کابل پرس

نگرشی بر "گل سرخ دل افگار" نوشته جواد خاوری

اسد کوشا — 2011-08-13T18:37:42Z

فضای سینه حافظ پر زدرد بود

عجب مدار صنما گر شعرش درد دارد

Sommaire

درآمد

غرق کردن یا سوزاندن کتاب به بهانه تفرقه اندازی، سست کردن پایه های وحدت ملی کذایی و یا نداشتن "بسم الله" حرکت و فرهنگی با پیشینه در جامعه ما بوده است، بر اساس این رسم هرگاه کسی از حق، عدالت و تعصب سخن راند، نه تنها خائن قلمداد می گردد بل به گونه های مختلف مورد اختتاف و افتراء قرار می گیرد. بدبختانه این بینش چنان ریشه محکم در در روح فرهنگ حاکمه افغانستان دوانیده است که امروزه به رغم شعار های پر طمطراق رجاله سیاست و فرهنگ حوصله و هضم و حتی پذیرش واقعیت و شکیبای گفتمان در جامعه مذکور دیده نمی شود و با تآسف این رسم از گذشته در دیار ما چنان بوده است که هرگاه سخن حق در چاشنه حاکمان خوش ذایقه نخورد و یا بر سبیل عقائد آنها خوش نیامد، به گونه گذشته به جای درنگ بر هستی تلخی آشپز را سر می زنند.

البته کوتاه اندیشان غافل از این اند که امحای تعصب، فقر و تیره بختی در جامعه ای که تا خرخره در تبعیض و بدبختی غرق است، محال به نظر می رسد مگر اینکه تحول در تفکر و بینش جامعه بر پا نشود. با تآسف جهال قبیله گرا مثل همیشه در تلاش اند تا با کتمان و چشم پوشی از واقعیت های اجتماعی-سیاسی چپن ابقاء حاکمیت را دوش نگهدارند.

"گل سرخ دل افگار"، مجموعه داستانی جواد خاوری پس از انتشارش در محافل گوناگون سیاسی بگومگوهای پرپا کرد که به پندار قافیه بافان قبیله به دستور فلان بهمان و به غرض تفرقه افگنی چاپ شده است.
اینک با توجه به واقعیت های تاریخی جامعه مان و با توجه به زمان و مکان آفرینش اثر هنری که در واقع هنر محصول آن آنست، می پردازیم به به تبیین و بررسی اجمالی تک تک داستان های اثر فوق و می بینیم که آیا واقعآ اثر مذکور نفاق برانگیز است یا خیر؟

کوه میخ

"کوه میخ"، نخستین داستان این اثر است. در این نوشته، نویسنده تلاش دارد نزاع سنت و تجدد را به تصویر کشد. در ضمن این نگاه از درد و توحش های تاریخی به صورت خوب تصویرگیری شده است و این امر آنگاه هویدا می گردد که " غریبه"، قهرمان داستان از شهر به دهکده می آید. از آنجاکه که او ملبس به یونیفارم نظامی است ، مردم به خود می لرزند و گمان می بردند که حتمآ پای قضیه مهم دخیل است که که قدم عسکر حکومتی را به آن سرزمین دورافتاده و منزوی کشانیده است. صحنه مزبور، ناخودآگاه تاریخی جامعه ای را بیان می کند که از دیرگاه بازار فروش و میدان چپاول و عیش و نوش رجاله و دلالان داخلی و مرکزی بوده است. در لابه لای داستان انزوا، تیره بختی و بی کسی جامعه خوب انعکاس یافته است، خاصه آنگاه که می گوید: " فقط نفر حکومت و اوغان کوچی باشد که گذرش به اینجا می افتد".

"ملایعقوب"، کاراکتر دومی داستان است. او شخصی است شدیدآ بسته و سنتی و به همین دلیل مانع عمل رفتن قهرمان داستان به آخرین ارتفاع کوه میخ می شود. توهم ملا از آن جا مایه می گیرد که گذشتگان بنابه روایت افسانه یی هرگاه به کوه میخ رفته دیگر برنگشته اند. اما قهرمان داستان به رغم افسانه های بلند و کوتاه نظیر اینکه
که اگر پشت کوه برود خشک می شود، تبدیل به حیوان می شود، سنت شکنی کرده با اراده قاطع تا آخرین ارتقاع کوه بالا می شود و در فرجام بر عکس پندار عامه سلامت بر می گردد.

این داستان یک اثر فرهنگی است که خاوری طی آن همانند اکثر داستانهایش به طرفداری روشنگری می پردازد. شاخصه دیگر داستان لحن آن است که بسیار به شکل روان ابراز می گردد که البته کاربرد کلمات عامیانه و زنده بودن زبان داستان در فخامت و جزالت آن کارگر است، ویژه گیی که صاحب اثر را مالک سبک می سازد.

اما به باور نگارنده، داستان مذکور از دید فن داستان نویسی از فقدان بحران، آنچه لازمه یک داستان خوب است رنج می برد. در سراسر داستان یک بحران وجود دارد که آنهم آغاز و هم پایان داستان است. نکته دیگری که فراخور تذکار است این است که توارد یابه عبارت دیگر سلخی میان داستان "کوه میخ" خاوری و "باغ" علی پیام به چشم می خورد و این شباهت آنقدر قرین هم اند که اگر قهرمان داستان به جای کوه میخ به باغ، باغی که عین توهمات در پیوند آن وجود دارد، می رفت دیگر تفکیک آندو از هم دیگر درو از امکان بود.

