، ولی همه از يک خانواده! (۱۷)

(۱۷) لِسينگ
– G.E. Lessing: Nathan der Weise, Reclam, Stuttgart 1990

پيشتازان جنبش روشنگری

ناصر چکاوک — 2013-04-14T17:00:00Z

بخش دوم

جنبش روشنگری، جنبش کارگری نبود که خشونت آميز با خودکامگان برخورد کند و فرمان روايان را براندازد. روشنگری، يک جنبش يا خيزش فرهنگی بود که چند سده پيش آغاز شد و هنوز هم دنباله دارد. جنبشی بود، که با انديشه ای روشن در برابر کليسا برپا خاست و سرانجام دست پيشوايان دينی را از کشورداری کوتاه ساخت؛ ايشان را به کليسا و سالار شان را به واتيکان فرستاد، تا روشنی در اروپا گسترش يابد و دانش و فرهنگ، با پايه ای آموزش و پرورش پيشرفته و آزاد از هرگونه پوچگرايی، فرمانروا گردد.

روزگار روشنگری به روزگار خردگرايی هم نام دار است، زيرا روشن انديشان برآن بودند تا جهان تاريک را با به کار بردن خرد خود، روشن و درخشان سازند. روشن انديشان بر اين باور بودند که روشنی بازتاب خرد آدمی است، پس بايستی خرد در پيشبرد همه کنش ها فرمانروا باشد. گروهی از دانشمندان و فرزانگان آن روزگار بر اين باور بودند که بن مايه همه پديده ها خرد است. برای نمونه دکارت به اين نگر بود که شناخت تنها با خرد شدنی است (۶).

گروهی از فرزانگان از ايشان خرده گرفتند و گفتند: بنمايه ای شناخت را سهش های پنجگانه می سازند و نه خرد. و چون برای ايشان آزمودن، بنمايه ای شناخت بود، ايشان را به نام آزمودن گرا شناختند و فرزانگانی که بنمايه ای شناخت تنها خرد بود، به نام خردگرا نام دار شدند. (۷)

باری، اين جنبش و خيزش فرهنگی، پيشتازان و سالاران افزونی داشت، که در اين نوشته به تنی چند از پيشتازان جنبش روشنگری آلمان بسنده می شود:

پوفين دورف (۱۶۳۲- ۱۶۹۴) که به پدر جنبش روشنگری نامدار است، از فرمانروايان خودکامه خواست تا به فرمانروايی فرمانده های خودسر کليسايی پايان بدهند. اين باور را که گويا پادشاه نماينده ای خدا در زمين است، پوفين دورف پوچ خواند. از نگر او کشورداری و شهروندی ساخته ای دست مردمان است و به خدا سر و کاری ندارد؛ نياز های سرشتی مردمان مانند آرامی، آزادی و بی بيمی را نمی توان بدون کشورداری پابرجا ساخت. پوفين دورف بنيادگزار دانش خردورزی (فلسفه) است. از ديدگاه او خردورزی آنست که به چيز های راست و درست باور داشته باشيم، آن چه که خرد می پزيرد و نه پديده های نادرست و پوچ؛ کسی که خردورزی را با پيمانه ای يزدان پرستانه می سنجد، او سر و کاری با خردورزی ندارد، سرو کارش با يزدان پرستی است (۸).

گوت فريد ويلهيلم لايب نيس (۱۶۴۶ - ۱۷۱۶) می کوشيد تا کهنه را با نو آشتی دهد، دين را با دانش و فلسفه را با يزدان شناسی بياميزد (۹). با آن هم از ديدگاه او بزرگترين دشمن راستی، ترس است. ويژگی های روشنگری از ديدگاه لايب نيس: کار برد خرد، توانايی انديشيدن آزاد، ارزش والا به آزادی، پاسخ خردمندانه برای همه پرسش ها، ناهمگونی ميان خردگرايی و آزمودن گرايی؛ دانش خردورزی لايبنس به خردگرايی نام دار است (۱۰).

کريستيان توماسيوس (۱۶۵۵ - ۱۷۲۸) فرزانه و يکی از بنيادگزاران و پيشتازان جنبش روشنگری است. او در اين راستا کار های به سزايی انجاميده است. توماسيوس در سال ۱۶۸۲ ترسايی خواست تا کشورداری از دين جدا گردد، در سال ۱۶۸۷ ترسايی برای نخستين بار به زبان آلمانی آموزه داد و برای دانشجويان از انديشيدن آزاد، سخن به ميان آورد و ايشان را به آزاد انديشی رهنمود. کنار گزاشتن زبان فرمان روای لاتين و برای نخستين بار زنده ساختن زبان مادری، انگيزه ای خودآگاهی و گسترش در ادبسار آلمانی شد. توماسيوس ماهنامه گفتمان را بنياد گزاشت،که در آن گفتمان روز و انديشه های روشنگری به چاپ می رسيد. برای توماسيوس بيهوده گرايی و بی خردی، از بی خدايی مرگبار تر بود. او زندگی اش را در آزاد انديشی، آموزاندن و نوشتن گزراند (۱۱).

لِسينگ (۱۷۲۹ - ۱۷۸۱) يکی از چکامه سرايان و نمايشنامه نويسان نامدار جنبش روشنگری آلمان است. او يگانه نمايشنامه نويسی است که هنوز هم نمايشنامه هايش روی پرده می آيند. لسينگ از نويسنده های است که در روشن ساختن مردم کار های ارزنده ای انجاميده است. يکی از پارچه های روشنگری اش، نمايشنامه ای انگشتر جادويی است. داستان انگشتر جادويی، داستانی است که در ميان سال های ۱۳۴۹ و ۱۳۵۳ ترسايی در ادبسار ايتاليا به چاپ رسيد. اين داستان بر سر سه برادر می چرخد، که پس از مرگ پدر بر سر راستين و بنيادين بودن انگشتر جادويی می جنگند. فرهشت اين داستان بر سر دشمنی های سه دين يهودی، ترسايی و اسلام است. گ. بوکاچيو در اين داستان خواهان زندگی آشتی آميز، آزاد منشی و نرمش است (۱۲).

در سال ۱۷۷۹ ترسايی، ليسينگ از اين داستان، نمايشنامه ای به نام ناتان دانا (۱۳) ساخت. تن نامه و فرهشت بنيادين اين نمايشنامه مردم دوستی و انديشه ای بردباری و نرمش در روزگار روشنگری است.

ناتان دانا يکی از بازرگانان دارا، دانا و دل آور يهودی است که در زمان آتش بس سومين جنگ چليپايی ميان مسلمانان، ترسايان و يهودان با کاروان بی سر و پايی به زادگاهش بر می گردد. اين درست هنگامی است که گنج سلطان به ته کشيده و سلطان به انديشه ای درآوردن پول است، و چون از آمدن بازرگان آگاه می شود، با خواهرش برنامه می ريزد که دارايی بازرگان را به گونه ای بربايد. از بهر اين، سلطان، بازرگان را به دربار می خواهد و از او می پرسد، که کدام دين، دين راستين است؟ ناتان دانا به جای پاسخ به سلطان، داستان انگشتر جادويی را به زبان می آورد. انگشتری که هر کس در دست داشته باشد، سالار است. داستان بر سر سه فرزند برابر نيکو و برابر دانا می چرخد، که پدر نمی داند، انگشتر جادويی اش را به کی بدهد، از بهر اين دو تای ديگر هم از رويش می سازد. و چون جنگ بر سر راستين بودن در می گيرد، داور خردمند، بی آن که فرمانی بدهد، به هر سه می گويد که برای چند سالی بروند و چنان رفتار کنند که گويا هر کدام شان انگشتر جادويی را در دست دارند، سپس او ايشان را به دادگاه خواهد خواند و فرمان خواهد داد که کدام يک از اين سه انگشتر راستين است. از نگر داور، کوشش و کارايی فرزندان سازنده است و نه انگشتر. راستی و درستی در کنش و رفتار آدمی نهفته است و نه در تکه پاره ای آهن.
درست يک سده پسانتر از توماسيوس و همزمان با ليسينگ، ايمانويل کانت، فرزانه ای روزگار روشنگری فروزش نوينی رير نام روشنگری چيست؟ (۱۴) برای روشنگری پيشکش می کند: روشنگری برون آمدن آدمی از نارسايی خودکرده اش است. نارسايی آن است، که آدمی در به کاربردن خرد خود، بدون راهنمايی ديگری، ناتوان باشد. اين نارسايی هنگامی خودکرده است، که انگيزه اش نه در کوتاهی خرد، که در کاستی گزيرش (عزم) و دليری نهفته باشد. ...(۱۵)
کانت با هوار در به کار بردن خرد خود دليری ورز، می خواهد برای مردم انگيزه بدهد در هستی ايشان شوری بر پا کنند تا به نارسايی خودکرده ای شان پايان بدهند. و چيزی که مردم را به سادگی و آسانی زير بار پرستار های بهره جو می برد، تنبلی و ترس است. از نگر کانت، چون کسی مردم را آزاد نگزاشته است که سرنوشت شان را خود شان بسازند، ايشان به تنبلی خوگرفته اند که نارسا بزييند و در بردگی و بندگی به سر برند. کانت در جستار روشنگری چيست؟ سده ای روشنگری را سده ای فريدريش می خواند. فريدريش دوم با روشن انديشان جنبش روشنگری پيوند نيک و نزديکی داشت، با ولتر دوست بود و نامه نگاری می کرد (۱۶).
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(۱) بوتشر، روشنگری برگه ۱۸ - ۲۰
(۲) ادورنو برگه۹
.(۳) بوتشر، روشنگری برگه ۱۸
.(۴) بوتشر، روشنگری برگه۲۰
(۵) پوتس برگه ۱۳
(۶) پوتس برگه ۱۳
.(۷) پورخيری
(۸) بوتشر،‍‍‍‍ روشنگری برگه ۵۱
(۹) بوتشر، روشنگری برگه ۵۲
(۱۰) پوتس ۱۱- ۱۳
(۱۱) بوتشر، روشنگری برگه های ۵۵ تا ۵۷
(۱۲) پوتس برگه ۹
(۱۳) لِسينگ
(۱۴) ماه نامه برلين برگه های ۴۸۱ تا ۴۹۴
...(۱۵) پوتس برگه ۱۰
(۱۶) کايزر برگه های ۱۸ - ۱۹

– G.E. Lessing: Nathan der Weise, Reclam, Stuttgart 1990
– Immanuel Kant: Was ist Aufklärung?-Berlinische Monatsschrift. Dezember-Heft 1784. S.481-494
– M. Horkheimer, Th. Adorno: Dialektik der Aufklärung, Frankfurt am Main 1988
– Peter Pütz: Erträge der Forschung; Die Deutsche Aufklärung, Darmstadt 1991
– G. Kaiser: Aufklärung, Empfindsamkeit, Sturm und Drang, München 1979
Kurt Böttcher: Aufklärung, Erläuterungen zur dt. Literatur, Berlin 1986
– پورخيری: http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=4 4592

جستاری پيرامون جنبش روشنگری

ناصر چکاوک — 2013-04-09T17:00:00Z

Sommaire

پيشگفتار

چه ايمروز و چه فردا، ناگزيريم که سرانجام سر از بالين بيماری که درمانش در دست خود مان است، برداريم. بيماريی همه جاگير، وامانده و مرده ريگی که از يک زادمان به زادمان ديگر می رسد، بی آن که کسی در پی درمان و براندازی اش برآيد، يا کنش دگرگونی سازی از خود نشان دهد.
بيگمان، روشن انديشان بسياری پای به ره گزاشتند، تا به اين بيماری پايان بدهند، ولی شوربختانه يا بيماری را نشناختند و يا راه و شيوه ای درمان آن را ندانستند.
درد مان، درد فرمان روايی سهش و باور بر سر خرد است. هر آنچه که سرپرستان خودگمارده، روشن انديشان و کشورداران و رسانه های گروهی، به گوش توده پُف کند، توده می پزيرد، زيرا توده از سرشت، پاک است. توده به هوای آزادی می ماند که هرگونه دود و دم و پرواز را می پزيرد. اگر همين سرپرستان و دم و دستگاه ها، دست از سر توده بردارند، زندگی ساده ای سرشتی، همزيستی، سازگاری، همدلی و مهرآميزی شان، سد بار از اين بردگی و بندگی بهتر است. هر کس به سازی می خواهد، توده را گوشت دم توپ بسازد، زمين و زمان را آلوده بسازد، تا خودش از آلودگی بهره ببرد. يکی که خود را نماينده ای خدا در زمين می خواند، با زر و زن و زور، به بالا نشسته و توده را به بهشت خود ساخته اش می فرستد، ديگری با انديشه های پيشرفته، که در جهان پيشرفته پياده کردنی نيست، می خواهد همه مردم را آزاد، برادر و برابر بسازد.
آن يکی مردم را به کشتارگاه می فرستد، تا در بهشت خودساخته اش، با خوب رويان باده گساری و همخوابگی کنند. ديگری به اين گمان است که از هر چکه ای خون يک جوان پيکار جو، لاله ای می رويد و جهان گلستان می شود.
درد مان، درد بی خردی نيست! همه دارای خرد و هوشيم، آن که بيشتر دانش آموخته است، خردش گسترده تر و خردمند تر است، کسی که کمتر آموخته است، هوش و خردش مرزبندی شده تر است. درد مان، درد به کار نبردن خرد است! ما در هيچ برخه ای از زمان، از خرد مان کار نگرفتيم. هميشه از سهش بهره برديم، خوش باور بوديم، گمانه و دودلی را ناروا دانستيم و از ترس، زبان از کام نگشوديم و پای از گليم دراز تر نکرديم. چون برای مان گفتند که هرچه پيش آيد از سوی خدا است و سرنوشت هر کس، روی پيشانی اش نوشته شده است! ولی به چشم خود ديديم و با گوشت و پوست سهيديم که هرچه پيش آمد، از سوی رهبران و سرپرستان بود، اگر کشته و زخمی يا سنگسار شديم، اگر به دار آويخته شديم و اگر به زندان انداخته شديم و دست و پای مان را بريدند، چشم و ناخن های مان را کشيدند، از سوی همين رهبران و سرپرستان بود. با آموزش و پرورش کهنه و گند شان، سرنوشت مان را نگاشتند، ولی گفتند که سرنوشت تان، از سرشت ساخته شده است. هيچ گاه و در هيچ برخه ای از زمان، خرد سر بر نيفراخته، هميشه نهان و پنهان بوده است. و هر زمانی که خواستيم از خرد مان کار بگيريم، ترس را در برابر مان يافتيم. زيرا از کودکی ترس را همچون چادری روکش مان ساختند، تا به آن خو بگيريم و هيچگاه خرد خفته ای مان را بيدار نکنيم.
همين اکنون، دشواری بزرگ و به بن بست رسيده ای افغانستان اين است که کشورداران، رهبران و سرپرستان مردم از خرد شان کار نمی گيرند. اگر همين ايمروز، کشورداران، سرپرستان خودساخته و رهبران مردم، خرد شان را بر باور شان چيره بسازند، گره ای دشواری افغانستان گشوده و جنگ پايان می يابد.
همه مردمان افغانستان بايد بدانند، که هيچ گروهی از مردمان اين کشور نمی تواند تک روی کند و به تنهايی بر سر ديگران فرمان براند! اگر خواسته باشيم که به دشواری و چالش پايان بدهيم، بايد دستگاه های فرمانروايی استان ها، از مردمان بومی باشد. مردمان بومی بايد خود شان استان دار و فرماندار و کارمند های شان بگمارند و نمايندگان شان را به پايتخت بفرستند، تا نمايندگان، کشوردار را بگمارند! به اين چم که در استان ها نمايندگان همزبانان فرمان برانند، ولی در پای تخت، همدلان!
اگر اين پيشنهاد خردمندانه پزيرفتنی نيست، ايسا به دينی، موسا به دينی! زور که نيست که بايد با هم بزييم! آدمی زاده نشده است که در زندان انديشه و باور های پوچ سرپرستان و زورگويان به سر برد! آدمی از سرشت آزاد بوده و آزاد است، که سرنوشتش را خودش بسازد. باری، شماره ای سيزدهم بيرنگ، وپژه ای روشنگری و خردورزی است. و چون تهداب روشنگری در اروپا ريخته و جهان نو و پيشرفته ای کنونی را به بار آورده است، نخست نگاهی به جنبش روشنگری اروپا و به ويژه آلمان می اندازيم، سپس روی پديده ای روشنگری در افغانستان و ايران درنگ می کنيم.
يادآوری: در برگردان جستار روشنگری چيست؟ (از زبان آلمانی) از برگردان پارسی آن به خامه ای يدالله موقن بهره برده ام.