و اما در باب داستان"حاجی بیو" می شود گفت که این داستان کم دارای محتوای اجتماعی و بیش حاوی درونمایه سیاسی است. محور داستان را می توان در پرتو جامعه شناسی سیاسی افغانستان به طور کل و جامعه هزاره به طورخاص به بسط و تفسیر گرفت. سلطه طبقه حاکم، نقش سردمداران پوشالی در گذشته و همچنان دلالان سیاسی کنونی در کارکتر " حاجی بیو" و حامیان خارجی در شخصیت "الخاتو" به شیوه عالی تجسم یافته است. حاجی بیو که همانا ارباب سیاسی- اقتصادی داخلی است، مردی است همانند اربابان سیاسی کنونی جامعه ما با کبکبه و دبدبه، که در حرص و آز خود هیچ از دلالان امروزی کم ندارد. افزون بر این تکیه کردن حاجی به موی الخاتو که نماد مداخله گران و بازی گران عرصه قدرت است به گونه گذشته از استحاله سیاسی جامعه خبر می دهد؛ پدیده که نویسنده هویدا و به حق آنرا سبب جنگ ها ، خونریزی ها، بی ناموسی و قتل و قتال در گذشته می خواند.
اما متآسفانه خاوری نمی نویسد که سردمدارانی که در قدیم مانند حاجی بیو در سایه دامن قدرت های مداخله گر درآمدند همگی بلااستثناء به سرنوشت شاه شجاع و ببرک کارمل گرفتار شدند و گذشته از آن وطن را به میدان کشمکش ها و بلاخره نبرد جنگ سرد ، بی ثباتی متعاقب و اشغال دیگران تبدیل کردند.

علاوه براین، داستان مذکور تداعی گر وضعیت حاکم سیاسی در جامعه هزاره نیز می باشد، حیات سیاسی در جامعه مذکور از بدو پیدایش به گونه شکل گرفته است که طراحان خارجی با حاجی بیو های داخلی با حیات ، خون و ناموس مردم بازی کرده اند، و عاملان سیاسی این جامعه درست به گونه حاجی بیو در سایه دیگران از بدنه جامعه تغذیه کرده که مثال زنده آنرا می توان در خورش کندوالداران سیاسی- مذهبی امروزی دید.
باری، در پایان باید گفت که داستان به گونه خوب آغاز و پایان می پذیرد، اما نکته ای که نباید از یاد برد این است که نویسنده در جوار نظریه پردازی به بعد هنری اثر توجه کمتر داده است.

و اما در پیوند داستان " چهارطرف قبله است" می توان نوشت که نویسنده می کوشد یک سلسله انتی تز ها را جواب دهد، قهرمان داستان که نجف نام دارد با مار، موجودی که دیگران از آن گریزان و متنفر است، دوست می شود. در این نوشته خاوری تلاش دارد نشان دهد که توهم و پندار کذایی که اقوام افغانستان را از هم دور کرده است در واقع به ماری می ماند که نجف به رغم ایهامات عملا با آن هم زیست و دوست است. یا به سخن دیگر نوسنده باور دارد که مرز های قومی در افغانستان بیشتر جنبه ذهنی دار تا عینی و از همین رو، قهرمان داستان مرز قومی نمی شناسد.

اما آنچه شایان تذکر است این است که پدیده برتری طلبی قومی در افغانستان نخست معضلی است کثیر الابعادی و در ثانی مشکلی است که ریشه تاریخی دارد. نزاع قومی در این این کشور بر می گردد به پیشینه سیاست قبیله ای و مداخله خارجی که از قرنها همواره نفع خود را در تقویت چنین سیاست حفظ کرده اند و حتی چگونگی شکل گیری و نام گذاری افغانستان در قرن هژده در همسویی با همین حرکت نطفه بست. هکذا، صرفآ حسن نیت توده ها در مرهم گذاری زخم های تاریخی تحکیم وحدت ملی اثرگذار نیست، بلکه جامعه همانند دیگر امور در باب این امر نیز نیاز مبرم به سیاست ملی دارد؛ سیاستی که همگی در چارچوب آن برابرانه در مادیات و معنویات کشور سهیم شوند، نه این حاکمان در لباس دمکراسی و لفاف وحدت ملی دست به کتاب سوزی و کتاب شویی ادامه داده و تاریخ دیگران به نفع خود جعل و دست شهروندان را از ساختار به نفع خود ، قبیله و حامیان خارجی خود قطع کنند. بر علاوه ازآنجاییکه حاجی بسم الله خانی که در صدر نظام قرار دارد و اینکه وی صاحب همان داعیه و انگیزه ی نجف است تردید وجود دارد، روی این سبب حسن نیت و جثه ضعیف سیاسی نجف در تحکیم وحدت مردمی و زدودن تبعیض قومی زیاد کارگر نیست؛ زیرا مادامی که بینش و آبشخور تبعیض در سطوح مختلف ازبین برده نشود تحقق وحدت و وفاق ملی محال به نظر می رسد.

گذشته از این علی رغم اینکه نویسنده صاحب درایت و تبحر است و این توانمندی وی خاصه در حوزه ادبیات فوکلور کم نظیر است، با آنهم کاربرد کلمات تحریف شده پشتو و عامیانه هزاره گی طی داستان ، به ویژه در داستان مذکور زیاد بجا صورت نگرفته است و از همین طیف است کلمه " جرسم"(جارشم) پشتو و "زهره کفگ" (زاره کفگ) هزاره گی. البته به باور این قلم به احتمال زیاد خاوری مورد اول را بخاطر حسن نیت و روحیه اش و دومی را تحت تآثیر لهجه خاص به کار برده است. افزون بر این در خاص عنوان داستان ها در کل و عنوان داستان فوق به طور اخص باید این نکته را در نظر داشت که عناوین داستان از آنجاکه تداعی گر تم داستان است و همچنان در اثرگذاری برخواننده نقش مهم دارد باید هنری باشد، اما عناوین خاوری بیشترینه شعارگونه اند تاهنری. ازهمین رو، خوبتر بود تا عنوان ها هنری انتخاب می شد.