جنبش روشنگری

هنگامی که تاريک انديشی مانند بيماريی واگير و همه جا گستر دامنگير مردم و فرهنگ اروپا شده بود، روشن انديشان و دانشمندان اروپا برآن شدند، تا با آموزه های پيشرفته، انديشه های روشن و کاربرد خرد، مردم را از زير بار شکنجه ای فرمانروايان خودکامه و ستم پيشوايان تاريک انديش کليسا رها سازند (۱). آماج و برنامه ای روشنگری از ميان بردن ترس و رهايی جهان از جادوگری بود. روشنگران بر آن بودند، تا خوشباوری، نابخردی در پرسش ها، لافيدن در دانش، خودستايی، شرميدن، تنبلی در پژوهش و با شناخت کم خوشنود بودن را از فرهنگ شان بزدايند (۲). با پرهيزيدن از ترس، زدودن پديده های خردستيز و روی آوردن به دانش و شناخت درست
از پديده های سرشتی، اروپا رنگ ديگری به خود گرفت، دانشمندان به وايافت های فراوانی دست يافتند، در کشور های اروپايی واژگشت فرهنگی رخ داد و بزرگ ترين فرزانه ها، دانشمندان و هنرمندان را به بار آورد.
در آغاز روزگار روشنگری هرکس که سخن از روشنگری می زد، پيش از آن که بتابد، سرکوب می شد. ستمگران خودکامه و پيشوايان تاريک انديش، با چشم ترسانی، از کار برکنار کردن، زير فشار های گوناگون آوردن، به زندان انداختن و سرانجام سر به نيست کردن روشن انديشان، می کوشيدند جلو روشنگری را بگيرند، تا فرمان روايی شان از گزند روشنی دور بماند.
ولی آن گاه که جنبش روشنگری همه جاگير شد و از مرز ها فرا تر رفت، تاريکی جايش را به روشنی بخشيد؛ مردم به آزادی دست يافتند، ديگر می توانستند به جای زبان بيگانه، به زبان مادری خود چيز بنويسند و آموزه بدهند، از زير بار کليسا رهايی يافته بودند و پيشوايان کليسا که نمايندگان زمين داران بزرگ بودند، ديگر توانايی آن را نداشتند که بر ايشان ستم کنند، ايشان را به زندان بياندازند، شکنجه کنند، به نام های گوناگون به دار بياويزند و بسوزانند.
روشنگری در ساختن سامانه ای همبودين پيشرفته، کومک های ارزنده ای انجام داد: بند های بنيادگرايی را درهم شکست، به فرمانروايی کليسا پايان داد و در همه ای بخش های دانش، هنر و ادبسار دگرگونی های چشمگيری به بار آورد. پيمانه ای سنجش در داد و ستد، خرد بود، روشنگران همه چيز را با خرد می سنجيدند. ايشان به اين گونه توانستند به روزگار تاريک پايان بدهند، زنجير های وابستگی را درهم بشکنند و در دانش و فرهنگ نوآوری کنند و جهانی ديگر بسازند، جهانی که در آن ارزش همگان برابر باشد.
روشنگری روزگار به سنجش گزاردن و ويران کردن ادبسار دينی، آموزش و پرورش کهن، انديشه های خشک و شکستن ديوار های جهان بينی دينی و جدا کردن خرد از باور بود (۳). از آن زمان به پس، بيشينه ای از مردم به اين باور بودند که هر کس سرنوشتش را خودش می سازد، و چون خودآگاه شده بودند، از سرپرستی دينداران پرهيز می کردند.
روزگار روشنگری به خودکامگی و پيش داوری پايان داد، جای پندار های پوچ، بيدادگری، برتری و ستم را خردورزی، دادگری، راستی و درستی و بهره و ارزش برابر، آزادی در گردآوری دارايی و مردم سالاری گرفت (۴).
پيش از روزگار روشنگری مردم بر اين باور بودند که روشنی از سوی خدا به دل ها می تابد، ولی در زمان روشنگری برای مردم روشن شد، که هرکس بياموزد و از خردش کار بگيرد، روشنی از درونش به بيرون پرتو می افشاند (۵). دانش خردورز و هوشياری خدا دادی نيست، به کوشش در فراگيری دانش، آموزش و پرورش پيشرفته و گمانه و دودلی نيازمند است.

ادامه دارد

شاه شجاع درانی نه نويسنده بود و نه چکامه سرا | ديوان شاه شجاع

ناصر چکاوک — 2012-03-28T16:45:28Z

اینجا را کلیک کرده و بخش نخست این نوشته را بخوانید!

ديوان شاه شجاع

شور بختانه هنوز آشکار نيست که که اين دستبرد را در ادبسار پارسی زده است و برای نخستين بار نام درانی را به اين ديوان افزوده است. اين ديوان که به نام ديوان شاه شجاع درانی به چاپ رسيده است، دارای پوش رنگی جگری و آبی می باشد. ويراستار و پيشگفتارنويس اين ديوان دوکتور ع.غ. برزين مهر است. اين ديوان را چاپخانه ی دانش در سال ۱۳۸۰ خورشيدی، برابر به سال ۳۶۵۰ زردشتی برابر به سال ۲۰۰۲ ترسايی در پشاور پاکستان چاپ کرده است.

در پيشگفتار آمده است، که اين ديوان در سال ۱۳۰۸ خورشيدی به فرمايش سردار ديوان چهجو سنگه، بازرگان نسک (تاجر کتاب)، در لاهور به چاپ رسيده است.

از آنجاييکه نوشته ی بنيادين آن دستنويس بوده است، گسترشگر در خواندن پاره ی از تک چکامه ها به دشواری رو برو شده است.

اين نسک دارای ۴۸۳ برگه می باشد، که از آن ميان يک برگه را آگهي، ۱۲ برگه ی آن را پيشگفتار و ۴۷۰ برگه ی ديگر آن را سروده ها در بر می گيرد.
از دو سروده ی هندی که بگزريم، بخش يکم اين ديوان را چکامه های می سازد که بيشتر آن ها زير هنايش (تاثير) هنر حافظ شيرازی می باشد و تن نامه ی آن بيشتر به دانش نوشتار سده ی هفت و هشتم خورشيدی نزديک است، ولی بخش دوم را هشت تايی ها، پنج تايی ها (مخمسات)، چهارتايی ها (چهار بيتی) و دوتايی ها (دو بيتی) می سازد، که تن نامه ی آن به پايان سده ی نهم و آغاز سده ی دهم خورشيدی همخوانی دارد.
چنانکه در بالا ياد شد، پيشگفتار نويس و گسترشگر در خواندن ديوان بنيادين، به دشواری روبرو شده اند، که بدبختانه اين دشواری کار خواننده و سنجشگر را نيز دشوار می سازد.
ايشان چند جايی را که خوانده نتوانسته اند، تهی نگهداشته اند و چند جايی را هم نادرست بازنوشته اند!
در اينجا چند نمونه از کمبود های اين ديوان را می آورم:
(برگه ۱۶۲):
ای شجاع از قرب شاهان مفلسان شبنم شوند
دايما در ................... چون موج پهلو می دهند
(برگه ۱۹۲):
خود سخن گوشه هر دم ز زمان
.................................................. آمد
(برگه ۲۶۸):
خرم آن روزي که با هم در کنار خود شجاع
................................................ دلنوازی داشتيم

در درست خوانی هم گاهی نادرست نويسی های به چشم می خورد:
نادرست(برگه۴۰):
دل فگارم چو غنچه پر خون دو ديده من چور دو جيهون

درست:
دلِ فگارم چو غنچه پر خون، دو ديده ی من چو رود جيهون
نادرست (برگه ۱۲۲):
از سگ کويت رقيبانم جدا کردند حيف
خوش به کويت آشنايی داشتم گزاشتند
درست:
از سر کويت رقيبانم جدا کردند حيف
خوش به کويت آشنايی داشتم نگزاشتند
نادرست (برگه ۳۴۶):
که از هوش خرم بيگانه ام ساخت؟
چنينم بی سر و بی پا که کرده؟
درست:
کِه از هوش و خرد بيگانه ام ساخت؟
چنينم بی سر و بی پا که کرده؟

نادرست (برگه ۲۷۳):
فروغ حسن زيبايت عيان در عالم بالا
به گلگشت جهان هرگز نباشد مثلت ايشاها
در گويش هراتی به شاه فريزکنا۱ ايشا می گويند!

درست:
فروغ حسن زيبايت عيان در عالم بالا
به گلگشت جهان هرگز نباشد مثلت اي شاها

نادرست (برگه ۳۹۵):
ايشاه شجاع از ستم آن شه خوبان
دم درکشم و شکوه ی جانان به که گويم
درست:
اي شاه شجاع از ستم آن شه خوبان
دم درکشم و شکوه ی جانان به که گويم

۱ شاه فريزکنا نام هنری خر است. از آنجاييکه خر در فريز کندن (سبزه چريدن) زبر دست است، در دهکده های هرات به آن شاه فريز کنا می گويند.

پيوند شاه درانی با ديوان

بدبختانه در ديوان ياد شده هيچ پديده ای به چشم نمی خورد که ديوان و شاه شجاع درانی را با هم پيوند دهد. نه دانش نوشتار اين ديوان به هنگام زيست شاه شجاع درانی می خواند و نه هم پديده های که در سروده ها به کار برده شده است، پيوندی به درانی و روزگارش دارند. نخست، پديده های که در ديوان به کار رفته اند، بيشتر به دانش نوشتار سده های هفت و هشت خورشيدی نزديک اند. برای نمونه پديده های که در تک چامه ی زير به کار برده شده اند، مانند دير، صومعه، ترسا، رند و پارسا، نزديکی به دانش نوشتار پايان سده ی دوازدهم خورشيدی ندارند و هيچگونه همتباری با دانش نوشتار درانی ها ندارند (برگه ۱۰):
می پرستندت به دير و صومعه
مومن و ترسا و رند و پارسا
دوديگر، به کار برد و آميزش واژه های عربي با پارسی نشان می دهند، که کسيکه اين ديوان را سروده است، زبان های پارسی و عربی را پخته می دانسته است. اين هم از گمان به دور است، که شاه شجاع درانی اين دو زبان را آموخته باشد، زيرا نه تپه های تورا بورا (سوراخ سومبه های که در تپه های مرزی ميان افغانستان و پاکستان کنونی نهفته است) جای آموزش اين زبان ها بوده، نه چند سال کوتاه پادشاهی با جنگ و نه هم دربار انگريز ها جای آموختن زبان های پارسی و عربی بوده است.
شاه شجاع درانی بيشتر از همه به آموزش زبان های هندی و انگريزی نياز داشت، چون بود و باش و بنشين برخاستش بيشتر با هندوستانی ها و انگريز ها بود.
سه ديگر، نمونه های بسياری در اين ديوان آمده اند، که ميان شاه شجاع درانی و اين ديوان جدايی، دوری و ناآشنايی پديدار می سازند (برگه ۲۴۶):
مرا با شاهی و راحت چه کار است
که هستم ساکن ميخانه ی عشق
شاه شجاع درانی نه آرامی داشت و نه هم پادشاهی دور و درازی، که به آنها دلبسته نباشد و به جايی آن به اِشغ (عشق) بيانديشد. شاه شجاع درانی بيشتر از همه ساکن ميخانه ی به پادشاهی رسيدن بود.
شاه محمود درانی و وزير فتخ خان بار يکم پادشاهی را به جان شاه شجاع درانی چنان تلخ کرده بودند، که شاه شجاع درانی توانايی راز و نياز با خدا يا دلبرش را نداشت، که به درگه اش گدا باشد: (برگه ۲۲۶):
هر چند شجاع پادشاه است
بر درگه تو گداست امروز
بار دوم پادشاهی اش هم چنان کوتاه و پر درد سر بود، که به سرودن چکامه نمی رسيد و اگر چکامه ی هم می سرود، از دين نمی گزشت: (برگه ۳۰۸)
خواهی شجاع الملک شه تا آن صنم رامت شود
از دين و ملت درگزر ترسا بشو يا برهمن
کسيکه مانند شاه شجاع درانی تشنه ی به پادشاهی رسيدن باشد و از بهر تخت پادشاهی به پس و پيش هر بيگانه ی پوسه بزند و با ريش درازش مردم را گول بزند، چگونه می تواند از دين و ملت درگزرد، يا از سنی گری اش بگزرد و ترسا يا برهمن بشود؟
شاه شجاع درانی به تخت شاهی در کندهار، پشاور يا کابل خوشنود و شادمان بود، چه رسد که به شاهنشاهی خسرو ساسانی بيانديشد و رسيدن به دلدارش را از شاهنشاهی خسروی بهتر بداند (برگه ۷۳):
اگر چه سلطنت خسروی به من بدهند
به غير وصل تو ام هيچ شادمانی نيست
باری، برای آشنايی به دانش نوشتار روزگار شاه شجاع درانی، چند نمونه از چکامه های درانی ها و چکامه سرايان دربار ايشان را می آورم:
موسوی لاری عشرت۱:
از بهر وفات شاه عشرت می جست
تاريخ نکو از خرد با تاييد
عشرت اين سروده را در مرگ احمد شاه درانی می سرايد.
ميرزا لعل محمد عاجز کشميری۱:
جز دو رنگی نتوان يافت ز ارباب جهان
بود اين باغ ز بوی گل رعنا لبريز
واژه ی دو رنگی و بوی گل رعنا (گل دو روی يا دو رنگی که بيرون زرد و اندرون سرخ باشد) انگشت گزاردن به برخورد بد درباريان با کشميری ها است. درانی ها از يک سو به دربار خويش چکامه سرايان کشميری داشتند و از سوی ديگر کشميری۲ ها را بد می پنداشتند.
مير هوتک خان۳:
ما را تعلقات عنان گير دل نشد
هر کس به عيش دست زد و ما زديم به پا
در اينجا واژه ی عيش نشانه ايست به خوشگزرانی تيمور درانی، که سيسد زن داشت و هر هفته هم يک دوشيزه ی جوان در بر می کشيد.
عايشه درانی۳:
بتا چو گلشن روی تو را نظاره کنم
ز شوق بر تن خود جامه پاره پاره کنم
عايشه درانی اين چکامه را در مرگ پسرش می سرايد. پسر عايشه درانی در جنگ های درون کشوری کشته می شود.
تيمور درانی۳ روی به چکامه سرايان دربارش می کند و می گويد:
ز سردی های آهم اشک اندر ديده يخ بندد
عيدی غزنوی۳ می گويد:
شنو عيدی که شاه از طبع اعلی اين چه در سفته

عبدالله شهاب ترشيزی۴:
شب سيه پوشيد و دامان فلک شد پر ز خون
زين شبيخونی که بر شاهنشهی عالم زدی
ترشيزی اين چکامه را در مرگ تيمور درانی می سرايد.
تيمور درانی۴:
نشود شعله ته پرده ی فانوس نهان
می نمايد بدن او ز ته پيرهنش
و چون تيمور درانی در کنار سيسد زن و هر هفته دوشيزه ی نو، در همه ی پديده های زيبا، دوشيزه ی لختی می بيند و چيزی فرا تر از پديده ی زن لخت در گمانش نمی رسد، چنين چکامه های می سرايد.
نادر شاه پسر تيمور درانی در يکی از چکامه هايش، پيرامون شناسايی خويش می نويسد۵:
هر چند به شاهزادگی مشهورم
نبود سر و برگ سلطنت منظورم
از سلسله نادر و تيمورم ليک
نادر به گدايی درش مسرورم
++++
يکم، در سروده های اين چکامه سرايان به درستی و به گونه ی روشن ديده می شود، که همه چکامه سرايان در سروده های شان از خويشتن يا روزگار خويش سخن به زبان آورده اند، ولی شاه شجاع درانی، گويی چند سد سال پيشتر از روزگارش می زيسته، که هرچه سروده، به خودش و روزگارش نمی خواند. دوم، از نگاه هنر چکامه سرايی و هنر زبانی، اين ديوان نه تنها از دانش شاه شجاع درانی، که از هنر همه چکامه سرايان خاندان و دربار درانی پيشرفته تر است. پدر کلان شاه شجاع درانی (احمد شاه درانی)، که در اصفهان به دربار نادر افشار بزرگ می شود، چکامه اش به اين پايه نمی باشد:
ما به صلحيم و فلک در پی جنگ است اينجا
دل از اين حادثه بسيار بتنگ است اينجا۶
چنانکه ديديم، همه چکامه سرايان روزگارش، يک بار هم که شده در نوشتارشان از خود، از خانواده، از روزگار، از پهنه ی زيست، از کنش، از کردار، از رفتار، از درد، از اندوه، از پيروزی و از ناکامی شان ياد کرده اند، ولی پديده های که در اين ديوان به کار برده شده است، چند سده کهن سال تر از روزگار درانی است، مانند می، ميخانه، رند، ترسا، پارسا، مغ، پيرمغان، دير، خانقاه، کنشت، کلاه خسروی، جام جم، کاووس، کی کباد، فريدون، رستم، فرخ، هما و ...
۱ محمد صديق فرهنگ: افغانستان در پنج قرن اخير برگه ۱۶۷
۲ نگاه شود به برگه ۷۲ همين نوشته، نامه ی درانی.
۳ محمد صديق فرهنگ: افغانستان در پنج قرن اخير برگه ۱۶۸ تا ۱۷۰
۴ محمد صديق فرهنگ: افغانستان در پنج قرن اخير برگه ۱۶۸ ۱۷۱
۵ تاريخ ادبيات افغانستان، نوشته پنج استاد، برگه ۳۲۶.
۶ محمد حيدر ژوبل، تاريخ ادبيات افغانستان، برگه ۲۴۶.

گمانه (شک) يا باور؟

اگر چه در لابلای پژوهش فرنود های فراوانی آورده شده است، که گمانه ام را نيرو می بخشد و دريچه ی به سوی آميغ (حقيقت) می گشايد، با آن هم چند فرنود ديگری می آورم تا گمانه ی کوچک را بر باوری بزرگ چيره سازم:
کاربرد واژه ی زفران (زعفران)
در برگه ۱۸۳ آمده است:
به روی زرد من ديدی و خنديدی و فرمودی
که از بهر تماشا زعفران زار اينچنين بايد
هرکس که چنين چکامه ی را به شاه شجاع درانی پيوند بدهد، به زادگاه و زيستگاه شاه شجاع درانی آشنايی ندارد. شايد مردم مان در سده ی دوازدهم زعفران را می شناختند، ولی زعفران زار برای شان پديده ی آشنايی نبوده است، که در نوشتار يا چکامه به کار ببرند. شايد چکامه سرايی هراتی پديده های ناژو زار، لاله زار، ارغوان زار و پسته زار را به چکامه اش به کار ببرد، ولی هرگز از خرمازاران يا نارنجستان ياد نمی کند. چون نه آن را می شناسد و نه هم با آن آشنايی دارد. اگر هم در بيرون از هرات به چنين پديده های آشنا گردد، می نويسد، که نارنجستان های ننگرهار يا خرمازاران نيمروز چنين است يا چنان!
نه قندهار افغانستان زعفران زار داشته و نه هم پشاور هندوستان، که شاه شجاع درانی به آن آشنا بوده باشد. کسی که بسرايد (برگه ۸۲):
تو سرخ رو شده در بزم غير و از غيرت
ببين که رنگ رخ من چو زعفران زار است
بايد زعفران زار را ديده باشد يا بشناسد.