اما در باب داستان "شیون":

در کل توهم و موهوم پرستی تم محوری این داستان را شکل می دهد، قضیه چنان است که شباشب موجودی مبهم که ملا قریه گاهی آنرا "بلا" و گهی "ملک خدا" می پندارد، پدید می آید و هر که به آن نزدیک می شود یک یک ذریعه آن بلعده می شود. از انجاکه مردم در ابتداء شناخت ندارد، مات و مبهوت چشم و گوش شان به سخن ملا است، اما زمانیکه رهنمون دورغین ملا وارونه از آب درمی آید، به ناچار بعضی از آنها دست از تآسی ملا بر کشیده، خود به نظردهی می پردازند.

نقطه قوت این داستان به استهزاء کشیدن ارزشهای میان تهی قشری گرایان است و این امر در لابه لای داستان چنان استادانه ترسیم شده است که در جریان مطالعه اثر نه تنها حس هم فکری به خواننده دست می دهد بلکه با سلاست و زیبایی کلام نویسنده نوع لذت معرفت برانگیزانه در ذهن خواننده خلق می شود.نگاه فلسفی داستان تجدد گرا اما توآم با زبان تخیل و کاستی است؛ وآن اینکه نویسنده از بلاهای امروزی که در عمامه هم کیشی در آستین جامعه لانه کرده و گلوگیر آن است پرده برنداشته و به هتاکی آدم خوران عصر کمتر نمی پردازد. به همین سبب، جاداشت که در کنار این تم از مداخله مافیای مذهب، طاعونی که جامعه را هنوز به کام مرگ می فرستد نیز یادآوری و بازگویی صورت می گرفت.

و اما در پیوند داستان"عشق بازی":

دراین داستان اسماعیل هزاره عاشق تورپیکی کوچی پشتون می شود. تورپیکی دختری است که با رمه های پدرش به مناطق مرکزی افغانستان(ورس و بامیان) می آید. اسماعیل با اولین نگاه عاشق تورپیکی می شود اما هیچگاه جرآت اظهار عشق اش به دخترکوچی را ندارد، زیرا تفنگ و استلای تاریخی پدرتورپیکی در روان او چنان سیطره دارد که اسماعیل حتی از دیدن شتر برخود می لرزد.

در واقع نویسنده در لابه لای داستان ترس روانی-تاریخی جامعه ای را به هتاک می کشد که از بدواستقرار حاکمیت استبداد برجامعه هزاره حکم فرما بوده است، استلایی که در چند قرن اخیر چنان تآثر مخرب روانی بر جوامع محکوم گذاشت که در گذشته بعضی ها حتی از شخصیت و هویت فرهنگی خود انکار می ورزیدند.
البته آنچه از قلم و یا هم از دیدگاه نویسنده به دور مانده است بعد سیاسی پدیده کوچی گری است، پدیده ای که در قاموس ادبیات سیاسی افغانستان پدیده ای است توآم با اهداف سیاسی که متولیان آن شامل ایل لومپینیست و باجگیران قبیله می شوند؛ کسانیکه از دیربار در دامن حکومت های استبدادی تحت حمایت مادی و معنوی آنها قرارداشته اند و از آغاز، هماره در زدوبندهای سیاسی به عنوان اهرم فشار بر علیه مخالفان بالقوه حاکمیت مرکزی و بخاطر ابقاء و تداوم سیطره گروه های خاص تقویت شده اند؛ البته امروزه با اندک تغییر شکلی و آن اینکه اگر در گذ شته در به حاشیه کشاندن اقتصادی مناطق مرکزی و سرکوب فیزیکی این کتله ها حرکت می کرد، اکنون در تبانی با سیاست قومی در حرکت است. مع هذا خوبتر بود نویسنده در کنار بازتاب گزارشی پدیده به این بعد نزاع نیز می پرداخت.

خواب پادشاهی

داستان مزبور را می توان در زمره بهترین های مجموعه" گل سرخ دل افگار" قرار داد. کشاکش بر سرقدرت در جامعه قومی جامعه ما در داستان به گونه احسن نمایان شده است. نویسنده نشان می دهد که چگونه عبدل چوپان خواب پادشاهی در کله اش می جوشد.گذشته از این، روند گزینش حاکمیت بسیار به شکل ماهرانه بازتاب داده می شود که چگونه قرعه حکومت به نام هرکه زد و یا به اصطلاح خود نویسنده مرغ دولت برسر هرکه نشت همو بدون چون و چر عنان استبداد را به دست می گیرد، شیوه ای که از قدیم الایام در افغانستان معمول بوده و انتخاب همواره به دست مرغداران قدرت بوده. احمدشاه ابدالی در جمعی سران قبیله خوشه گندم را به رسم تاج حاکمیت پوشید. شاه شجاع و عبدالرحمان خان در سایه انگلیس به اورنگ سلطنت تکیه زدند و این در نصب دیگران به سان گذشته ادامه یافت که در سلسله تداوم همان سیاست کرزی از چرخبال امریکایی پا به رکاب قدرت گذاشت. افزون براین، کشاکش بر سرخواب پادشاهی در جامعه هزاره مانند دیگر جوامع قومی افغانستان با عین هدف از کانالهای مختلف اعمال می شود و سران سیاسی جامعه مذکور همچنان در بوت پاکی از دیگررقیبان دست کم نداشته حتی در اکثر معامله ها پیشتازاند.

درجریان داستان نویسنده خواننده را ماهرانه به گذشته تاریخی قمومیت شاهی نظام خان خانی ارباب و رعیت برده و نشان می دهد که چگونه خان و ارباب برای حفظ جاومقام خود حتی از اعطای دوشیزه های جامعه دریغ نمی ورزیدند و چسان دست رنج مردم را در جیب امیر و شاه از کیسه خلیفه می ریخت. اما متآسفانه نویسنده از معاملات امروزی عبدلها و جمالها چیزی نمی نویسد که چگونه امروزه به گونه گذشته مردم وجه المعامله و منبع درآمد جمالی و سرنوشت آنها در پنجه اربابان خارجی و چوپانان داخلی قرار دارد.

باری، در پیوند "گل سرخ دل افگار"، گل صدبرگ پلاسیده، غنچه ناشکفته خکشکیده باید گفت که از دل افگاری نسلی می نالد که فریادهای خاموش در گلو و آه های صد ساله در سینه دارد،از دل افگاری دخترانی خبر می دهد که که آرام آرام می پلاسند و از سرنوشت مادران و پدران مرزوبومی حکایت می کند که از بدو پیدایش تا دم مرگ از وحشت و خوف گرگان و اژدهای آدمنما آرام ندارند. داستان تصویری است از زندگی دختر جوانی که قرار است در چنگال قومندان چون گرگ می افتد. فقر و نکبت خانواده، ضعیف بودن پدر، عدم حاکمیت قانون و عدالت از جمله عواملی است که دست به دست هم داده سرنوشت دوشیزه جوان را در دام هوسهای رنگ رنگ نا آدمها غوطه ور می کند.

در کل در داستان فوق الذکر نظریه پردازی کم تر صورت گرفته است. نگاه فلسفی قهرمان داستان نگاه مافوق الطبیعی است. نویسنده بیشتر به یک عکاس و به گفته دیگر یک رئالیست بیمار می ماند که صرفآ به تصویرگیری از جو حاکم می پردازد. ملا یقوب پدر دختر تنها کسی است که کم و بیش دست به تئوری پردازی می زند و آنهم در حالت نوسان. به بیان دیگر قهرمان داستان بیشتر نزدیکی با قهرمانان کافکا از مسخ دارد. برعلاوه نویسنده، قهرمان داستان را در بحبوحه باتلاق رها می کند؛ درست زمانی که او نیاز حیاتی برای بیرون از باتلاق دارد.

اما جاداشت که داستان نویس در کناربیان واقعیت ها لااقل اگر نه در زمینه سازی خیزش در پیش زمینه سازی حرکت و انگیزه نوین می پرداخت و قهرمان داستان را به سوی بیرون و یا حتی فرار به گونه قهرمان هدایت سوق می داد، زیرا هنر داستان نویسی فقط هنر بیان عاطفه نیست، بلکه غایت آن کمال جویی و خلق انگیزه در خواننده است. ازهمین رو، بهتر بود نویسنده در پایان به جای اشاره غیر ملموس به عصیان می برد، چون هرگاه سرنوشت انسان به باد هوسهای شهوانی مرکب سواران شهوت بچرخد، عصایان و حتی مرگ به مراتب از سازش و شیون مقدس تر است.

و اما "گدایان گنج مقدس" آخرین اثر این مجموعه:

اثر فوق حاکی از گم شدن جسد مومایی شده یک گنج است. خاوری نشان می دهد که جدل صفدر و نایب(کاراکترهای محوری داستان) که در پی جسد مومیایی شده تخیلی اند، درست مانند جنگ های داخلی بر سرجسد کشور پس از جنگ سرد می ماند. جنگی که برنده قطعی آن دشمنان خارجی بوده اند نه صفدر و نایب.

سخن پایانی

چنانچه دیده آمدیم در فرجام سخن باید بنویسیم که اثر مزبور برخلاف ابرام کتاب سوزان و کتاب شوییان وزارت سلیقه قبیله عاری از تفرقه افگنی و مشحون از واقعیت های عینی و تاریخی جامعه ماست که به رغم کاستی های متذکره، ما را در شناخت دقیق جامعه شناشی جامعه مان کمک می کند. در یک کلام، تصویری کردن عنعنات حاکم، بیان نابهنجاریها، نشان دادن تقابل و اصطکاک منافع حاکمان قدرت مطلق از جمله مولفه های است که اثر را پربار و خواننده را به شناخت بیشتر رهنمون می کند.

غريقی به نام گل سرخ دل افگار

يكي از كتابهايی كه در ولایت نیمروز به دستور وزرات اطلاعات و فرهنگ افغانستان و توسط مقامات محلی،‌ به جرم اشاعه اختلاف قومي در آب افكنده شد «گل سرخ دل افگار»،‌ نوشته محمدجواد خاوری است. نويسندۀ اين كتاب واكنش خود را در برابر اين عمل چنين نگاشته است.