کاربرد واژه ی وطن

در برگه ۹۴ آمده است:
باز به کويش روم ای شاه شجاع
زانکه هوای وطنم آرزوست
برزين مهر در پيشگفتار اين ديوان می نويسد، که گويا شاه شجاع درانی اين ديوان را در زمان آوارگی، فرار از وطن، و شايد در بالاحصار پشاور که گويند مدت طولانی درين قلعه زير نظارت بوده ... سروده است. (برگه ج ديوان شاه شجاع)
نخست بايد يادآور شوم، که هوای وطن سر و کاری به زادگاه ندارد.
هوای وطن هوای کوی يار و آرزوی رسيدن به دلدار است، آرزوی به بغل کشيدن يار، آرزوی خاک درگه يار شدن و آرزوی لميدن به کوی ياری، که شاه شجاع آن را به فردوس هم برابر نمی کند، می باشد (برگه ۲۴۹):
از سر کوی تو نتوان جانب فردوس رفت
نيست در گلزار جنت اين هوای معتدل
هوای وطن پيوندی به زمين خاکی ندارد. چکامه سرايان که هوای وطن را در چکامه ی شان به کار برده اند، آشکارا و روشن نوشته اند:
حافظ:
هوای کوی تو از سر نمی رود آری
غريب را دل سرگشته با وطن باشد
مولوی:
گرچه کثيف منزلم، شد وطن تو اين دلم
رحمت مومنی بود ميل و محبت وطن
فيض کاشانی:
حلقه ی آن در شدنم آرزوست
بر در او سر زدنم آرزوست
چند به هر ياد پريشان شوم
خاک در او شدنم آرزوست
خاک درش بوده سرم سال ها
باز هوای وطنم آرزوست
هوای وطن پايان نيکی و خوشبختی و پايان آرزو و ميوه ی زندگی است و نه زمين خاکی که چون لُنگ گرمابه هردم به دست ديگری باشد!
آرزو و ميوه ی زندگی شاه شجاع گزر از کوچه ی يار است (برگه ۹۴):
باز به کويش روم ای شاه شجاع
زانکه هوای وطنم آرزوست
شاه شجاع هنگامی بی وطن می شود، که از کوی يار جدا شود (برگه ۸۳):
جدا ز کوی تو شاه شجاع را ديدم
به داغ بيکسی و دوری وطن می سوخت
شاه شجاع با زاری و فروتنی به يار می گويد، که مهربانی کن و من را از درگه ات نران، که بی تو کسی را ندارم (برگه ۳۱۶):
کوی تو ام وطن شده حيف چه رانی از درم
از ره لطف و مرحمت بر من بي وطن نگر
چنانکه ديديم، همه چکامه سرايان نامبرده به ياد هوای وطن چکامه سروده اند، ولی هيچکدام از زمين خاکی ياد نکرده اند، همه از کوی، از خاک درگه و از دل ياد کرده اند.
در جايی هم که چکامه سرای نام هندوستان را ياد می کند و از گرمی آنجا می نالد، تنش نمی سوزد، دلش می سوزد (برگه ۹۳):
سوخت دل از گرمی هندوستان
آب و هوای وطنم آرزوست
اين سوزش دل سر و کاری به °۴۵ گرمی هندوستان ندارد. اگر که سر و کاری هم با آب و هوا داشته باشد، يک شيرازی می تواند از آن گرمی بنالد و آب و هوای شيراز را ياد کند و نه شاه شجاع درانی، زيرا آب و هوای لودهيانه، پشاور (هندوستان) و قندهار همگون است!
باری، نه پشاور نه لودهيانه و نه هم چند سال کوتاه تخت و تاج کابل برای شاه شجاع درانی گلشن بود (برگه ۸):
چرا چون غنچه گشتی تنگدل آخر ازين گلشن
نشاط اينجا طرب اينجا هوا اينجا بهار اينجا
تک چکامه ی هوا اينجا بهار اينجا، سخن برزين مهر را که گويا اين ديوان در آوارگی سروده شده است، وا می زند.
نميدانم شاه شجاع درانی به کجا چنين شادمانی داشته، که از چپ و راست نوای شادی به گوش برسد (برگه ۵۱):
هر طرف نغمه ی چنگ است و رباب است و سرود
صوت شادی ز يسار و ز يمين است امشب
برای شاه شجاع درانی نه کابل و قندهار جنت الماوا بود و نه هم دربار انگريز ها (برگه ۸):
شجاع اين فرحت و نزهت کجا جای دگر دارد
تو گويی جنت الماواست از هر رهگزر اينجا
شاه شجاع درانی همه به اين انديشه بود، که چگونه به پادشاهی برسد. او آماده بود، که نشان انگشتش را به پايان هر پيمان نامه ی هندی – انگريزی بچسپاند، زيرا انديشه ی پوچ به تخت نشستن، او را افسار کرده بود و نمی گزاشت به چيز ديگری بيانديشد. تا دمی که جان از تن شاه شجاع درانی برون رفت، او بيهوده می انديشيد! خرد نمی پزيرد، که شاه شجاع درانی دمی خوش بنشيند و با يار باده ی سرکشد و بسرايد (برگه ۲۱۱):
فکر بيهوده مکن موسم گل شاه شجاع
خوش نشين يکدم و با يار بزن جامی چند
++++
کاربرد واژه ی ساز

در برگه ۳۹۴ آمده است:
کمانچه بر ابريشم ساز کش
ز سوز دل خويش آواز کش
از يک سوی به همه ی نواخت افزار ها ساز می گويند و از سوی ديگر ساز خود يک نواخت افزار است. در هرات به سرنا، ساز می گويند و به بخشی از ايران و ترکيه به يکی از نواخت افزار های تاری، ساز گفته می شود.
نام بسياری از ساز ها ويژه ی فرهنگ ها و کشور ها می باشد. بيشينه ی از ساز ها در افغانستان نام هندی و در ايران نام پارسی يا عربی دارند. برای نمونه در افغانستان به کمانچه، غچک می گويند. اين ويژگی نيز يکی از فرنود های روشن و آشکاری است، که نشان می دهد، که سروده های اين ديوان نمی تواند از شاه شجاع درانی باشد.
در اين ديوان آمده است، که (برگه ۵۳):
من نه تنها زار و نالانم ز عشق
بلکه قانون و نی و چنگ و رباب

در سرزمين افغانستان و فرهنگ افغانی نواخت افزار قانون، نه در گفتار به کار می رود و نه هم در نوشتار از آن ياد شده است. در افغانستان به جای قانون، سنتور می گويند. اگر اين چکامه را شاه شجاع درانی می سرود، شايد می گفت: بلکه سنتور و نی و چنگ و رباب
و يا به جای (برگه ۴۹):
سرا پا همچو قانون چون ننالم در فراق تو
که هر رگ در تن من هست چون تار رباب امشب
شايد می سرود: سرا پا همچو سنتور چون ننالم در فراق تو ...
در ديوان آمده است، که(برگه ۳۹۴):
کفی زن به دف ناخنی زن به تار
که کار جهان است ناپايدار
نخست در افغانستان کسی دف نمی گويد، دو ديگر در افغانستان دايره زده می شود و تار هم نه با ناخن دست مانند ايران، که با شهباز فلزی نواخته می شود. پس چنين چکامه ی نمی تواند از چکامه سرای افغانی، يا شاه شجاع درانی باشد.
در يکی از سروده های اين ديوان آمده است، که (برگه ۳۹۴):
مغنی به آهنگ صوت عراق
بيفگن فغان اندرين نه رواق

صوت عراق در هنر خنياگری ايران آشنا است، ولی در هنر دو سه سده ی گزشته افغانستان ناآشنا است.
در سروده ی ديگری آمده است، که (برگه ۳۹۹):
مغنی ز يک نغمه ی ارغنون
مرا سوی جانان بکن رهنمون

نخست کسی به افغانستان ارغنون نمی گويد. به جای ارغنون، افغان ها آرگن می گويند، دو ديگر اگر نادرست نگفته باشم، آرگن يا ارغنون با نام و آوازه اش در ميانه ی همين سده به افغانستان آمد.

کار برد واژه های گويشی

در اين ديوان چندين بار گويش ايرانی به کار برده شده است، که اين هم پشتيبانه ی خوبی برای پايداری گمانه ام می باشد(برگه ۵۱):
ز حسن ماه من هنگامه مجلس چنان گرم است
که بر بام فلک تا صبح احسن احسن است امشب

در افغانستان به جای احسن احسن واژه های آفرين و شاد باش را به کار می برند و احسن احسن کسی به کار نمی برد.
واژه ی آری نه در افغانستان به کار برد دارد و نه هم می تواند از زبان شاه شجاع درانی دررفته باشد (برگه ۳۲۶):
آری بود رسم جهان گاهی چنين گاهی چنان
هر چند من ديوانه ام از پرتو جانانه ام

واژه ی بی تميزی هم مانند آری و احسن احسن در دانش نوشتار افغانستان به کار برده نشده است:
(برگه ۲۹۲):
نرگس بباغ دعوی هم چشمی تو کرد
حيران ز بی تميزی اين بی حيا شديم
و چون واژه ی نيم ريشه ی هراتی - مشهدی دارد، در قندهار، پشاور و لودهيانه* ناآشنا است (برگه ۳۳۱):
يکدم نيم بی ياد تو هر چند ا ز ما غافلی
مسکن نموده عشق تو پيوسته چون جان در بدن
در برگه ی ۴۲۸ آمده است:
از بسکه هوات در سرم است
هر سو بروم به جستجويت

در دانش نوشتار ايران و به ويژه زبان گويشی، واژه های هوات، هوام، هواش و ... به کار می رود، ولی در افغانستان اين واژه ها نه در گفتار و نه هم در نوشتار به اين گونه به کار می روند. در افغانستان اگر کسی اين واژه ها را به کار برد، می گويد و يا می نويسد: هوايت، هوايم، هوايش و ...
در برگه ٧٦ آمده است:
قامت سرو تو تا جلوه نما گشته به باغ
قمری نيست که کوکو زن بالای تو نيست
واژه ی کوکو هم بيشتر به گويش مشهد نزديک است و فاخته ها بيشتر در آنجا کوکو می زنند و نه در قندهار و پشاور و يا لودهيانه!
پس واژه های احسن احسن، آری، بی تميزی، نيم، هوات و کوکو نمی تواند از زبان شاه شجاع درانی که هيچگاه به ايران نبوده است، در رفته باشد!
کاربرد نام باستانيان

در برگه ۵۲ آمده است:
کلاه خسروی بر سر بنه ای شاه شجاع الملک
که زير سايه ی بال هما فرق من است امشب
در ديوان چندين بار از رادمردان باستانی مانند جمشيد و فريدون پيشدادی و خسرو، رستم، کيکاوس و کيکباد کيانی ياد شده است. رادمردان باستانی، پادشاهان و پهلوانان روشندل، خردمند، جوانمرد و دلاوری بودند، که پس از هزار ها سال هنوز هم جای شان در دل بسياری تهی است. باستان تباران چکامه سراي، ديرند (دوران) باستان را با پايان فرمانروايی ساسانيان پايان می دهند. ايشان آغاز ديرند نوين را آغاز بدبختی، ويرانگری، بيابانيگری و پايان انديشه ی نيک، گفتار نيک و کردار نيک ميدانند (برگه ۸۸):
روشن دلان ز دهر نمودند انتقال
آيينه و سکندر و جمشيد و جام رفت
اين چکامه سرای که از باستانيان می نويسد، شاه شجاع درانی نيست. اين چکامه سرای، شاه شجاع ديگری از تبار باستانيان و همتبار جمشيد و کيخسرو می باشد.
شاه شجاع باستان تبار، آشتی آميز می سرايد، که روشندلان برفتند و جايشان را تاريکدلان گرفتند. تنها فردوسی توسی است که درفش باستانيان را بر می فرازد و خشونت آميز فرياد می زند (شاهنامه برگه ۹ )
نهان گشت آيين فرزانگان
پراکنده شد کام ديوانگان

هنگاميکه چکامه سرايان از پيشداديان و کيانيان نام می برند، ايشان آگاهانه دلبستگی شان را به باستانيان ورملا می سازند. هوش و روان ايشان به سوی پديده ی گم شده ی می باشد و دل شان از بهر رسيدن به آن می تپد. برای نمونه شاه شجاع باستان تبار می خواهد دلتنگی و افسردگی اش را با شنيدن ديرند باستان به شادمانی دگرگون کند (برگه ۳۹۶):
مغنی بکش ناله ی زير و بم
بيان کن ز حال فريدون و جم
کسی که بخواهد از ديرند باستان آگاه شود، بايد با ايشان همخون، نزديک و همتبار باشد. گمان نمی کنم، که شاه شجاع درانی همتباری با شاهان باستانی داشته بوده باشد (برگه ۳۹۸):
مغنی ز ساز دف و بانگ نی
بيان کن ز احوال کاوس و کی
ز جمشيد و اسکندر و کيکباد
ازان تاجداران عامی نژاد
نام بردن باستانيان در چکامه، به گونه ی آشکار کردن آرزوی درونی چکامه سرای به ديرند باستان می باشد (برگه ۴۳):
رستم دستان ز بيم عشق زار و عاجز است
آب می گردد ز بيمش زهره ی افراسياب
اين چکامه سرای باستان تبار خودش را به گونه ی با باستانيان نزديک می انگارد، که گمان می کند، که اگر جمشيد و فريدون از دردش آگاه شوند، خون می گريند (برگه ۱۷۷):
ای شجاع الملک اگر از درد من آگه شوند
خون صاف از چشم جمشيد و فريدون می چکد
کاربرد واژه ی باده

زاهد به کعبه رفت و برهمن به بتکده
ما را به کوی باده فروشان مقام شد

شاه شجاع درانی هيچگاه نمی تواند به کوی باده فروشان جاي گزيند، زيرا در واقعات شاه شجاع درانی (برگه ۱۱) آمده است، که ... سبب ظاهری در برهمی سلطنت شاه محمود همين بود که مردم قزلباش خمر خواری و بد کرداری و سب اصحاب و کار های ناصواب برملا می کردند ...
کسی که در افروختن آتش به جان شيعيان، ايشان را نه تنها بدکردار، که ميخواره هم بداند، چگونه می تواند پای به کوی ميفروشان بگزارد؟
شاه شجاع درانی که با انگريز ها در زمينه سازی های شوريدن بر شيعيان و بدنامی شان به نام بدکاره و ميخواره دست داشته باشد، نمی سرايد (برگه ۱۰۹):
گه به عشق ميکوشم گه شراب می نوشم
طعنه ام مزن زاهد موسم جوانی هاست
و يا در برگه ۳۱۰:
چه می نازی ای زاهد ز (به) تسبيح و نماز خود
بهشت و حور رضوان از تو و ديدار يار از من
بهر روی، سخن بر سر اينست، که کسيکه می خواهد به پادشاهی برسد و بربادی پادشاهی شاه محمود درانی را در ميخوارگی می بيند، هيچگاه نمی سرايد (برگه ۲۳۳):
بده ساقی شرابی تا کنم نوش
مگر گردد غم حالم فراموش
++++
انگريز ها که مردم پيشرفته ی بودند، از ميخوارگی سخن نمی راندند و هيچگاه دستنشانده و خود فروخته های افغانی شان را از باده خواران بر نمی گزيدند، چه رسد به شجاع شاه درانی که سرسپرده و اميد انگريز ها بود.
تا سده های هفت و هشت هنوز کم و بيشی ميخانه و ميفروش در کوچه و پسکوچه های پارسيان ديده می شد، ولی در سده ی زيست شاه شجاع درانی سرزمين های ايران و افغانستان را تورک و تازی ها از باده خواری و باده فروشی پاک کرده بودند. در سده های هفت و هشت زاهد و محتسب باده خواران را سرزنش می کردند و مينای می شان را می شکستند (برگه ۳۵۹):
شکستی محتسب مينای می را
دل زار من شيدا شکستی

ولی در روزگار شاه شجاع درانی سخن از شکستن مينای می نبود، سخن از سنگسار بود. کسی هم دل و گرده ی آن را نداشت، که بسرايد (برگه ۲۲۳):
روزيکه نيست باده ی گلگون به دست من
آن روز گوييا نبود در شمار عمر

طعنه ی زاهد پديده ی بسيار کهن سال تر از روزگار شاه شجاع درانی است.
هنگامی که زاهد سرزنش می کرد، زردشتيان هنوز در ايران می زيستند. زردشتيان سرزنش زاهد را می شنيدند، به آتشکده ی شان می رفتند، باده ی شان را می نوشيدند و نام پارسی شان را نگه ميداشتند، ولی ايشان در برابر همه ی اين کنش ها به تازی ها باج و گزيت می پرداختند.

در برگه ۳۱۰ آمده است:
اگر سرشار و بد مستم مکن عيب من ای زاهد
اساس ظاهری از تو، شراب خوشگوار از من

اگر کسی در روزگار شاه شجاع درانی چنين چکامه ی می سرود، سرش را آخوند مير واعظ (دست نشانده ی انگريز ها) از تن جدا می کرد. يا خود شاه شجاع درانی می گزاشت که سُنيان سنگسارش کنند.
شاه شجاع درانی در تاخت و تازش به جان می گساران روشن ساخت، که اگر او در سرودن چکامه هم شايستگی می داشت، نمی توانست بسرايد (برگه ۱۴۷):
دمی که ساقی من باده را به جام کند
به نيم جرعه کار من تمام کند
زيرا نخست مردمی که هزاران سر را به نام ميخواره از تن جدا کرده بودند، پيش از همه سر خودش را بر سر نيزه می کردند. دوديگر انگريز ها نمی توانستند از او بهره ی ببرند.
در اين چکامه سخن از گلستان است، که در آن می گساران تشنه لب چشمبراه باده ريزان لم داده اند (برگه ۳۱۱):
کباب گشتم ز بی شرابی کجاست ساقی که در گلستان
به گردش آرد پياله ی می خبر بگيرد ز می پرستان
نميدانم که اين گلستان در کجا و در چه هنگامی بوده است؟ چون پادشاهی شاه شجاع درانی چنان کوتاه و پر آشوب بود، که جای و گنجايش تشنه لبان می گسار را نداشت. تپه های پشاور و دربار انگريز ها هم نه جای باده گساری بود و نه هم نهادی برای تشنه لبان درست شده بود.

کاربرد واژه ی کربلا

در برگه ۲۳۲ آمده است:
جان داده اند بهر تو عشاق تشنه لب
زين کشتگان باديه ی کربلا بپرس
در تارنمای کربلا عرش خدا آمده است که کربلا نام شهری در سرزمين عراق است. آرامگاه پيشوای سوم شيعيان در اين شهر است. در سال ۵۹ خورشيدی در اين شهر جنگ خونينی ميان شيعيان و سنييان (ميان سپاه حسين پسر علی و يزيد پسر معاويه) درگرفت، که به کشته شدن حسين و يارانش انجاميد.
از اينرو اين شهر و اين رخداد برای شيعيان ورجاوند و ارزشمند است. از بهر اين، به گفته ی مولانا جلال الدين بلخی:
ناله و نوحه کنند اندر بکا
شيعه عاشورا برای کربلا
در ديوان شاه شجاع چهار بار از کربلا ياد شده است. سراينده ی اين چکامه ها می تواند پيوندی به کربلا و رخداد کربلا داشته باشد، ولی شاه شجاع درانی نمی تواند به آن پيوندی داشته باشد، زيرا نخست خودش از شوريدن سنييان بر شيعيان بهره های بسياری برده است.
دوديگر از نامه ی سردار جانخان درانی و واقعات شاه شجاع درانی چنان بر می آيد، که درانی ها نه با شيعيان پيوند خوبی داشتند و نه هم به پديده های ورجاوند شيعيان ارزش می دادند. سه ديگر در بخش پنج تايی ها (مخمسات) خواهيد ديد، که صفوی ها چه پيوندی با سنييان و به ويژه خاندان های قندهاری (درانی و ...) داشتند. اين پديده ها آشکار می سازند، که چکامه های کربلا از شاه شجاع درانی نمی تواند باشد. در برگه ۲۲۶ آمده است:
صد کشته به هر طرف فتاده
اين دشت چو کربلا است امروز
در برگه ۲۳۲ آمده است:

جان داده اند بهر تو عشاق تشنه لب
زين کشتگان باديه ی کربلا بپرس
در برگه ۴۳۷ آمده است:

گه به کرشمه سر بريد گاه به عشوه و ادا
کشت هزار عشقباز چون شهدای کربلا

در برگه ۸۴ برای بار چهارم آمده است:

کشته گرديدم ز غم لب تشنه در دشت فراق
نام خود در کشتگان کربلا خواهم نوشت
بيست و يکم:
گزشتن از دين

در برگه ۵۸ آمده است:
ز مسجد می روم سوی خرابات
که ساقی را می باقی به جام است
يا در برگه ۲۴۲:
دگر به صومعه و کعبه اش نباشد کار
مريد پير مغان گشته است شاه شجاع

خرد هيچگاه نمی پزيرد، که يک سنی تندرو مانند شاه شجاع درانی دست از مسجد برکشد و دمی به خرابات بيانديشد و يا به گمان آفتاب پرستی بيافتد. و يا از بهر چشم مست دلدار از مسجد و دير بگزرد و بسرايد (برگه ۱۰۳):
سر فرو نارم به مسجد، دل نمی بندم به دير
گردش چشم خمارينت مرا ديوانه ساخت

شايد شاه شجاع درانی می توانست به يکی از کيش های سنی يا شيعه پناه ببرد و ديگری را در چکامه اش بکوبد، ولی آيا می توانست با دين خويش چنين برخورد کند و بگويد، که به مسجد سر فرو نمی آورم؟ باز در سرزمين که به فرمان يک آخوند سنی ( مير واعظ)، کابل به خاک و خون کشيده شود و پادشاه تختش را رها کند، خرد می پزيرد که کسی مانند شاه شجاع درانی، که بخواهد به پادشاهی برسد، بسرايد (برگه ۲۸۶):
رفت آن عهد که در کعبه مجاور بودم
حاليا بر در ميخانه نشستم چه کنم
گفته بودم که کنم توبه من از شاهد و می
باز چون ساغر می داد به دستم چه کنم

کسی که بر ميخوارگی خويش پافشاری کند، از کعبه روی بگرداند، خودش را رند بداند و آزادانه در برابر دين فرمانروا بايستد و فرياد زند، که (برگه ۲۵۳):
شيدا و رند و عاشقم، شيخ ريايی نيستم
تسبيح بگرفته به کف، قانون شيطان در بغل

چگونه می تواند مردم را گول بزند و به پادشاهی برسد؟
هيچگاه شاه شجاع درانی نمی پرسيد، که (برگه ۹۰):
به سوی کعبه روم يا به دير ترسايان
بگو به پير خرابات تا چه ارشاد است

چون او می دانست و آگاه بود، که سنی گری برايش بهترين جنگ افزار و ساده ترين شيوه ی بازی دادن مردم است. و باز اگر پرسشی هم در ميان می بود، از انگريز ها يا آخوند مير واعظ می پرسيد و نه از پير خرابات!
از پی غارت دين و دل من
ترک ترسا پسری می آيد
کسی که دين را به تورک ترسايی بدهد، می تواند شيرازی باشد، زيرا در آنجا تورک يغمايی بود، ولی در زادگاه شاه شجاع درانی اين پديده نا آشنا بود!
++++
بيست و دوم:

کاربرد نام ايران

در برگه ۲۰۹ آمده است:
ز جور زلف و ابرويش نخواهد رَست هند و چين
به شمشير ادا تسخير ايران کرده می آيد
درون مايه ی اين چکامه روشن می سازد، که دلدار در ايران می زييد، بت يغمايی يا دلبر، که هند و چين را در بند دارد، به سوی دلدار می تازد، تا او را از خويش بسازد. اگر اين چکامه را شاه شجاع درانی سروده باشد، نميدانم چرا دلبرش به شمشير ادا به گرفتن ايران بتازد و نه افغانستان؟
(برگه ۲۰۹):
بت غارتگر جان باز جولان کرده می آيد
به جادوی نگه تاراج ايمان کرده می آيد
...
ز جور زلف و ابرويش نخواهد رَست هند و چين
به شمشير ادا تسخير ايران کرده می آيد
بيست و سوم:

کاربرد نام شيراز

در اين ديوان چهار بار از شيراز ياد شده است. در اين چکامه ها هم مانند چکامه ی ايران، بود و باش دلدار در ايران است. چکامه سرای می سرايد (برگه ۲۵):

از لعل نوشين تو من نوشم اگر يک جرعه ی
برهم ز بد مستی زنم ميخانه ی شيراز را

سراينده ی که در ميخانه ی شيراز می گساری دارد، به دلبر می گويد، که اگر از لبان سرخ نوشينش بوسه ی بگيرد، ميخانه ی شيراز را برهم می زند.
اگر شاه شجاع درانی سر از گور بدر آرد و به اين چکامه ها بنگرد، فرياد برخواهد آورد، که دست از سرم برداريد، من چکامه سرای نبودم.
آخه خرد کی می پزيرد، که شاه شجاع درانی ميخانه ی شهری را برهم زند، که آن را نديده و نمی شناسد؟
در برگه ۲۵ آمده است:

از ناز تا افراختی آن قامت طناز را
کردی خجل در بوستان هر سرو سرافراز را
...
از لعل نوشين تو من نوشم اگر يک جرعه ی
برهم ز بد مستی زنم ميخانه ی شيراز را

در برگه ۱۶۵ آمده است:

شب که آن سلطان خوبان بر سرير ناز بود
ديده ام بر روی او چون چشم نرگس باز بود
...
ترک چشمش آگهی از حال مخموران نداشت
مست و لايعقل ز جام باده ی شيراز بود

در برگه ۳۶۹ آمده است:
ز بس ترکان تير انداز داری
بهر سو پختگان ناز داری
...
در آن لب ها قند قند هار است
می گلگون به از شيراز داری

در برگه ۴۳۰ آمده است:
ای سرور دلبران طناز
هستی به جمال خويش ممتاز
...
شيرينی اين لب و دهانت
بردست گرو ز قند شيراز

انگريز و خاندان درانی

اگر به سرگزشت لشکر کشی و تاخت و تاز های جهانگشايان بنگريم، می بينيم که پی ريزيی و برنامه چيدن تاختن و چگونگی لشکر کشی به يک کشور، چندين سال پيش از تاخت و تاز آغاز می شود.
آغاز بيشتر لشکر کشی ها در پيوند های بازرگانی و داد و ستد ها نهفته است. پيوند های بازرگانی راه آشنايی با مردم را آماده می سازند، دوستی ها به بار می آورند و بدينگونه گپبر و گپکش (جاسوس) ها برگزيده می شوند و سرانجام خودفروختگانی از جنگجويان، آخوند ها، ارتشی ها، بخوان بدان ها و روشن انديشان، برگزيده و آموزش و پرورش داده می شوند، تا روزی کبوتری بر سر يکی از ايشان بنشيند، يا آخوندی خوشه ای گندم به سرش بزند و يا با لشکری بی سر و پا به کشورش بتازد.
باری، به جز از برگزيدگان مردم که به لشکر و لشکر کشی نيازی ندارند، ديگر همه کسانی که به فرمان روايی می رسند، يا دست پرورده ی جهانگشايان اند و يا با سرمايه و پشتيبانی جهانگشايان به فرمان روايی می رسند. از احمد شاه درانی گرفته تا حامدکرزی همه به يکی از جهانگشايان پيوند نا گسستنی داشته و دارند.
در چکامه ی ستايش نامه، که در پايان اين نوشته آمده است، ديده می شود که دستپروردگان چگونه بازيچه ی دست کدخدايان خويش اند و چگونه به فرمان روايی می رسند. و چون سخن بر سر شاهان «درانی» است، با اين نمونه از چکامه به گفتار خود دنباله می دهيم:
پس از تورک و تازی، شه انگريز
بغريد چون شير، بجنبيد تيز
ز درگاه افشار بخواند نوکرش
بکرد شاه افغان، کشيد در برش
باری، در زمان شاه تهماسب دوم صفوی مرز های ايران از سوی افغانان و تورکان ناآرام می شود. در آن زمان تورکان از سوی انگريز ها پشتيبانی می شوند و ايران با روسيه پيمان سازش می بندد، ولی پشتيبانه ی افغانان پنهان می ماند! در سال ۱۱۰۵ خورشيدی يکی از سرداران پرتوان ايرانی به نام نادر افشار به شاه تهماسب می پيوندد تا در برابر تاخت و تاز افغانان و تورکان بايستد. ۱
نادر افشار که يک جنگجوی ورزيده می باشد، به زودی از سوی شاه صفوی به استانداری خراسان برگزيده می شود. نادر افشار در سال ۱۷۲۹ ترسايی برابر به ۱۱۰۸ خورشيدی دست به تاخت و تاز می زند. او پس از زير فرمان آوردن سيستان، به مشهد و هرات می تازد و دست ابداليان را از هرات کوتاه می سازد.
کاميابی های نادر افشار بر سر اشرف افغان بد می خورد. اشرف افغان با سی هزار نيرو از کندهار به خراسان می تازد و تا اسفهان پيش می رود. پس از چندی نادر افشار دوباره به اشرف افغان می تازد و او را شکست می دهد.
نادر افشار در سال ۱۱۰۹ خورشيدی تورک ها را شکست می دهد و دوباره به سرکوبی افغانان غلزايي و درانی می پردازد۲.
نادر افشار دوباره به هرات می تازد. الله يار خان درانی فرماندار هرات به «نادر افشار» می نويسد که اگر زنش را که در جنگ گرفتار کرده است، برگرداند، هرات را به او واگزار می کند. نادر افشار زن الله يار خان درانی را رها می کند، ولی الله يار خان درانی زنش را می کشد و بر نادر افشار تازد. الله يار درانی تاب جنگ نياورده به ملتان می گريزد و شهر را به نادر افشار وا می گزارد. نادر افشار همه درانی های هرات را با خود به ايران می برد۳. و چون روس ها به گمان تاخت و تاز بر تورکان می شوند، از نادر افشار می خواهند که با ايشان پيمان ببندد، ولی نادر افشار خواست روس ها را نمی پزيرد و با تورکان به گفتگو می نشيند. و چون انگريز ها با تورکان هم پيمان اند، نادر افشار هم با ايشان نزديک می شود. از سوی ديگر سر التون انگريزی با نادر افشار پيمان می بندد که برايش ناوگان جنگی بسازد. انگريز ها در بوشهر کارگاه توپ سازی آباد می کنند۴.
نادر افشار که در لشکر کشی ها مردمان بسياری گرد می آورد، لشکر بزرگی از جنگجويان درانی، ازبک و تورکمن می سازد و با افزار های جنگی ساخته و پرداخته ی انگريز به لشکر کشی می پردازد. در اين هنگام فيل نادر افشار ياد هندوستان می کند، تا آروزی انگريز ها برآورده شود.
انگريز ها در دهه شست سال ۱۵۰۰ ترسايی برابر به ۹۴۰ خورشيدی در سرزمين ايران (و شايد هم افغانستان) بند و بست و رفت و آمد دارند۵. در سال ۹۴۰ خورشيدی بازرگانان انگريزی کمپنی شرقی برای پيمان بازرگانی و با پيام دوستی اليزابت پادشاه انگريز به دربارشاه تهماسب صفوی يکم می آيند. شاه تهماسب صفوی يکم ايشان را به نام ترسايی بی دين از دربارش می راند. پس از چند سالی يکی از زنان دربار، به شاه تهماسب صفوی يکم زهر می دهد و او را می کشد. جانشينانش هم چون سر ياری با انگريز ها ندارند، يکی پس از د‎يگری به دست درباريان کشته می شوند. پس از خدا بنده که با عثمانی ها درگير می شود، پسرش عباس صفوی به پادشاهی می رسد. شاه عباس صفوی که پيوند نيکی با انگريز ها دارد، از برادران شارلی می خواهد که ارتش ايران را سر و سامان دهند. درسال ۹۹۴ خورشيدی شاه عباس صفوی با انگريز ها پيمان خريد ابريشم می بندد، راه شاخاب پارس (خليج فارس) را به روی کشتی های انگريزی باز می کند.
انگريز ها در سال ۱۰۰۴ خورشيدی آبخوست کشم (جزيره قشم) را از پرتگالی ها می گيرند و به ايران پس می دهند۶.
باری، نادر افشار با لشکر هشتاد هزاری، از آن ميان چندين هزار سواران و جنگجويان درانی اند، با توپ و تفنگ انگريزی به هند می تازد. توپ زنان اروپايي (انگريزی) اش دژ گرشک را گلوله باران می کنند۷. پس از گرفتن دژ گرشک لشکر نادر افشار از هيرمند می گزرد و به سوی شاه مقصود ره می گشايد. در اين هنگام شاه حسين از کندهار دو دسته ی هشت هزار تنی برای شبيخون می فرستد، ولی عبدالغنی خان مامای احمد شاه درانی آن را به آگاهی نادر افشار و انگريز ها می رساند. شبيخون ناکام می ماند و هر دو گروه هشت هزار تنی شکست می خوردند.
سرانجام نادر افشار هند را زير فرمانش می آورد و در دهلی به الماس کوه نور دست می يابد. نادر افشار در هنگام برگشت، عبدالغنی خان مامای احمد شاه درانی را به استانداری کندهار بر می گزيند و هزاران خانواده ی درانی را که در گزشته به ايران رانده شده بودند، به کندهار و هرات می آورد، زمين های غلزاييان را در کندهار و زمين های بارور را در هرات به درانی ها می دهد۸.
ناگفته نماند که هنگامی پدر احمد شاه درانی در می گزرد و فرمانداری هرات به دست همچشم (رقيب) پدرش می افتد، مادر احمد شاه درانی با کودکش به فراه می رود۹. زمانی که هرات و فراه به دست نادر افشار می افتد، احمد شاه درانی با مادرش به کندهار پناهنده می شود، ولی شاه حسين غلزايي ايشان را به زندان می اندازد. در سال ۱۷۳۸ ترسايی که نادر افشار کندهار را به دست می آورد، احمد شاه درانی و برادرش ذوالفقار درانی را به مازندران می فرستد. او در آنجا ذوالفقار درانی را زهر می دهد و احمد شاه درانی را که پا به بيست سالگی می گزارد به دربارش می خواند. نادر افشار از جوانی سرگرم نگهبانی و پاسداری در دربار است و در زمان تاختن به هند، به سرلشکری درانی ها برگزيده می شود. هنگامی که نادر افشار کشته می شود، احمد شاه درانی نزدش می رود و الماس کوه نور را از بازويش باز می کند و با مُهر و دارايی اش به سوی کندهار می تازد۱۰.
باری، زمانی که نادر افشار کشته می شود، احمد شاه درانی با جنگجويان درانی اش به کندهار می تازند. در گِردهمايی که برای گزينش شاه درست شده است، آخوند بيگانه ی که هيچ پيوندی به خاندان های کندهاری ندارد، خوشه ی گندم را بر سر احمد شاه درانی می زند و او را به پادشاهی بر می گزيند. غبار اين آخوند دست نشانده را به نام: صوفی سياستمدار ياد می کند۱۱.
بيگمان، رفت و آمد انگريز ها به دربار های ايران و هند و داد و ستد ايشان با مردم آن کشور ها آشکار است، ولی در افغانستان در زمان شاه شجاع درانی آشکار می شود. از لابلای نوشتار غبار چنان بر می آيد که فرستاده های انگريزی در ايران و افغانستان، همزمان سرازير می شوند: «قوه نهانی ... که در سواحل هند سر کشيده بود... با اسلحه علم و فن و تخنيک عاليتری ... مجهز بود... هندی ها ايشان را ... سوداگر ... و افغان ها آنان را پساری و دکاندار می ناميدند ... اين همان استعمارگران غربی بودند. »۱۲ پس همانگونه که چهره ی انگريز ها برای احمد شاه درانی در دربار نادر افشار آشنا است، افغان ها هم با فرستاده های جهانگشايان انگريز آشنا اند.
در سال ۱۷۴۹ ترسايی دسته ی بر آن می شوند که احمد شاه درانی را بکشند، ولی چون او از استخبارات مفصلی برخوردار است، برنامه چينان را سرکوب می کند۱۳.
با آنکه احمد شاه درانی با درباريان ايران آشنايی دارد، کار های مهند (مهم) دربار را برای هندی ها مي دهد، برای کسانی که در لشکر کشی به سرمين شان، مردمان شان را چپ و راست سر می زند: «خزانه دار کل هم يک نفر هندی به نام يوسف علی ملقب به التفات بود.» ۱۴
پيش از لشکر کشی های احمد شاه درانی به هندوستان، جهانگشايان انگريز و فرانک بر سر گرفتن هندوستان در جنگ می باشند و نيروی مردمی مرتهه در هندوستان چون ديواری در جلو جهانگشايان می ايستد. ۱۵ فرانک ها و انگريز ها از بهر شکستن اين ديوار، برآن می شوند که از راه ايران و افغانستان اين ديوار را درهم بشکنند، همان است که نادر افشار لشکر کشی را به هندوستان آغاز و احمد شاه درانی آن را در جنگ پانی پت به انجام می رساند.
باری، همينکه احمد شاه درانی به پادشاهی می رسد، کاروان گزيت و باج که از ملتان و پنجاب به سوی ايران روان است، «سر راست به حضور احمد شاه آورده»۱۶ می شود.
چنانکه در بالا آمده است، انگريز ها در ايران برای نادر افشار توپ می ساختند و چون اين توپ ها بيشتر از بهر درهم شکستن نيروی مرتهه بود، در سال ۱۷۵۰ ترسايی برای احمد شاه درانی هم در نيشاپور، توپ چودنی بزرگی می سازند. ۱۷ همان است که احمد شاه درانی که در سال ۱۷۶۱ ترسايی نيروی مرتهه در پانی پت را در هم می شکند و هندوستان را ميدان تاخت و تاز انگريز ها می سازد. غبار می نويسد: «کمپنی ... انگليسی ... از شکست عميق دولت و قوای متحده مرته و راجپوت در پانی پت بی نهايت خوش بود» ۱۸
غبار برکه ۳۷۰ می نويسد که برای انگريز ها سال ۱۷۶۱ ترسايی نام «سال مهم» می باشد، زيرا احمد شاه درانی نيروی مرتهه را که در برابر انگريز ها چون ديواری ايستاده است، در هم می شکند و به «تسلط قوای فرانسه در جنوب هند در مقابل انگريز ها به پايان» می دهد.
تيمور شاه درانی (۱۷۳۷ - ۱۷۹۳) هم که پس از درگزشت پدرش احمد شاه درانی به پادشاهی می رسد، با انگريز ها ميانه ی خوبی دارد: «تيمور شاه ... از جانب هندوستان ... تشويش نداشت.» ۱۹
پس از تيمور شاه درانی ميان پسرانش جنگ در می گيرد. زمان شاه درانی که خود را پادشاه می خواند، با انگريز ها پيوند پدرانه دارد، ولی شاه محمود درانی با ايران کنار می آيد. هنگامی که زمان شاه درانی می خواهد بر مرتهه بتازد و انگريز ها را از درد سر برهاند، برای «کمپنی انگليسی خبر داد که عزم داخل شدن به هند و راندن قوای مرته را به اراضی جنوبی دارد».۲۰
در زمان زمان شاه درانی فرانک ها پای انگريز ها را از ايران کوتاه می سازند: «ناپليون در سال ۱۸۰۷ ... عهد نامه با شاه ايران بست. در ماده دهم آمده است: شاه ايران سعی خواهد کردتا افغان ها و مردم قندهار را در حمله به متصرفات انگليس در هند، با خود متحد بسازد.» ۲۱ روی همين پيمان نامه ايران شاه محمود درانی را به سوی خود می کشاند و می کوشد او را در افغانستان به پادشاهی برساند.
اگرچه غبار در برگه ۳۸۶ می نويسد که انگريز ها بر آن بودند تا زمان شاه درانی را بکشند و شاه محمود درانی را به پادشاهی برسانند، ولی کنش هر دو شاه پسر نشان می دهد که انگريز در پی کشتن شاه محمود درانی می باشد و نه زمان شاه درانی. زيرا هنگامی که زمان شاه درانی به لاهور می رود، سرزمين لاهور و پنجاب را برای رنجيت سنگ می بخشد و رنجيت سنگ يا به گفته انگريز ها شير پنجاب دست نشانده ی انگريز می باشد. ۲۲ ولی وارونه آن شاه محمود درانی از سوی ايران پشتيبانی می شود و هر هنگام که ميدان برايش تنگ می شود به ايران می گريزد: «شاه زمان در کابل بود که ناگهانی شنيد محمود با ... کمک نظامی حکومت قاجار ... به شهر قندهار» تاخته است. ۲۳
چنانکه در بخش شاه شجاع آمده است، شاه زمان به سوی پشاور می تازد تا از برادرش شاه شجاع کومک دريافت کند. در ميان راه به دام می افتد و سرانجام کور و زندانی می شود. شاه شجاع اين پيش آمد را به آگاهی انگريز ها می رساند. در سال ۱۸۰۴ ترسايی فرستاده های انگريز جنگ شيعه و سنی راه می اندازند، شورشيان بر محمود درانی می تازند و او را به بالا حصار کابل زندانی می سازند. شاه شجاع که در پشت اين آشوبگری پنهان است، به پادشاهی می رسد. ۲۴ انگريز ها با فيل و تفنگ به شاه شجاع درانی می پيوندند.۲۵
شاه محمود درانی با نيروی تازه دم به کندهار و سپس کابل می تازد و دست شاه شجاع درانی را برای سه دهه از پادشاهی کوتاه می سازد.
سرانجام دست درازی پنهانی انگريز آشکار می شود و با لشکر انگريزی ـ هندوستانی ـ درانی به سرکردگی شاه شجاع درانی در سال ۱۸۳۹ ترسايی به کابل می تازد و به گفته غلام محمد غبار، شاه شجاع درانی «در سال ۱۸۴۲ با اردوی دوستان انگليسی خود يکجا در توفان قيام مردم افغانستان ناپديد» می گردد. ۲۶