يكشنبه 31 مه 2009, بوسيله ى محمد جواد خاوری

زن ، جامعه و نقش آن در توسعه ی اجتماعی

اسد کوشا — 2011-08-02T10:03:31Z

بر خورد از حقوق و آزادی از ارزش های حیاتی و حقوقی هر فرد می باشد،که توام با تولد انسان بوده است. "انسان در ذات خود آزاد به دنیا آمده و هیچ گونه ارگان و نهادی نمی تواند این حق آزادی را از انسان سلب نماید و یا انسان را مجبور به ترک آن نماید. لذا این حق در ذات و سرشت انسان جای دارد، که بدون تفکر و آندیشیدن و بیان آن انسان مفهوم ندارد؛زیرا هویت انسان سایر موجودات در واقع همان تفکر و نیروی عقل است که انسان را مفهوم و هویت می بخشد و با عقل و بیان آن انسان کامل پنداشته می شود ".

در جوامع قدیم هند و چین روم وجزیرة العرب و...دید گاهی رواج داشت که اکنون هم رسوبات آن در گوشه و کنار جهان به چشم می خورد. بر اساس این بینش تفرطی زن موجودی است زبون و پلید، در ردیف حیوانات که مجبور است همواره در خدمت مرد باشد بر این مبنی طبعاً از هر گونه حقوق فردی، اجتماعی وسیاسی محروم بوده که حتی حق تمصمیم گیری در مورد سرنوشت خویش را هم ندارد، زیرا زن انسان به شمار نمی آید تا از حقوق انسانی بهره مند باشد.

زن در برخی از این جوامع آنچنان سقوط کرده بود که حیات او هم به ارده مرد وابسته بود، در هند وقتی مرد می مُرد، زن را هم با جسد وی می سوزاندند و یا با ذلت و خواری رها می کردند. شواهد فروانی در کتابهای تاریخی ملل و نحل در این مورد وجود دارد، و نشان می دهد که در نظام جاهلیت زن آنچنان موردی بی مهری قرار گرفته که وجود او ننگ و عاری به شمار می رفت و وقتی مردی می شنید که همسرش فرزند دختر به دنیا آورده از شدت ناراحتی وغضب صورتش سیاه می شد، ودرفکر چاره جویی بر می آمد که این ننگ و ذلت را تحمل کند یا دختر را زنده به خاک بسپارد. اما در قرن تمدن، خرد وعلم بدبختانه ما شاهد چنین واقعیت ها هستیم،جامعه ما امروز شاهد اینست که یک جامعه خشین مرد سالار و سنتی باقی مانده است، که همه ی اندیشه ها (اندیشه سیاسی یا حقوقی و...) رشد چندانی نداشته است. در این جامعه زن موجود مکلف بوده است.که نه تنها حقوق شان زیر پاه شده بلکه آنان مکلف اند تا دستورات سالاران خود را بدون چون و چرا به عنوان تکلیف لازم بپزیرد، وگر نه به عواقبی از قبیل تحقیر و توهین و یا لت وکوب دچارمی شوند.

این وضعیت افسوسناک در حالی وجود دارد که مجمع عمومی سازمان حقوق بشر که در تاریخ دهم دسمبر سال 1959به توصیب مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسیده،و آزادیهای مربوط به حقوق بشر را یکجا گرد آورد و اعضای سازمان ملل متحد را به پیروی آن موظف ساخته است. مجمع عمومی این اعلامیه جهانی حقوق بشر را آرمان مشترکی برای تمام مردم وکلیهُُ ملل اعلام می کند تا جمیع افراد و همه ارکان اجتماعی این اعلامیه را دایماً مدنظر داشته باشند. احترام این حقوق و آزادی های توسعه یابد و تدابیر تدریجی ملی، بین الملی شناسایی و اجرای واقعی وحیاتی آنها چه در میان خود عضو چه در بین مردم کشور های که در قلمرو آنها میباشد تأمین گردد. برای بسط بیشتر موضوع چند ماده کنونسیون را نقل می کنیم: ماده دوم:(1)" هر کس می تواند بدون هیچگونه تمایز مخصوصأ از حیث نژاد، رنگ، جنس، زبان، مذهب، عقیده سیاسی یا هر عقیده دیگر و همچنین ملت وضع اجتماعی، ثروت، ولادت یا هر موقعیت دیگر از تمام حقوق و کلیه ی آزادی های که در اعلامیه حاضر ذکر شده است بهره مند گردد. (2) به علاوه هیچ تبعیض به عمل نخواهد آمد که مبتنی بر وضع سیاسی، اداری و قضأی یا بین المللی کشور یا سرزمین باشد که شخص به آن تعلق دارد ،خواه این کشور مستقل تحت قیمومیت یا غیر خود مختار بوده یا حاکمیت آن به شکلی محدود شده باشد".ماده سوم:"هرکس حق زندگی، آزادی و امنیت شخصی دارد".ماده چهارم: "احدی را نمی توان در بردگی نگهداشت و داد و ستد بردگان به هر شکلی که باشد ممنوع است".ماده پنجم: "احدی را نمی توان تحت شکنجه، مجازات یا بد رفتاری قرارداد که ظالمانه یا بر خلاف انسانیت و شؤن بشری یا موهن باشد".ماده ششم:"هر کس حق دارد که شخصیت او در همه جا به عنوان یک انسان در مقابل قانون شناخته شود". ماده بیست و هفتم:(1)"هر کس حق دارد آزادنه در زندگی فرهنگی و اجتماعی شرکت کند، از فنون هنرها متمنع گردد ودر پیشرفت علمی و فواید آن سهیم باشد.(2)هر کس حق دارد از حمایت منافع معنوی و مادی آثار علمی، فرهنگی و چیزی دیگر خود بر خوردار شود".