۱ تاريخ ايران از باستان تا امروز، کيخسرو کشاورز، برگه های ۲۷۸ تا ۲۸۶
۲ تاريخ ايران از باستان تا امروز، کيخسرو کشاورز کشاورز، برگه ۲۸۸
۳فرهنگ برگه ۹۲
۴ (کشاورز برگه ۲۸۹ تا ۲۹۳
۵ (غبار برگه ۲۹۰):
۶غبار برگه ۲۹۰ و ۲۹۱
۷فرهنگ برگه ۹۳
۸ فرهنگ برگه ۹۶ و ۹۷
۹ غبار برگه ۳۵۴
۱۰ فرهنگ ۱۰۴
۱۱ غبار ۳۵۴
۱۲ غبار ۳۵۶
۱۳ غبار بر۳۵۷
۱۴ غبار ۳۵۹
۱۵ غبار ۳۷۰
۱۶ غبار ۳۶۰
۱۷ غبار ۳۶۳
۱۸ غبار ۳۶۹ و ۳۷۰
۱۹ غبار ۳۷۶
۲۰ غبار ۳۸۴
۲۱ غبار ۳۸۲
۲۲ غبار ۳۸۵
۲۳ غبار ۳۹۰
۲۴ غبار ۳۹۳
۲۵ غبار ۳۶۹
۲۶ غبار برگه ۴۰۱

پسگفتار

چنانکه ديديم، درونمايه و تننامه ی رويداد ها و گزارش های واقعات شاه شجاع آشکار می سازند که هيچ يک از رويداد های اين نسک را شاه شجاع درانی ننوشته است و به خوبی هم می توان دريافت که هيچ گزارشی زير نگر شاه شجاع درانی نوشته نشده است، زيرا در هيچ جای واقعات شاه شجاع نه گزارشی از زبان شاه شجاع درانی نوشته شده است و نه هم گفتاوردی از او بازگو شده است.
جای بسا بدبختی است که فرهنگ فرمانروا، از ادبسار پارسی مندلاغی* درست می کند، تا هر جونده آن را بجود و دوباره روی ديوار بچسپاند، تا آيندگان نيز از آن بهره ی ببرند و با آب دهان تازه نگهش دارند.
يک سد و پنجاه سال پيش کسی می نويسد که شاه شجاع درانی نويسنده و چکامه سرا است! از آن زمان تا کنون، چندين زادمان زاده و در می گزرند، ولی برای هيچ کس دو دلی رخ نمی دهد و کسی نمی پرسد، که با کدام فرنود؟
هنوز هم مندلاغ سد و پنجاه ساله را دهان به دهان می کنند، بی هيچ اخمی به ابرو آن را می جوند و بی هيچ گواهی شاه شجاع درانی را نويسنده و چکامه سرا می دانند و خواهان آن اند تا براي شاه شجاع درانی جايگاه ويژه ی در ادبسار سرزمين مان بسازند!
در ادبسار پيشرفته، به اينگونه نگر ها شناخت های مرده ريگی می گويند، زيرا نويسنده در چهارچوب بندی های از پيش درست شده پايبند است و هر آنچه که گزشتگان گفته اند، کورکورانه می پزيرد.
برخی از نويسندگان مان چنان برده و بنده ی فرهنگ فرمانروا می باشند، که پا از چهارچوب بندی ها فراتر نمی گزارند و هر چه از گزشته بر ايشان تپانده شده است، کورکورانه می پزيرند. ايشان در پديده های ترس، شرم و بزرگداشتن (احترام) چنان فرو رفته اند، که همه را بی جا و نادرست به کار می برند. ايشان چنان از شاه و خدا می ترسند، که نگر و ديدگاه شان را در گلون خفه می کنند. اگر استاد يا آموزگار چيز نادرستی به زبان بياورد، از شرم چيزی نمی گويند و اگر «بزرگان» هر کنش نادرستی بيانجامند، چون ايشان را بزرگ ميدارند، کورکورانه می پزيرند!
اين گونه نگر ها بيشتر درون مرزی می باشند. اگر نويسندگان بخواهند پيرامون همسايگان بنويسند، خامه ی شان روان است. بی ترس و لرز می نويسند، که پيش از لشکر کشی نادر افشار به هندوستان، انگريز ها ارتشش را با توپ و تفنگ های پيشرفته می آرايند، ولی از احمد شاه درانی ياد نمی کنند، که چگونه می تواند در اندک زمان لشکری با توپ و تفنگ های پيشرفته آراسته بسازد و به هندوستان، کشوری که با انگريز و فرانک ها در جنگ است، بتازد و فرمانروايی مردمی مرتهه را درهم بريزد!
خامه ی ايشان کندی نمی کند که بنويسند، احمد شاه درانی پس از کشته شدن نادر افشار‎، مُهر و الماس کوه نور را بر می دارد و به سوی کندهار می گريزد. ولی نمی نويسند که نادر افشار را کِه می کشد؟ چرا می کشد؟ مگر احمد شاه درانی نگهبانش نمی باشد، چرا از او پاسداری نمی کند؟ آيا کشته شدن نادر افشار و زهر دادن ذوالفقار خان درانی، برادر احمد شاه درانی به دست نادر افشار، با هم پيوندی ندارند؟ يا اگر نادر افشار را کس ديگری می کشد، پس چرا الماس کوه نور و دارايی نادر افشار به دست احمد شاه درانی می افتد؟
اميد است که زادمان نو و فرهيختگان جوان، بيشتر از خرد شان کار بگيرند و هر چيز را کورکورانه نپزيرند، تا بدبختی که بر سر ما آمده است، روی سر ايشان سايه نيندازد.

* مندلاغ (گونه ی از سغز يا ساجغ) ريشه ی گياه کم يابی است که از کوه ها به دست می آيد.

بُنمايه
واقعات شاه شجاع، چاپ سوم سال ۱۳۸۲ خورشيدی، بنگاه انتشارات ميوند
– ديوان شاه شجاع "درانی" پشاور ۱۳۸۰ خورشيدی.
– کدام شاه شجاع؟ ناصر چکاوک، چاپ يکم خزان ۱۳۸۹ خورشيدی، هرات
– آيا شاه شجاع درانی نويسنده بود يا جنگسالار؟ ناصر چکاوک زمستان ۱۳۹۰ تارنمای گفتمان و تارنمای خراسان زمين: http://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=1091 http://www.goftaman.com/daten/fa/index.htm
– مير غلام محمد غبار: افغانستان در مسر تاريخ.
– تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز، ترجمه کيخسرو کشاورز، چاپ يکم سال ۱۳۵۹ خورشيدی تهران، انتشارات پويش
– دانشنامه ادب فارسی، ادب فارسی در افغانستان، تهران ۱۳۷۸
– نصير مهرين: کمپنی هند شرقی و مرگ وزير محمد اکبر خان، انتشارات ميوند، کابل ۱۳۸۵ خورشيدی.
– تاريخ ادبيات افغانستان، محمد حيدر ژوبل، پشاور، ۱۳۷۹ خورشيدی.
– تاريخ ادبيات افغانستان، احمد شاه رفيقی، مرکز نشراتی اقرا، ۱۳۸۶ خ.
– تاريخ ادبيات ايران زبيح الله صفا، تهران ۱۳۷۱ خورشيدی.
– مير محمد صديق فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخير، ۱۳۷۳ خورشيدی.
– ديوان شاه شجاع "درانی" پشاور ۱۳۸۰ خورشيدی.
– واقعات شاه شجاع، انتشارات ميوند، کابل ۱۳۸۲ خورشيدی.
– غبار: افغانستان در مسر تاريخ.
– دانشنامه ادب فارسی، ادب فارسی در افغانستان، تهران ۱۳۷۸
– پنج مقاله احمد کسروی، آلمان۱۳۷۲
– تاريخ ايران، از زمان باستان تا امروز، ترجمه کيخسرو کشاورزی، چاپ يکم ۱۳۵۹ خورشيدی، تهران، انتشارات پويش
– نصير مهرين: چرا ″افغانستان در مسر تاريخ″ توقيف شد، انتشارات ميوند، کابل ۱۳۸۶ خورشيدی.
– نصير مهرين: کمپنی هند شرقی و مرگ وزير محمد اکبر خان، انتشارات ميوند، کابل ۱۳۸۵ خورشيدی.
– تاريخ ادبيات افغانستان، محمد حيدر ژوبل، پشاور، ۱۳۷۹ خورشيدی.
– تاريخ ادبيات افغانستان، احمد شاه رفيقی، مرکز نشراتی اقرا، ۱۳۸۶ خ.
– س. سپهری، شاعر و نقاش آب و خرد و روشنايی، چکاوک، کلن ۱۳۷۳
– سرگزشت موسيقی معاصر افغانستان، عبدالوهاب مددی، مشهد، ۱۳۷۵
– رساله مزارات هرات، فکری سلجوقی، هرات ۱۳۸۶ خورشيدی.
– ديوان حافظ، احمد شاملو، مرواريد، ۱۳۵۹ خورشيدی.
– تاريخ ادبيات ايران زبيح الله صفا، تهران ۱۳۷۱ خورشيدی.
شاهنامه فردوسی، محمد علی فروغی ۱۳۷۱ خورشيدی.
– افغانستان در پنج قرن اخير، محمد صديق فرهنگ، ۱۳۷۳ خورشيدی.
– فرهنگ فارسی عميد، تهران ۱۳۶۲
– واقعات شاه شجاع درانی، نشرات انجمن تاريخ افغانستان، کابل ۱۳۲۳
– تارنمای چهره های ماندگار تاريخ www.mandegar.tarikhema.ir
– تارنمای دانشنامه رشد www.daneshnameh.roshd.ir
– واژه نامه دهخدا www.loghatnaameh.com
– تارنمای گنجور www.ganjoor.net
– تارنمای فرهنگسرا www.farhangsara.com
– تارنمای کتابخانه بزرگ آريانا www.aryabooks.com
– تارنمای انديشه های پارسی www.persianminds.com
– تارنمای ايران صدا www.iranseda.ir
– تارنمای گفتمان www.goftaman.com
– تارنمای خبرگزاری کتاب ايران www.ibana.ir
– تارنمای کوفی www.koofi.net
– تارنمای کربلا عرش خدا www.karbobola.com
– ويکی پديا – دانشنامه آزاد www.fa.wikipedia.org
– تارنمای ال شيا اورگ www.al-shia.org
– تارنمای پرشين فروم کوم www.persianforum.com
– تارنمای نجوا www.rbc.najva.ir
– تارنمای خاوران www.khawaran.com
– تارنمای پرشيين گيگ www.persiangig.com
– تارنمای پيام آفتاب www.payam-aftab.com
– تارنمای طرقبه www.torghabehonline.com

شاه شجاع درانی نه نويسنده بود و نه چکامه سرا

ناصر چکاوک — 2012-03-11T22:22:00Z

پيشگفتار

در پژوهش های کدام شاه شجاع؟ و آيا شاه شجاع درانی نويسنده بود يا جنگسالار؟ کوشيده شده است که آب پاکی روی دستان کسانی ريخته شود، که نا آگاه برای شاه شجاع درانی جايگاه دروغين ادبی درست کرده اند.
شوربختانه، گزشته نگاران و پژوهشگران ادبسار مان پيرامون شاه شجاع درانی چنان به بيراهه رفته اند، که خواننده را بی پشت و پناه ساخته اند. هنگامی خواننده در «ديوان شاه شجاع» به جای يافتن رد پای شاه درانی، رد پای چکامه سراي ايرانی را در می يابد و وارون آنچه در سرگزشت ادبسار (تاريخ ادبيات) مان آمده است، می بيند که «واقعات شاه شجاع درانی» از آن شاه درانی نيست، آبروی سرگزشت ادبسار می ريزد و خواننده باورش را از دست می دهد.

گزشته نگاران و پژوهشگران مان بی آنکه به اندرون دو نسک «ديوان شاه شجاع» و «واقعات شاه شجاع درانی» بروند و نگاهی ژرف به آنها بياندازند، بيرونی و کورکورانه گفته و نوشته های زادمان (نسل) های پيش را بازگفته اند، که گويا شاه شجاع درانی نويسنده و چکامه سرا بوده است.

اگر شاه شجاع درانی در هنر نويسندگی يا چکامه سرايی دست ميداشت، جايگاه ادبی اش را در زمان زيستش آباد می کرد. در «ديوان شاه شجاع» می بينيم که گزشتگان مان از بهر آن که از کاروان هنر و ادبسار کشور های همزبان و همسايه پس نمانند، به ديوان چکامه سرای ديگری که همنام شاه شجاع بوده است، واژه ی درانی افزوده و به نام شاه شجاع درانی يا ابدالی به خورد خوانندگان داده اند. و ما خوشباوران که با فرهنگ «پرسش» بيگانه ايم و هيچگاه دودل نمی شويم و نمی پرسيم که اگر اين ديوان از آن شاه شجاع درانی است، پس چرا از نام خانوادگی ابدالی يا درانی در آن ياد نشده است و يا چرا چبود (هويت) شاه شجاع درانی در آن آشکار نيست؟

باری، اگر «ديوان شاه شجاع» و «واقعات شاه شجاع درانی» را با هم به سنجش بگزاريم، می بينيم که اين دو پديده با هم ناآشنا و بيگانه اند، در درون «واقعات شاه شجاع» که نويسنده پيرامون شاه درانی نوشته است، کيستی و چيستی و چبود شاه شجاع درانی نمايان است، ولی در «ديوان شاه شجاع» از سده ی زيست شاه درانی هم نشانه ی در دست نيست.

چاپ اين دو نسک دو سه دهه از هم دور است، واقعات شاه شجاع در سال ۱۲۷۸ خورشيدی به چاپ رسيده است و ديوان شاه شجاع در سال ۱۳۰۸ خورشيدی چاپ شده است. اگر به راستی ديوان از آن شاه درانی می بود، بايد يکی از ستايش ها در واقعات شاه شجاع چکامه سرايی و پايه ی هنری شاه می بود، يا در واقعات شاه شجاع به جای چکامه های ديگران، تک چکامه از ديوان می آمد و يا در ديوان رد پای واقعات شاه شجاع ديده می شد.

شوربختانه «دود چراغ» خوردگان مان بی درنگ، از کنار ديوان شاه شجاع و روی واقعات شاه شجاع گزر کرده اند، بی آنکه با ديد سنجشگر به آن ها بنگرند و از خود بپرسند، که آيا شاه شجاع درانی خواندن و نوشتن می دانست که چنين ديوان يا همچی گزارش های را بنويسد، گمان بی پايه و لِنگ به هوای (انگريز) را که گويا شاه شجاع هنرمند است، پزيرفته اند؟

باری، اگر از سر تا به پای واقعات شاه شجاع را بگرديم و همه گزارش ها را واژه به واژه مانند مرغ پاله دهيم، يک واژه هم نمی توانيم از آن درآوريم که تراوش خامه ی شاه شجاع درانی باشد.

هنگامی پژوهشم را پيرامون ديوان شاه شجاع آغاز کردم (بهار سال ۱۳۸۹ خورشيدی)، با خوشی و دلگرمی به پيش می رفتم، به ويژه هنگامی که در ديوان به پديده های نو و دست نخورده روبرو می شدم، به خود می باليدم، زيرا تا آنگاه هيچ بنمايه ی در دست نبود، که دست شاه شجاع درانی را از ديوان چامه و چکامه کوتاه بسازد. ولی دمی که به خواندن واقعات شاه شجاع آغاز کردم، شگفتيدم که چرا پژوهشگران مان با چشمان شسته به واقعات شاه شجاع ننگريسته اند! يا چرا هنوز به اين گمان اند که برای شاه شجاع درانی جايگاهی در ادبسار پارسی بگشايند؟
پيش از آنکه واقعات شاه شجاع را به سنجش بگزارم، به يکی دو تن از پژوهشگران مان پيشنهاد کردم، که به واقعات شاه شجاع درانی نگاه ژرفتر بياندازند، ولی پيشنهادم را با نيشخند پاسخ دادند. ولی من نيشخند را با لبخند پاسخ داده، بر آن شدم تا نگاه ژرف و سنجشگری به واقعات شاه شجاع بياندازم.

نگاه ژرف و سنجشگر به واقعات شاه شجاع، از روی خواهش درونی و يا دشمنی با کسی نيست. تنها با همين نگاه خرده گير و سنجشگر می توانيم ادبسار مان را از زير آوار نشخار و کهنه گرايی درآوريم.

اگر به ادبسار جهان نگاهی بياندازيم، می بينيم که رو به پيشرفت است، ولی ما مانند شتر خراس به گرد مان می گرديم، چون می ترسيم که اگر از چهارچوب از پيش درست شده، پا به بيرون بگزاريم، سامانه ی ادبسار مان برهم می ريزد.

از آن جايی که انگريز ها و خاندان درانی دو روی يک سکه اند، پس از روشنی انداختن روی واقعات شاه شجاع درانی و ديوان شاه شجاع، نگاهی به پيوند اين خاندان با انگريز ها خواهم انداخت.

واقعات شاه شجاع درانی

واقعات شاه شجاع گردايه ای از گزارش ها و رويداد های جنگی زمان شاه شجاع درانی می باشد. اين نسک برای بار سوم در سال ۱۳۸۲ خورشيدی از سوی انتشارات ميوند در کابل به چاپ رسيده است. چنانکه از آغاز، نويسنده ی اين نسک را شاه شجاع به خورد خواننده داده اند، چاپخانه ی ميوند هم نويسنده آن را شاه شجاع الملک پادشاه سابق افغانستان می داند.

باری، در اين نسک در کنار سخن چاپ کننده، احمد علی کهزاد هم پيشگفتاری نوشته است. کهزاد پيشگفتار را با زندگی نامه ی شاه شجاع آغاز می کند و پس از نگاهی به واقعات شاه شجاع، می نويسد، که اين نسک برای نخستين بار در سال ۱۲۷۸ خورشيدی در لودهيانه هند به چاپ رسيده است. او به دنباله ی سخنش، آن را گردايه ای از گزارش های جنگ، کشمکش، گريز و پناه گزينی شاه شجاع درانی دانسته و آن را به سه بخش دسته بندی می کند، که بخش يکم و دوم را از آن شاه شجاع درانی و بخش سوم را از آن محمد حسين هراتی (هروی) می داند.
کهزاد هم مانند بسياری از پژوهشگران و نويسندگان مان از زبردستی و نازک پنداری شاه شجاع درانی در چکامه سرايی ياد می کند (برگه ط واقعات شاه شجاع).

بيگمان، اين نسک از آغاز به نام واقعات شاه شجاع به چاپ رسيده است، ولی اين فرنود (دليل) آن شده نمی تواند، که بگوييم آن را شاه شجاع درانی نوشته است. اين بسنده نمی کند، زيرا تننامه و درونمايه ای واقعات شاه شجاع کس ديگری را به نام نويسنده پيشکش می کند. درست مانند تاريخ احمد شاهی۱، که محمود حسيني جامي نوشته، ولی به نام تازيخ احمد شاهی ياد می شود.

در آغاز واقعات شاه شجاع. (برگه ۱ تا ۵) که بيشتر به پيشگفتار تا گزارش می ماند، آمده است که: «بر خاطر فيض ... شجاع الملک شاه درانی ... چنان ظهور کرد که محاربات و همگی واقعات خود را از ... هفده سالگی ... در قيد قلم در آورده ... »

از همين آغاز آشکار است، که شاه شجاع درانی اين پيشگفتار را ننوشته است، زيرا گزارشگر پيرامون شاه شجاع درانی می نويسد و نه شاه شجاع درانی پيرامون خودش! چون در گزارش آمده است: بر «خاطر» ش گشت و نه بر «خاطر» م گشت. پس خرد به سادگی نمی پزيرد که نويسنده خودش را کس سوم (شخص سوم) بنامد! از تننامه گزارش ها چنان بر می آيد، که از آغاز تاخت و تاز و سنگر گرفتن شاه شجاع درانی، نويسنده يا گزارشگر و تنی چند از رايزنان و کنکاشگران در کنارش می باشند.

باری، اگرنويسنده شاه شجاع درانی می بود، شايد و بايد نخست نامش را در اين گزاره نمی نوشت، دوديگر می نوشت: «... بر خاطر (فيضم) چنان ظهور نمود که ...»

در دنباله ی آن آمده است: «... بندگان ما ... در هر واقعه ... هرگز انديشه از سر خود نکرده ... با مخالفان مقابله ... می نموديم ...» اين جا است که پژوهشگران ما سر درگم يا به گفته هراتی ها کلاوه سر در گُم می شوند! «... بندگان ما ... انديشه نکرده ...با مخالفان ... می نموديم»! در اين گزاره سخن از او و ما (کس سوم و کس يکم) است! اگر پژوهشگر به اين پرسش که شاه شجاع درانی در اين گزاره کيست؟ پاسخ خوشنود کننده دريابد، نويسنده و گزارشگر واقعات شاه شجاع آشکار می شود.

از نگر من همين گزاره، آغاز و انجام گفتمان است و آب پاکی روی دستان ياد شدگان می ريزد، ولی بهتر است که به همين گونه به پيش برويم، تا در پايان دستمالی هم برای خشک کردن آن دست ها پيشکش کنيم!

در برگه سوم آمده است: «سنه يکهزار و دوصد شانزده بود که ناگاه در الکای پشاور به سمع اشرف رسانيدند که بندگان سکندر شان شاه زمان که به عزم مقابله شاه محمود ... تشريف برده بودند ...» در اين جا نويسنده يا گزارشگر به روشنی می نويسد، که در سال ۱۲۱۶ برای شاه شجاع که در پشاور است، گفتند که برادرش (شاه زمان) بر شاه محمود تاخته است. فرنودسار (منطق) نويسندگی نشان می دهد که اين گزاره (جمله) از آن شاه شجاع درانی نيست. اگر در گزاره چنين می آمد: «... به سمع (من) ... رسانيدند که بندگان سکندر (مان) ... شاه زمان که به عزم مقابله شاه محمود ... تشريف برده بودند ...» خرد می پزيرفت که گزارشگر شاه شجاع درانی است.
اگر همين گزاره را روی پرده بياوريم، به سه تن نياز داريم، ۱- شاه، ۲- پيام آور، ۳- گزارشگر. پيام آور روی ميدان می آيد و به شاه چيزی می گويد و گزارشگر گفته را می نويسد!

در برگه چهارم آمده است: «... عبدالکريم خان ... کيفيت حال به حضور اشرف ما رسانيد ...» در آين گزاره سخن از سه کس است، کريم خان، حضور اشرف (شاه شجاع) و ما يا گزارشگر.

در دنباله آن آمده است: «... چون ... عرصه روزگار ... بر بندگان ما تنگ آمده بود ... امداد دعا از بزرگان دين خواسته ... در بلده پشاور داعيه سلطنت فرموديم.» در اين گزاره ديده می شود که گزارشگر در کنار شاه شجاع روان است و ديدنی اش را به نوک خامه می آورد.

در برگه پنجم آمده است: «... بندگان ما ... به جمع آوری لشکر شدند همدرين اثنا ناگاه به سمع همايون ما رسانيدند که ...» در اين جا هم به خوبی ديده می شود، هنگامی که شاه شجاع سرگرم گردآوردن لشکر است، به آگاهی اش می رسانند که زرداد خان درانی در پنج فرسنگی پشاور در برابرش سنگر گرفته است.

از آن جايی که همه رويداد های واقعات شاه شجاع درانی يکدست، يکنواخت و همگون نوشته شده است، به فشرده ای ده گزارش آغاز واقعات شاه شجاع درانی بسنده می کنم:

گزارش يکم، جنگ با زرداد خان

(برگه پنجم تا ششم)

در گزارش جنگ با زرداد خان چنين آمده است: «... بندگان ما ... امر نمودند که ... زرداد خان ... را ... دستگير نموده ... حاضر سازند» فرمان شاه شجاع را در اين جا از زبان گزارشگر می شنويم و نه از زبان شاه شجاع.

به دنباله گزارش آمده است: «پنجاه شصت سوار به رکاب خاقانی رسيد ... خان محمد خان ... به حضور اشرف حاضر گشت ... و حرم خاص جناب اقدس ما ... به سمت لاهور پندی (راولپندی) فرستاده شد ...» در اين جا هم مانند بالا گزارشگر پيرامون شاه شجاع می نويسد، که گويا چندين سوار به او می پيوندد، محمد خان نزدش می آيد و خانواده اش به راولپندی فرستاده می شود.

گزارش دوم، جنگ با بلوچ خان

(برگه ششم تا هفتم)

در گزارش جنگ با بلوچ خان و ... آمده است: «... بعضی از آن ها به رکاب ... بندگان همايون ما حاضر شدند ...» در اين گزاره هم گزارشگر می نويسد که گروهی از جنگجويان بلوچ خان به شاه شجاع می پيوندند.

گزارش سوم، جنگ با شاه محمود

(برگه هفتم تا نهم)

در اين گزارش سخن از «جنگ سوم بندگان همايون ما» می باشد. در پايان اين برگه، گزارشگر از دشمن می نويسد که چگونه گرداگرد «نيازمند درگاه الهی را» می گيرد. و چگونه شاه شجاع از جنگ به سوی سفيد کوه می گريزد. از آن جای که مردم «جاجی ... رعيت سرکار اشرف بودند ... مهمانی و جانفشانی به جا آورده ...». در برگه ی نهم هم مانند پيشتر گروهی «در خدمتگذاری و جان نثاری بندگان ما حاضر بودند» يا «بندگان ما با خوانين خيبری مشورت و مصلخت فرموده ...» جانشين نام «ما» در هردو گزاره روشن می سازد، که گزارشگر پيرامون شاه شجاع گزارش می دهد.

گزارش چهارم، جنگ با عبدالواحد خان

(برگه نهم تا يازدهم)

گزارشگر می نويسد که شاه شجاع به سوی کندهار ره می گشايد، زيرا مردم کندهار «همه هوا خواه سرکار ما می باشند». در اين گزاره به روشنی ديده می شود، که «سرکار» شاه شجاع است و «ما» گزارشگر رويداد می باشد.

گزارش پنجم، خويشاوندی شاه شجاع با غلزايی ها

(برگه يازدهم تا دوازدهم)

در برگه يازدهم گزارشگر از فتح خان غلزايی می نويسد که نزد شاه شجاع می آيد و از او می خواهد که دخترش را «بندگان والا به کنيزی پزيرفته به دولت عقد ممتاز فرمايند». گزارشگر می نويسد که شاه شجاع آن را می پزيرد: «بندگان ما منظور فرموده پذيرا فرمودند».

گزارش ششم، جنگ شاه شجاع با صالح محمد خان

(برگه دوازدهم تا چهاردهم)

گزارشگر در اين گزارش از پردلی شاه شجاع می نويسد: «هرگاه عرصه جنگ تنگ
آمد اين نيازمند درگاه الهی بيدرنگ دست به ... شمشير ... آورده بر يک سوار که مقابل بندگان همايون ما شده بود، انداخته بند دست او را منقطع ساخته».
در دنباله اين گزارش، گزارشگر از گريز شاه شجاع می نويسد: «بندگان ما ... خود را ... از اين معرکه بر کرانه کشيدند».

گزارش هفتم، جنگ کابليان با شاه محمود

(برگه چهاردهم تا پانزدهم)

گزارشگر در برگه چهاردهم می نويسد: «مردم کابل ... شفقت گستری و ... بنده پروری ... بندگان ما را نيک دريافتند و ار ظلم ... قزلباشيه و از ... بدکردار های .. سپاه شاه محمود جان به لب رسيده بودند ناچار ... جنگ سنی و شيعه را پيش آورده». در اين جا گزارشگر از مهربانی شاه شجاع و نامهربانی شاه محمود گزارش می دهد. در دنباله گزارش آمده است، که چون شاه شجاع (بندگان ما) با لشکرش به نزديک لوگر می رسد، تنی چند از سالاران جنگی شاه محمود به او می پيوندند و مردم کابل می شورند، هنگامی شاه محمود از اين رويداد آگاه می شود، از ترس بر خود لرزيد. و چون مردم کابل از «بندگان ما» می خواهند که «از برای خدا پادشاه به زودی تشريف فرما ... به کابل شوند، بندگان ما عرض آنها را قبول فرموده» و به سوی کابل می تازد، شاه شجاع نخست به گورستان بابر شاه می رود و چون بالاحصار به دست شاه محمود است، از آن جا به باغ سردار مدد خان خرگاه پهن می کند. و از آن جا «بندگان ما ... عنان عزيمت را به سمت قلعه قاضی ... معطوف فرمودند»

گزارش هشتم، شکست شاه محمود

(برگه شانزدهم و هفدهم)

گزارشگر در برگه شانزدهم می نويسد: «نواب همايون ما … به قلعه قاضی رسيدند …» و در برگه هفدهم آمده است: «… به عرض همايون رسانيدند که … بندگان ظل الهی از تقصيرات ما درگزرند …». در همه گزاره ها به روشنی آمده است، که گزارش ها پيرامون شاه شجاع است و نه از خودش!