به رغم چنین اعلامیه ها با چنین ماده های خوبی که دارد، به ظاهر ازطرف حکومت ها و نهاد های حقوقی و همچنان از طرف خانوده های استقبال گردیده، اما در میدان عمل بر خلاف این ظاهر سازی ها تابع سنت های کهنه قرار گرفته اند، در خیلی جا ها حقوق زن مراعات نگردیده و نمی گردد ، که هر گز اختیاری از خود نداشته بلکه افسار و سرنوشت شان همیشه در دست مردان بی رحم بوده اند. توهین ،اهانت وبازی با سرنوشت زن که از طرف بنیاد گراها و افراطیون در ظاهر پاسبان دین اما در حقیقت نوکران خارجی بنام طالبان در افعانستان صورت گرفت، همه ما شاهد بودیم که چگونه بنام دین ومذهب و اسلام و... با سرنوشت نیم جامعه وهمچنان با سرنوشت میلون ها انسان دیگر بازی می کرند و می کنند آنان مدعی بودند که ما برای تعبیر و تفسیر دین، اصلاح جامعه وگسترش عدالت و به ویژه بجاه کردن امر به معروف و نهی از منکر آمده اند. از دید گاه طالبان یکی از گسترشهای عدالت را که میتوان نام برد این بود که آنها می گفتند: "زن را موجودی دور کننده ای بین خدا و انسان است.و می گفتند ما مکلف ایم (چون مسلمانیم ) که مردم را از کار نا شایسته نهی و به کار خوب راهبری کنیم".(2) سپس با چنین عملکرد طالبان جامعه افعانستان را به انحطاط و انزوا گرایی کشاند که مردم و مخصوصاً زنها آزادنه زندگی نمی توانستند.

باری، از آنجاکه جامعۀ ما کاملاً قبیلوی و سنتی است ، شکیبا یی و بردباری این خواستهای انسانی و بشری را ندارد که زن هم به حیث انسان باید از ارزشهای انسانی بهره مند گردد، و با تآسف باید گفت که محبوس کردن زنان پاره ی از عنعنات شوم ما است که زن را مخصوص آشپز خانه میدانیم و حتی بعضی ها معتعقد اند که زن نباید پا از چارچوب فرهنگ قبیلوی بیرون نگذارد. لاشک این بینش افراطی خود حق انسانی را از زن سلب نموده، باعث می گردد که زن ها در چار دیواری خانه ها محبوس شوند و همینطور از حق آموزش ،حق فعالیت سیاسی و اجتماعی محروم می شوند و در نتیجه فاصله میان زن و مرد دورتر می شود و این امر سبب پسماندگی زنان می گردد.

انسان وحشی که به تنهای شکار می کرد و خود را زنده نگه میداشت تدریجاَ خانواده ای تشکیل داد و تمام اعضای خانواده برای یکدیگر و بخاصر یکدیگر کار می کرند، بعد ها کارگران و پیشه وران را به وجود آوردند. به این ترتیب می بینیم که تدریجاَ واحد های اجتماعی رشد و توسعه یافته. آنها با توجه به خواست ها و نیاز های که داشته در اجتماع زیست نموده اند تا از آسیبها رهایی یابد، و در واقع می شود گفت که با توجه به ساختار ترکیبی جامعه ی انسانی هیچ جنسی بر جنس دیگر برتری ندارد. بنابر این، بر خورد از حقوق و آزادی از ارزش های حیاتی و حقوقی هر فرد می باشد،که توام با تولد انسان بوده است. "انسان در ذات خود آزاد به دنیا آمده و هیچ گونه ارگان و نهادی نمی تواند این حق آزادی را از انسان سلب نماید و یا انسان را مجبور به ترک آن نماید. لذا این حق در ذات و سرشت انسان جای دارد، که بدون تفکر و آندیشیدن و بیان آن انسان مفهوم ندارد؛زیرا هویت انسان سایر موجودات در واقع همان تفکر و نیروی عقل است که انسان را مفهوم و هویت می بخشد و با عقل و بیان آن انسان کامل پنداشته می شود".(۳)

افزون براین، به کار گماشتن زن در شعبه های مختلف زندگی اولین گامی است که تغیرات اقتصادی را با خود را همراه دارد و همچنان باعث می گردد تا فشار های گوناگون جسمانی و دماغی مرد تقلیل یافته و زنان نیز از استعداد های سرکوب شده خویش آگاهی یابند. چنانچه ذکر شد که انسان توام با آزادی و برابری تولد میشود و آزادی و برابری نیز به انسان مفهوم انسان را می بخشد. معهذا، به رسمیت شناختن حقوق زن به معنی ارج گذاری و احترام به مقام انسان است.

منابع:

1:فرهنگ علوم سیاسی، علی رضا جهانیار، 32،38

2:طالبان،احمد رشید،ص 168

3:چهار مقاله در باره آزادی، آیزیابرلین،ص 41

انسان در" گلنار و آینه"

اسد کوشا — 2011-07-28T18:46:27Z

"من آن هستم که هستی از اوست."
هایدگر

چگونگی پیدایش و سرنوشت انسان که از آوان تکوین فلسفه پرسش ذهن کنجکاو انسان بوده است، قرنها پدیده مافوق الطبیعی پنداشته می شد. اما این ایده پس از یافته های داروین در قرن نوزده چنان تنزل یافت که ناگهان انسان از ذات پاک مافوق الطبیعی به حیوان فزیولوژیک فرود آمده در قطار شمپانزه قرار گرفت.
با این همه و به رغم دست یافته های فلسفی هنوز هم چیستی و کیستی انسان به قول مولانا ایوان نه توی نقاش جادو است که کس نمی داند و یا همانا کوزه ای که همگی یعنی کوزه گر، گوزه خر و گوزه فروش حیران است که این موجود گمشده داغول و یا به پندار سارتر این "نای پوک"، به تعبیر کامو" مهمان ناخوانده" و به قول هدایت" شاگرد کله پز" کیست و چیست؟؟

همچنان انسان نوعی در" گلناروآینه" نویسنده گرانمایه و روشنگر متعهد ما رهنورد زریاب، موجودی است درست شبیه طفل گمشده میان کوچه و بازار، طفلی که نویسنده علی رغم گمشده گی و تنهایی آن امیدوار به شناخت آن است.