گزارش نهم، فرستادن نورزايی به سوی کندهار

(برگه هفدهم تا بيستم)

در اين گزارش که پيرامون زمان شاه است، آمده است که شاه شجاع درانی دشمن برادرش (عاشق شنواری) را به دم توپ بست: «نمک حرامی عاشق نام شنواری که نسبت بندگان سکندر شان حضرت شاه زمان نموده بود، به خاطر مبارک رسيد»

پيرامون اين گزارش صديق فرهنگ در برگه ۱۹۴ افغانستان در پنج قرن اخير می نويسد که زمان شاه با گروه کوچکی به سوی پشاور روان می شود. عاشق شنواری که از شکست شاه زمان آگاه می شود، او را در به بند کشيده و شاه محمود را آگاه می سازد. شاه محمود نيرو می فرستد تا شاه زمان را به کابل بياورند. و چون شاه زمان شهزاده همايون را کور ساخته بود، شاه محمود او را کور می سازد.

زمانی که عاشق شنواری به چنگ شاه شجاع می افتد: «بندگان ما … امر نمودند که (عاشق شنواری را) به دهن خمپاره نشانيده آتش دهند»

گزارش دهم، گريز فتح خان از کابل

(برگه بيستم تا بيست و يکم)

گزارشگر می نويسد: «به عرض اشرف رسيد که فتح خان از کابل فراری شده». در اين جا شاه شجاع گزارش نمی دهد، که فتح از کابل گريخته است. کس ديگری گزارش می دهد، که به «اشرف» يا شاه شجاع گفتند، که فتح از کابل گريخته است!

شاه شجاع فرمان رفتن به سوی کابل می دهد: «بنده ما امر فرمودند که ... پيشخانه ظفر کاشانه را به طرف کابلبيرون نمايند».

به دنباله گزارش آمده است: «بندگان ما از ده مزنگ کوچ نموده در منزل قاضی نزول فرمودند».
و ...

باری، در هيچ يک از سی و پنج گزارش واقعات شاه شجاع، نشانه ی در دست نيست که خامه به دست شاه درانی بوده باشد. در کنار آن مير محمد صديق فرهنگ می نويسد، که گسترش ادب و فرهنگ در زمان احمد شاه درانی دوباره به ميان آمد، ولی «قشر حاکم شعر شناس و ادب پرور هنوز مفقود بود. احمد شاه هرچند مرد با سوادی بود ... اما در ايام پادشاهی اش به قدری به امور حرب و سياست مصروف بود که مجال رسيدگی به ساير امور نداشت. ... از .. پرورش شعر و ادب در دربار و عصر احمد شاه اطلاعی به ما نرسيده است ...» ۲

در تارنمای پژوهش سرای تاريخ افغانستان آمده است که در زمان فرزندان تيمور شاه فرهنگ و ادب پيشرفت و گسترش نيافت. «و بر اثر نا امنی و جنگ های پياپی بين پسران تيمور، بار ديگر شعر و ادب خشکيد. »۳
و چون مشت نمونه خروار است، به همين دو نمونه از بنمايه های ارزنده بسنده می کنيم و می کوشيم تا فرنود های خردپزير از درون واقعات شاه شجاع درآوريم.

يکم، کار برد کس سوم (او) به جای کس يکم (من)، نشان می دهد که گزارش ها پيرامون شاه شجاع است و آن ها را کس ديگری نوشته است: «بر خاطر ... شاه درانی ... چنان ظهور کرد ...» = به دلش (اش) چنان گشت ... (برگه دوم)

در برگه دوم آمده است: «بندگان ما ... در ... هر محاربه هرگز انديشه از سر خود نکرده ...» = او (شاه شجاع) از جنگ ترس نداشت ...

در برگه چهارم آمده است: «چون ... عرصه ... بر بندگان ما تنگ آمده بود ...» = ميدان بر او (شاه شجاع) تنگ آمده بود ...

در برگه پنجم آمده است: «به سمع همايون ما رسانيدند ...» = به او (شاه شجاع) گفتند، برايش گفتند ...
در برگه هفتم آمده است: «جنگ سوم بندگان ما با لشکر شاه محمود ...» جنگ او (شاه شجاع) با شاه محمود. ...
دوم، شيوه ی نوشتار «واقعات شاه شجاع» بيشتر به شيوه نويسندگی آموزش ديدگان ايران زمان صفوی ها می ماند:
يکی از نويسندگان دربار شاه صفی صفوی می نويسد: «نوشته به خدمت نواب اشرف اقدس ارفع شاه صفی فرستادند».۴

در برگه شست و دوم «واقعات شاه شجاع» آمده است: «به عرض اشرف می رسانيدند که بندگان اقدس ملاحظه سامان سواران ما مردم را بفرمايند»

نويسنده دربار عباس صفوی می نويسد: «بندگان نواب همايون خلد الله مکنته و سلطانه در آنها شريک باشند» (تارنمای ميراث)

در برگه سی و شش «واقعات شاه شجاع» آمده است: «بندگان همايون ما نيز الطاف و اشفاق خسروانه در باره آنها مبذول داشته ...»

سوم، در واقعات شاه شجاع نشانه های بسياری در دست است، که به جای خامه به دست شاه شجاع مهر می دهد، به اين آرش که چون شاه درانی هنر نوشتن نمی دانسته، به جای دستينه (امضا) نوشته ها را مهر می کند: در برگه هفتاد و چهار واقعات شاه شجاع آمده است: «بندگان اشرف به ما راستی بکنند و نوشته را به مهر خود بدهند»، به اين آرش که نوشته را مهر کنند. گزارشگر به دنباله آن می نويسد: «بندگان ما خواهش او را از روی قسم قبول نموده و نوشته را به مهر خود داديم». در برگه های شست و نه و هفتاد واقعات ... سخن از يک کاغز ساختگی است، که «به گفته پادشاه نوشته»شده است!

اگر پادشاه هنر نوشتن می دانست، کسی آن کاغز ساختگی را نمی پزيرفت و کسی هم بر سر پادشاه بدگمان نمی شد. در «روزنامه هشت صبح» آمده است که «عبدالله خان اچكزى كه رهبرى سران كابل را در جلسه‌ای داشت از جيبش نامه ‌ای بيرون كشيد و به مردم نشان داد كه شاه شجاع با مُهر خودش مردم را به قيام عليه فرنگى‌ها خواسته است».۵

در برگه ۱۷۴ و ۱۷۵ واقعات ... آمده است که شاه شجاع نامه ها را مهر می کرده است: «وليم جی ميکناتن صاحب بهادر ... وثيقه جديده ... به قيد تحرير آورده به مهر حضرت خاقانی مزين نموده».

از اين ها که بگزريم، در برگه يک سد و سه واقعات شاه شجاع آمده است: «به ... ضمانت ... جناب مرتضی علی و حضرت عباس و دوازده امام رضوان ... که مايان به دل و جان و مال به خدمتگزاری سرکار اشرف ثابت قدم ... بوده» اگر نوشته از آن «شاه شجاع درانی» می بود، نام عباس و دوازه پيشوای شيعه را در نوشته اش نمی آورد. اين گزاره نشان می دهد که نويسنده يا همان حسين هروی است و يا «حسين» ديگری از شيعه های هرات.
باری، آنچه گزشته نگاران، نويسندگان و پژوهشگران مان را کلاوه سر در گُم (کلافه)کرده است، کار برد واژه ی «بندگان» در واقعات شاه شجاع می باشد.

هنگامی خواننده به نخستين واژه ی «بندگان» در واقعات شاه شجاع بر می خورد و می خواند: «وقايع بندگان ما تا سی و پنج به ظهور پيوسته ...» (برگه دوم) به اين گمان می شود که واژه ی «بندگان» به جای پيروان به کار برده شده است و گزارشگر واقعات شاه شجاع بايد شاه شجاع درانی باشد. اگر به ادبسار کهن نگاهی بياندازيم، می بينيم که «بندگان» واژه ی ستايشی و ويژه ی شاهان بوده است. در گزشته شاهان خود را برابر به خدا دانسته و پيروان خويش را «بندگان» خويش می دانستند. پس از گزشت زمان، پايه ی خدايی به نمايندگی دگرگون می شود و شاهان خود را نماينده ی خدا در زمين می شمارند.

باری، اگر به نوشتار زمان صفوی ها نگاهی بياندازيم، می بينيم که واژه ی «بندگان» به جای پادشاه يا نام پادشاه به کار برده شده است. برای نمونه در يکی از گزارش های زمان صفی شاه صفوی آمده است: «بعد از اتمام نسخه ی معروضه، نوشته (را) به خدمت بندگان نواب اشرف اقدس ارفع شاه صفی فرستادند»۶

روی يکی از سنگ نوشته های استان يزد آمده است: «... امر فرمودند به انشاء اين رباط بندگان نواب کامياب ... الصفوی بهادر خان خلد الله و ملکه ...»۷

در يکی از گزارش های زمان شاه عباس صفوی آمده است: «هرگاه بندگان نواب همايون خلدالله و مکنته و سلطانه در آنها شريک باشند موجب زيادتی و رواج و آبادانی خواهد بود» ۸

از اين ها که بگزريم، در واقعات شاه شجاع، شاه زمان درانی و شاهپور درانی هم به نام «بندگان» ياد شده اند. در برگه هفدهم واقعات شاه شجاع آمده است: «نمک حرامی عاشق نام شنواری که نسبت بندگان سکندر شان حضرت شاه زمان نموده بود به خاطر مبارک رسيد». در برگه ۲۲۳ واقعات شاه شجاع چنين آمده است: «فتح جنگ شاه به صواب ديد امين الله خان نزول بندگان شهزاده شهپور شاه را در آنجا احسن و اقوم يافته ...» و در برگه ۲۳۲ واقعات شاه شجاع آمده است: «در زمانيکه بندگان سلطان شهپور شاه از کابل به باعث آمدن محمد اکبر خان سازش باطنی وزير با دشمنان عزم هندوستان فرموده در کوه کرکچه گرفتار دست طايفه غدار غلجايی نابکار آن کوهسار گرديدند».

درست مانند گزارشگران زمان صفوی، نويسندگان دربار شاه شجاع درانی هم شاه درانی را به نام «بندگان»، «بندگان ما»، «بندگان اشرف ما»، «بندگان همايون ما»، « بندگان حضرت خاقان»، « بندگان اقدس ما»، «بندگان ظل الهی» و « بندگان گيتی ستان» می ستوده اند.

در برگه ۲۸۸ تاريخ ايران آمده است که در ميان سال های ۱۷۲۶ و ۱۷۲۹ ترسايی برابر به ۱۱۰۵ و ۱۱۰۸ خورشيدی نادر افشار خاندان درانی را در هرات شکست می دهد و خراسان را زير فرمانش می آورد۹.
صديق فرهنگ می نويسد که نادر افشار گروه بزرگی از سرخ کلاه ها (قزلباشان) را با خانواده ی شان به اين شهر ها جانشين می سازد، تا دروازه های هندوستان را برای او باز نگهدارند. هنگامی احمد شاه درانی به فرمانروايی می رسد، سرخ کلاه های ياد شده را به لشکر خود می افزايد۱۰. فرهنگ به دنباله نوشته اش می افزايد که زمان شاه درانی در سال ۱۷۹۹ ترسايی برابر به ۱۱۷۸ خورشيدی دوازده هزار سرخ کلاه را از هرات به کابل، قندهار و غزنی فرستاد، تا « به عنوان کارمند دولتی مثل منشی و مستوفی و غيره» کار کنند. ۱۱ همين پديده ها آشکار می سازند که اگر در دربار درانی ها بوی آموختن و اندوختن دانش می بود، به آوردن نويسنده و کاردان نيازی نبود.
در پايان بايد ياد آور شويم، که يکی از زيبايی های واقعات شاه شجاع در اين است، که هستی و چبود (هويت) شاه شجاع درانی را به خوبی آشکار می سازد: در برگه ۱۲۵ واقعات شاه شجاع آمده است: «دليران را از بسياری خروش خون دل به جوش آمد ... دامان شجاعت در کمر همت زده و ميدان رزم را چون بستان بزم پنداشتند».
و در برگه ۱۲ واقعات شاه شجاع چنين آمده است:«اين نيازمند درگاه الهی بيدرنگ دست به قبضه شمشير نصرت آهنگ آورده بر يک سوار که مقابل بندگان همايون ما شده بود انداخته بند دست او را منقطع ساخته».
در برگه ۱۰۸ واقعات شاه شجاع آمده است: «بندگان ما که تشنهء خون اعدا و متمنی التجای ميران بی وفا بودند ...». همين پديده ها چبود شاه شجاع را می سازند، چبودی که بيشتر همخوانی با يک جنگ سالار تا يک نويسنده دارد.

۱ کتابخانه ی تخصصی http://www.historylib.com/Site/Default.aspx)
۲ مير محمد صديق فرهنگ، جلد يکم، برگه ۱۶۶ و ۱۶۷
۳ علی اکبر فياض، افغانستان در عصر سلسلهء سدوزايی، تشکيل دولت افغانستان، احمد شاه درانی، سال ۱۳۸۷ خورشيدی
۴ ويکی پديا فارسی
۵ روزنامه هشت صبح، تفنگ چخماخى، بخش دوم، سال۱۳۹۰، از بشير سخاورز
۶ ويکی پديای فارسی
۷يادگار عصر صفوی ۱۳۹۰/۹/۲۰ تارنمای خبر گزاری مهر
۸ گيتی عماد زاده، مجله شماره ۵۷ در تارنمای ميراث جاويدان
۹ تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز
۱۰ جلد يکم برگه ۱۹۹
۱۱ فرهنگ جلد يکم برگه ۱۹۹