این اثر رمانی است ریالیست جادویی و در مکتب متذکره ادبی واقعیت عینی و تاریخی در ظرف علت و معلول خاص شکل گرفته با جنبه فرافلسفی علل در هم می آمیزد. در رمان مذکور، نویسنده سرنوشت انسان نوعی و تاریخی را به تصویر می کشد که طی آن دغدغه محوری وی همانند خیام زندگی و مرگ است و از همین اولین طرح رمان در گورستان خاموش آغاز می شود. طرحی که با هم زمان بودن سال تولد راوی و مرگ امیر بخارا، مرگ و زندگی را بیشتر تجسم می بخشد. و یا به زبان ساده هر تولدی توآم با مرگ و مرگ پایان شکلی هر هستی است و به همین سبب داستان در گورستان آغاز و هم در آنجا پایان می یابد.

باری ، از آنجاکه امروزه دیوار فلسفه رو به انهدام است، نقد و تفسیر آثار فلسفی و هنری بیشتر در چارچوبه دیدگاه نیچه یی و یا پسا نیچه یی صورت می گیرد و از منظر دید فوق تاویل اثر هنری-فلسفی بر اساس فهم و درک یا نقسیر بینامتنی شکل می گیرد که چنین تفسیر در نوع خود به ارزیابی اطلاق می شود، مبتنی بر برداشت خواننده ویا منتقد از متن. اما از آنجاکه زبان گلنار و آینه تاحدی زبان نمادین و توآم با کنش های روانی است، تفسیر و نقد اثر می تواند در قالب روانشناسی و سمبول شناسی انجام گیرد و در واقع چنین تفسیر یکی از وسیله هایی است ما را بیشتر به شناخت اثر نزدیک می کند.

به هر صورت، دغدغه راوی در پیوند هستی، زمانی آغاز می شود که او دختری را در میان پنجره می بیند. دیداری که توآم با پارادوکس یعنی با آنکه چهره او برایش آشناست، اما همزمان راز نگاه جادویی چشمان او را نمی داند. پیچیده گی و عدم شناخت دقیق انسان و هستی از تم های اصلی اثر است. این بغرنجی و گمشده گی در واقع طرحی است که در شخصیت های محوری داستان ترسیم شده است و تلون و گم شدن شخصیت های داستان نشانگر رمز جادویی اثر است. به کلام دیگر، این سن بیانگر آن است که انسان و طبیعت علی رغم رشد علم و فلسفه تاکنون در عالم نانشاخته گی به سر می برد و این پدیده ای است که باعث مردود بودن راوی در قضاوت او می شود. از همین رو وقتی "ربابه" (معشوقه، یکی از شخصیت های محوری داستان) از او می خواهد که قصه مادرش را(مادر ربابه) بنویسد. در جواب چنین می گوید: " هنوز نتوانسته ام شروع کنم... می دانی سالهاست که کوشیده ام شروع کنم ولی نتوانسته ام. " با این همه نویسنده به قول خودش شتابزده و ترسیده دست به خامه برده چنین می نگارد:" گورستان خاموش در زیر مهتاب چارده آرمیده بود. به نظر می رسید که مهی همرنگ نور ماه- همه جا را فراگرفته است. قبرها مثل آدمهای خسته به خواب رفته بود، بعضی راست و بعضی خمیده بالای سروپای قبر ایستاده بودند... در همین حال بود که من آواز شنگ شنگ زنگ پاهی را شنیدم. چه طنین سحرانگیزی داشت، آدمی را بی خود می کرد...بی درنگ دریافتم که آواز زنگ پاها از سوی آن تک درخت توتی می آید که آن سوتر، در میان قبرها، مغموم و خواب آلود ایستاده بود.

آهسته آهسته به سوی آن تک درخت غمگین رفتم. دیدم که زیر آن درخت توت کنار قبری، دختری ایستاده است و آرام آرام می خواهد پایکوبی را آغاز کند. برگ های انبوه و خاک آلود درخت توت، نور ماه را نمی گذاشت که به چهره دختر برسد...بی اختیار و شوقزده پرسیدم:" تو این همه سالها کجا بودی؟"
دختر خاموش بود. بازهم گقتم: سی و پنج سال می شود که ترا ندیده ام تو کجا بودی؟" بی آنکه به پرسشم جواب گوید، با نوعی التماس پرسید: " تو آن قصه را نوشتی؟" صدایش می لرزید. و با همین صدای لرزان افزود:" یادداری... وعده کرده بودی که بنویسی؟"...

اشاره کردم و گفتم:" می بینی که شروع کرده ام"...

دختر پرسید:" این چیست؟"

گقتم:" نام توست... ربابه!"

و ذوقزده افزدم:" نام این داستان هم ربابه است. می خواهم نام داستان ربابه باشد!"...

گفت:" نی،نی بنویس گلنار من گلنار هستم. نام من گلنار است.... نوشتم:"گلنار".

در جای دیگر می نویسد: دختر از تخت خواب پایین شد و بر زمین نشت. ورق های سپید کاغذ را یکی یکی نگریست و گقت:" اما اینجا که چیری نیست. در این کاغذ ها هیج نبشته یی نیست!"