يزدگرد سوم و آرامگاه اش

ناصر چکاوک — 2012-01-05T14:21:00Z

Sommaire

پسگفتار

زماني که بخت ساسانيان بر مي گردد، سالار تازيان زهاک بن قيس به دنبال يزدگرد سوم از شهری به شهری می تازد. او با لشکر بيشماری اسفهان، تبس و هرات را زير فرمان می آورد و به مرو می تازد و در مرو شاه جان خرگاه پهن مي کند۱.
يزدگردسوم پيش از آمدن زهاک بن قيس در کنار مرورود جايگزين می شود. او از آنجا نامه ها می نويسد و فرسته ها به هر سو می فرستد:
يکی نامه بنوشت با درد و خشم
پر از آرزو دل پر آب چشم۲
و چون چشم اميد به ماهوی سوری می دوزد، به سوی او ره می گشايد:
جهاندار چون کرد آهنگ مرو
به ماهوی سوری گنارنگ مرو۳
مگر ماهو به جای گشايش در ها و کومک، دروازه های شهر را به روی يزدگرد سوم می بندد۴.
شهنشاه از اين خود کی آگاه بود
که ماهوی سوريش بدخواه بود۵
درست در همين زمان عمر چهار سالار از مردم کوفه را به کومک زهاک بن قيس می فرستد. ايشان بلخ و تخارستان را زير فرمان خويش می آوردند. يزدگرد سوم از مرورود مي گرزد و ميخواهد سوی چين ره بگشايد. پيروانش می گويند: آرام باش، اين برای ما زشت است که به سرزمين بيگانه ی روی و سرزمينت را به تازيان واگزاری. ما را نزد تازيان بر، تا با ايشان آشتی کنيم. دشمنی که در سرزمين مان بر ما چيره است، بهتر از دشمنی است که در سرزمين خويش بر ما چيرگی يابد۶.
سرانجام ميان يزدگرد سوم و يارانش جنگ در مي گيرد، يزدگرد سوم شکست ميخورد، دوباره از رود ميگزرد و به سوی فرغانه می تازد و از آنجا به مرو مي گريزد و در آسيابی پنهان می شود:
همی تاخت جوشان چو از ابر برق
يکی آسيا ديد پر آب زرق۷
فرود آمد از اسب شاه جهان
ز بد خواه در آسيا شد نهان۸
ماهو از پنهانگاه يزدگرد سوم آگاه می شود و به آسيابان فرمان مي دهد، که او را بکشد:
چو بشنيد ماهوی بی آب و شرم
بر آن آسيابان سرش گشت گرم
چنين گفت با آسيابان که خيز
سواران ببر خون دشمن بريز
...
بشد آسيابان دو ديده پر آب
به زردی دو رخسار چون آفتاب
...
يکی دشنه زد بر تهيگاه شاه
رها شد به زخم اندر از شاه آه
...
فکنده تن شاه ايران به خاک
پر از خون و پهلو به شمشير چاک۹
سواران پيکر يزدگرد سوم را به رودخانه می اندازند۱۰
بفرمود که او را به هنگام خواب
از آن جايگه، افکنند اندر آب۹
ماهو به فرمان تازيان (زهاک بن قيس) در می آيد و پيمان می بندد که تاوانی به گونه ی گندم، جو، افزار گرانبها و پول که به بيش از سد هزار درهم می شود، بپردازد۱۱.
زهاک بن قيس تاوان ماهو و دارايی و گنجينه های يزدگردسوم را نزد عمر می فرستد. عمر به مردم می گويد: خدا شاه گبران را از ميان برد، نيرو هايش را پراکنده ساخت و از ديار شان يک وجب هم زير فرمان ندارند، که مايه آسيب مسلمانی شود. بدانيد که خدا سرزمين و دارايی و فرزندان ايشان را به شما داد۱۲.
باری، ترسايان پيکر يزدگرد سوم را از آب در می آورند و برايش آرامگاهی درست می کنند.
کسی که پيکره ی يزدگرد سوم را از آب بيرون می کشد و به خاک می سپارد، الياس نام دارد و پيشوای ترسايان مرو است۱۳ و چون شاهنشاه ساسانی برای ترسايان ارجمند می باشد، پيشوای ترسايان برايش گورستانی در دل گلزاران ترسايان می سازد۱۴
از نگر فردوسی هم، پيکر يزدگرد سوم به دست سکوبا (کشيش ترسايی) با سه سوگوار ديگر در گلزاری به خاک سپرده می شود:
سکوبا وز آن سوگواران چهار
برهنه شدند اندر آن جويبار
به خشکی کشيدند از آن آبگير
بسی مويه کردند برنا و پير
به باغ اندرون دخمه يی ساختند
سرش را به ابر اندر افراختند۱۵
از درون مايه نوشتار چنان درميآيد که بايد آسياب در نزديکی رودخانه ی مرو (مرورود) باشد، جايی که يزدگرد سوم کشته می شود. آسياب بايد چند فرسنگی دور تر از آبادی بوده باشد، زيرا ترسايان پيکر يزدگرد سوم را بر مي دارند و هامون را از زير پای ميگزرانند:
سقف گفت ما بندگان تو ايم
نيايش کن پاک جان تو ايم۱۶
بگفتند و تابوت برداشتند
ز هامون سوی دخمه بگزاشتند۱۷
در شاهنامه آمده است، که آرامگاه يزدگرد سوم را در پشته يا دامنه ی می سازند که سرسبز و لاله زار است:
يکی دخمه کردند او را به باغ
بزرگ و بلنديش برتر ز راغ
که اين دخمه پر لاله باغ تو باد
کفن دشت شادی و راغ تو باد۱۷
پس بايستی اين آرامگاه در نزديکی های بلخ باشد. چنانکه در بالا ديديم، از آباديی آرامگاه يزدگرد سوم نشانه ی در دست است، ولی از بربادی آن در هيچ جا و گاه سخنی به ميان نيامده است، پس بايد اين آرامگاه هنوز هم پا برجا باشد.
باری، در بلخ بارگاهی به نام مسجد کبود است. مسجد کبود در ده خواجه خيزان روی پشته ی است، که در ده فرسخی بلخ افتاده است.
گويند جعفر صادق عباسی از بهزادان مروزی خراسانی (ابومسلم خراسانی) خواست، که پيکره ی علی را از نجف به بلخ ببرد. بهزادان خراسانی پيکره را از نجف در می آورد و در خواجه خيزان، در سه فرسنگی بلخ به خاک می سپارد، ولی به باور بيشنه ی مردم آرامگاه علی در نجف عراق است.
آشنايی با بهزادان مروزی خراسانی درستی و نادرستی اين گفته را آشکار می سازد. بهزادان پسر ونداد هرمز از روستای سفيد مرو در برابر امويان تازی بر پا می خيزد و پس از چندی خراسان را زير فرمان خود می آورد.
از چرا و چگونگی های پيوستن بهزادان به عباسيان، که چه نيرنگی در کار بوده، کاری نداريم. شورشيانی که به بهزادان می پيوندند، از هر گروه و آيينی می باشد، برای نمونه شيعه ها، سنی ها، خوارج سيستان، زردشتيان و خرمدينان۱۸
پتروشفسکی می نويسد: روستاييان و پيشه وران و بردگان، نه از بهر عباسيان که به اميد رهايی از ستم، دست به شمشير می برند و به بهزادان می پيوندند.۱۹
تبری می نويسد: ابو جعفر به ابوعباس پيام می فرستد، که به بهزادان بدگمان شده است، زيرا: هنگامی نامه اميرالمومنان پيش بهزادان آيد، او آن را خواند و دهان کج کند۲۰
ابوجعفر در بازگشت از پيش بهزادان، به برادرش ابوعباس می گويد: اگر بهزادان را نکشی، خليفه نخواهی بود و کارت ارزش ندارد۲۱.
بهزادان می نويسد: ما از شاهان ساسانی ياد کرده ايم، که زمانی توده ها آرام شوند، وزيران ترسان باشند. ابوجعفر به پاسخش نويسد: چرا خويش را با آنها برابر گرفتی، که تو به فرمانبرداری و نيکخواهی و بردباری سنگينی های اين کار چنان بوده ای؟ که دانی۲۲.
بهزادان می نويسد: شمشير برهنه کردم، ستمکاری کردم و گناه نبخشيدم و از لغزش درنگزشتم. برای پايدار کردن نيروی شما چنان کردم، تا خدای شما را به کسانی که نمی شناختيد، شناسانيد۲۳.
ابوجعفر با نيرنگ بهزادان را نزدش می خواهد. هنگامی شمشير ياران ابوجعفر بر تن بهزادان می نشيند، بهزادان می گويد: بخشش! ولی ابوجعفر فرياد ميکشد: بکشيدش! بکشيدش! ۲۴ابوجعفر پيکر بهزادان را به دجله می اندازد، به همراهان بهزادان پول بسياری می دهد و ايشان را پس به خراسان می فرستد. ايشان ميگويند: سالار خويش را به درم ها فروختيم! ۲۵
پتروشفسکی پيوسته به بالا می نويسد: جعفر عباسي در سال ۱۳۸ خورشيدی بهزادان را کشت. برای آنکه عباسيان ايران را از دست ندهند، پس از کشتن بهزادان فرمانروايی شان را در ايران رنگ نيمه ايرانی دادند، ايشان بسياری از آيين و روش های کشور داری زمان ساسانيان را پزيرفتند.
هنگامی برخورد عباسيان و به ويژه ابوجعفر با بهزادان چنين بوده باشد، شايان پزيرش نيست، که ابوجعفر از بهزادان خواسته باشد که پيکر علی را از نجف به بلخ ببرد. در کنار اين، از فرنود های فراوانی ميتوان نامبرد:
يکم، چنانکه در بالا يادآوری شد، ابوجعفر از آغاز با بهزادان بد و بر او بدگمان بود.
دوم، پهنه ی فرمان روايی بهزادان در خراسان بود. بهزادان در عراق هيچگونه نيروی نداشت، که دست به چنين کاری بزند.
سوم، در زمان بهزادان عراق پايگاه عباسيان بود و ايشان به هيچ بهای آماده نبودند که پيکر پدرکلان شان را از گور درآورند و به جای ديگری بفرستند و خود شان را ناآرام بسازند.
چهارم، عباسيان هيچگاه نمی پزيرفتند که پيکر پدر کلان شان در نزديکی شهزادگان ساسانی، پسران و نوادگان يزدگرد سوم (وهرام يا بهرام، پيروز و نرسه )که از سوی شاهان تانگ، دربار چين به نام شاهان ساسانی شناخته می شدند، به خاک سپرده شود.
پنجم، اگر بهزادان گپ ابوجعفر را می پزيرفت و می انجاميد، پس از کشتن بهزادان به دست ابوجعفر، ياران بهزادان که در برابر عباسيان بر پا خاسته بودند، پيکره را پس به نجف می فرستادند.
باری، از شيوه ی برخورد بهزادان با عباسيان چنان بر می آيد، که بهزادان خواست و برنامه های ديگری داشته است:
يکم، هنگامی بهزادان به ابوجعفر می گويد: خدای شما! ديده مي شود، که خودش خدای ديگری دارد!
دوم، بهزادان هيچگاه مانند امويان و عباسيان با زردشتيان، خرمدينان و ترسايان دشمنانه رفتار نکرده است. پتروشفسکی می نويسد: خرم دينان به بهزادان پايه ی خدايی ميدادند و او را همچون يزدان، بزرگ می شمردند۲۶.
خرمدين۲۷ به اين گمان بود، که بهزادان نمرده است. او روزی برخواهد گشت و دادگری را جانشين بيدادگری خواهد کرد.
سوم، از درگيری ميان ابونصر بن سيار و بهزادان در مرورود، چنان بر می آيد که تازيان بهزادان را به خوبی می شناختند، که از ايشان نيست. ابونصر تازی در ميدان جنگ به ياران خود می گويد: اميدوارم خدا کافران را سرکوب کند۲۸.
چهارم، هنگامی جوانان مرو نزد بهزادان ميروند و از او پيرامون خويشاوندی و پيوندش می پرسند، بهزادان می گويد: نشانه کار من برای شما از پيوندم بهتر است۲۹.
باری، ساختن جنبشی از ايرانيان مسلمان، زردشتی و خرم دينی، يادآوری از شاهان ساسانی، جدايی ميان خدای خويش و خدای عباسيان، داشتن پايه ی خدايی در نزد خرم دينان، کافر بودنش در نزد امويان، پنهان کردن پيوند و بستگی برای جوانان مرو و کردار نيکش نشان مي دهد که بهزادان برنامه ی بس بزرگی پيش روی داشته است!
به هر روی، پس از چندين سده در زمان سلطان سنجر سلجوقی، چهارسد تن از سادات بلخ (بازماندگان تازيان) همزمان در خواب می بينند که علی به ايشان می گويد: گور من اينجاست (خواجه خيزان بلخ)، به شاه بگوييد که آن را آباد سازد۳۰.
درستی و نادرستی اين خواب را به داوری خرد واميگزاريم، ولی پيرامون آرامگاه پسين ترين شاهنشاه ساسانی بايد از نيايش سکوبا، پارسای ترسا يادآور شد، که پس از چند سد سده هنوز هم مردم کرانه ی مرورود، شادمانه جشن نوروزی بر پا می کنند و ميله گل سرخ مي گيرند. چيزی که نه به سرشت دين آن مردم جور در می آيد و نه هم سر سازگاری با فرهنگ تازی دارد.

۱ تبری نسک پنجم برگه ۱۹۹۸
۲ شاهنامه برگه ۵۲۲
۳ شاه نامه برگه ۵۲۲
۴ پترشفسکی برگه ۴۳
۵ شاهنامه برگه ۵۲۴
۶ تبری نسک پنجم برگه ۲۰۰۶
۷ شاهنامه برگه ۵۲۴
۸ شاهنامه برگه ۵۲۴
۹ شاهنامه برگه ۵۲۵
۱۰تبری نسک پنجم برگه ۲۰۰۰
۱۱پترشفسکی برگه ۴۳
۱۲ تبری نسک پنجم برگه ۲۰۰۶
۱۳ پترشفسکی برگه ۴۳
۱۴تبری نسک پنجم برگه ۲۱۵۴
۱۵ شاهنامه برگه ۵۲۶
۱۶ شاهنامه برگه ۵۲۶
۱۷ شاهنامه برگه ۵۲۶
۱۸ ويکی پديا فارسی
۱۹ پتروشفسکی برگه ۶۹
۲۰ تبری نسک يازده ۴۶۹۴
۲۱ تبری نسک يازده ۴۶۵۵
۲۲تبری نسک يازده ۴۶۹۶
۲۳ تبری نسک يازده ۴۶۹۸
۲۴ تبری نسک يازده ۴۷۰۶
۲۵ پتروشفسکی برگه۷۰ / ۷۲
۲۶ پتروشفسکی برگه ۷۰
۲۷ بابک خرمدين اردبيلی به رهبری جنبش سرخ جامگان، در برابر عباسيان به پا ايستاد. يکی از افسرانش به نام افشين، پيمانشکنی کرد و او را به دام عباسيان تازيان انداخت. عباسيان نخست دست و پا و سپس سر خرمدين را بريدند. ايشان تن بی سر و دست و پای خرمدين را در شهر سامرا در عراق به دار زدند و سپس کله اش را برای فرونشاندن جنبش سرخ جامگان، کوچه به کوچه ی خراسان چرخاندند. از ويکی پديا فارسی
۲۸ تبری نسک يازده ۴۵۲۲
۲۹ تبری نسک يازده ۴۵۲۹
۳۰ ويکی پديا فارسی

پسگفتار

وارونه ی نوشتار و نسک های ديگر روزگار کهن، گرايش مردم و به ويژه روشن انديشان به پژوهيدن و خواندن شاهنامه رو به افزونی است.
شاهنامه خوانی به جايی رسيده، که برخی به آن نسک ورجاوند عجمان گويند. به گفته ی اسير هروی:
در سحرگاهان که ميخوانم قرآن عجم
قدرت شاهنامه ی توسی به دنيا محشر است۱
روی آوردن به شاهنامه مردم مان را به روزگار ربوده شده و رگ و ريشه ای شان آشنا می سازد. خواندن شاهنامه بازجوييدن و پژوهيدن فرهنگ بنيادين است، فرهنگی که از آن بريده شده ايم. ما به نی مولانا مانيم که از نيستان بريده شده و در جستجوی ريشه ای خويش است. از اينرو مي توان گفت، که شاهنامه شناسی، خودشناسی و آشنايی به چبود (هويت) مان است.
کشش مردم و گرايش روشن انديش به سوی شاهنامه، جوييدن روزگار بنيادين است، به گفته ای مولانا:
هرکسی کو دور ماند از اصل خويش
باز جويد روزگار وصل خويش۲
شاهنامه ما را به ريشه و بنياد مان آشنا می سازد. شاهنامه چبود فرهنگی مان را پديدار می سازد و ما را آگاه می سازد که اکنون فرهنگی مان در بند بردگی است و ما از نگاه فرهنگی برده ای بيش نيستيم.
باری، ما که در کنار کاخ بلند فردوسی می ايستيم، از زيبايی و بلندی اين کاخ شادمان می شويم و ناب نويسی شاهنامه را می ستاييم، پس بايستی در سر و سامان دادن و گرد و خاک گيری کاخ فردوسی دست اندر کار شويم و آلودگی های گرداگرد اين کاخ را بپالاييم و گلزار های کاخ را بگسترانيم و پهنايی آن را سرسبز تر نماييم.
با ناب نويسی بسازيم و نتازيم، زيرا ناب نويسی آبياری فرهنگ کهن و آغاز خودشناسی است! تا زبان خود را ناب نسازيم، بنياد چبود فرهنگی مان آلوده خواهد ماند.

۱ اسير هروی: کج کل نيستان ادب، برگه ۱۲۱ سال ۱۳۸۸ )
۲مثنوی معنوی مولوی، برگه ۵

بُنمايه

۱- محمد علی فروغی: شاهنامه فردوسی، چاپ هشتم سال ۱۳۷۱، سازمان انتشارات جاويدان
احسان بهرامی: فرهنگ واژه های اوستا، چاپ سال ۱۳۶۹، نشر بلخ
۲- محمد بن جرير تبری: تاريخ تبری يا تاريخ الرسل و الملوک ۱ تا ۱۵برگردان: ابوالقاسم پاينده، چاپ پنجم سال ۱۳۷۵، چاپ ديبا
۳- پروفيسور ايلياپا وليچ پتروشفسکی: اسلام در ايران، از هجرت تا پايان سده نهم خورشيدی، برگردان: کريم کشاورز، انتشارات پيام، چاپ هفتم سال ۱۳۶۳ خورشيدی.
۴- جلال الدين همايی: تاريخ ادبيات ايران، چاپ چهارم ۱۳۶۶، چاپخانه مروی
۵- ذبيح الله صفا: تاريخ ادبيات در ايران، چاپ هشتم سال ۱۳۷۰ خورشيدی، انتشارات فردوس، چاپخانه تابش.
۶- مولانا جلال الدين بلخی، مثنوی معنوی با مقدمه استاد فروزانفر، چاپ هفتم سال ۱۳۷۰، انتشارات جاودان.
۷- کيخسرو کشاورزی: تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز، برگردان از زبان روسی، چاپ يکم، سال ۱۳۵۹ خورشيدی، انتشارات پويش.
۸- اسير هروی: کج کل نيستان ادب، سال ۱۳۸۸ خورشيدی، چاپ ايرانيان مشهد.
تارنما ها:
علی فروغی: فردوسی و اهميت شاهنامه (از تارنمای شاهنامه و ايران)
قاسم طالب زاده: ساز و آواز در شاهنامه(از تارنمای شاهنامه و ايران)
شاه رخ مسکوب: ملاحظاتی در باره ای شاهنامه (از تارنمای شاهنامه و ايران)
پيام جهانگيری: نقش ساز و موسيقی در شاهنامه (از تارنمای شاهنامه و ايران)
کوروش پرست: بهمن ۱۳۸۸ خورشيدی، اعراب با ايران چه کردند!
تارنمای کوروش پرست.کوم kouroshparast.com
منوچهر جمالی: زال زر و پر سيمرغ، تارنمای فرهنگشهر
مرتضی ثاقب‌فر: فلسفه تاريخ ايران و شاهنامه فردوسی، تارنمای آزرفر
منوچهر جمالی: http://www.jamali.info/chashniha
تارنمای اعلام www.alaam.tahoor.com/index.php
تارنمای مير فطروس . http://www.mirfetros.com/
ويکيپديا، دانشنامه ای آزاد
محمد امين رياحی: تارنمای پيام سرای فردوسی http://www.ferdousisara.com
– تارنمای شاهنامه و ايران: (خوانده شود)
شاهرخ مسکوب: ملاحظاتی در باره ای شاهنامه، تارنمای شاهنامه و ايران http://www.shahnamehvairan.com
علی فروغی: فردوسی و اهميت شاهنامه، تارنمای شاهنامه و ايران http://www.shahnamehvairan.com
مرتضی ثاقب‌فر: ماهنامه نگاه نو، آبان۱۳۷۰ saghebfar.ilssw.com