شرمیده و خجل گفتم:" هنوز نتواسته ام شروع کنم... می دانی سالهاست که کوشیده ام شروع کنم، ولی نتواسته ام."

معشوقه شخصیتی است که در وجود او رمز و چگونگی هستی انسان پدیدار گردیده است. چشمان یاقوتی، موهای خاکستری و حال پریشان دارد و با آنکه چهره اش برای راوی آشنا است، اما همزمان راز نگاه و جادویی او را نمی داند. موهای خاکستری از یک سو بر کهن بودن ماجرا و از دیگر طرف بر آشفتگی روانی او دلالت دارد.افزون بر این، معشوقه سمبول روح و یا به تفسیر دقیق تر همانا روح یا (self) انسان نوعی است که به چشم انداز راوی اگر نباشد زندگی معنی ندارد.

چشم در فرهنگ سمبولها وسیله شناخت است و نگاه، رمز ارتباط . و یا به دیگر بیان " روند دیدن بیانگر عمل روحانی و ممثل درک است". (1)

چنانچه ذکرش رفت، نویسنده به قول خودش شتابزده و ترسیده دست به قلم می برد که این امر دال بر عدم اطمینان او است و هنوز خوب مطمئن نیست که همه چیست.

و آنگاه می نویسد:" در آن زمان من بیست و یک ساله بودم و عادت کرده بودم که هفته یک بار بروم به زیارت تمیم انصار... یک شب همین که راه می پیمودم و سوی خانه می رفتم... در همین هنگام ، دیدم پنجره یی باز شد و من چهره دختری را دیدم. دختر روی گرد و مدوری داشت، رنگ صورتش گندمی بود و خالی بر پیشانیش دیده می شد... وقتی چشم هایش را دیدم...هرچه بود این چشمها افسونم کردند. از رفتار باز ماندم. ایستادم و به آن دختر چشم دوختم.

پنجره در ادبیات غرب نماد خودآگاهی و روزنه برای دیدن واقعیت های بیرون ذهن انسان است. این بار راوی آگاهانه به رمز هستی خیره می شود که خالی به پیشانه و خرمن موهای سیاه کنار گردن دارد. خال در سمبول عرفان هندو نماد عشق ، تقدس و امتزاج است. چشم و زلف سیاه در ادبیات ما بیشتر به مفهوم حیرت به کار می رود. برای شرح و بسط بیشتر اینک می پردازیم به شعر زیر از مولانا:

زمین چون زن فلک چو شو خورد فرزند چو گربه

من این زن و این شو را نمی دانم نمی دانم

مرا آن صورت غیبی به ابرو نکته می گوید

که غمزه چشم و ابرو را نمی دانم نمی دانم

راوی درست همانند مولانا مبهوت و حیرت زده است و این بهت زده گی چنان او را افسون می کند که که حتی از رفتار باز می ماند. دختر با همان مشخصات و گاهی با مشخصات روحی جدید در محل های گوناگون نظیر قبرستان، محفل رقص جلو چشم راوی ظاهر می گردد. در قبرستان او را با پاهای برهنه، خنده ای برلب که همزمان تمام رنگ های جهان در چشمانش گیرد آمده است، می بیند. پا برهنگی نماد بی بضاعتی انسان نوعی و رنگ های جهان هم رمز هستی و خنده گویای حالت روحی است.

و در جای دیگر آمده است:

...

"و بعد، دختری برای رقص برخاست، رویش را با چادر گلابی رنگی که کناره های زردوزی داشت، پنهان کرده بود. همین که او برخاست، دل من لرزید. گفتم:" خدایا!"... دختر پاهای برهنه وحنا رنگش را به حرکت در آورد. کناره های کف پاها و انگشتش رنگ آتشین حنای داشتند... دست هایش هم حرکت های دلنشینی آغاز کردند. هر انگشتش جداگانه حرکتی داشت . بعد پاهایش به زمین کوبید. زنگ پاهایش به صدا در آمدند: شنگ ...شنگ...شنگ...

... گاهی به چهره اش می نگرستم و گاهی به پا های حنای رنگش. آن روی مدور و آن لب های گشتالو و آن دهان زیبا و دل انگیز، یک پارچه خنده شده بودند و شگفته شده بودند. از شادی و نشاط می درخشید... آهسته از الیاس پرسیدم: " این دختر کیست؟"

گقت: " بار اول است که می بینمش. خواهرم می گوید ربابه نام دارد." ... زیر لب گفتم: " ربابه، ربابه"
ربابه، ربابه، ربابه... من ترا در چارچوب پنجره دیدم. من ترا در زیارت دیدم و حالا... حالا هم می بینم. تو آن شب مرا از پنجره دیدی، لبخند زدی یا روی در هم کشیدی؟ و آن روز دیگر در داخل زیارت چرا نگاه هایت سرزنشم کردند؟ ... چرا با چشمانت خندیدی و چرا با لبخندت مسخره ام کردی؟ ربابه ربابه می رقصید... و بعد، دیدم که اندکی خم شد. دست هایش به سوی من دراز کرد. انگار، می خواستم برخیزم و برقصم... یک پارچه آتش شده بودم نمی دانستم چه کار کنم..."

رقص در فرهنگ سمبول ها، رمز گذشت زمان است، اما در آموزه های هندو و عرفان اسلامی رقص ممثل اتحاد فضاء و زمان است. " از آنجاکه رقص یک شکل هنری موزون است، تمثلگر آفرینش است" (2) و همچنان رقص نمایشگر مسخ و تناسخ است و در کل مبین سمبول اشکال، وصل و پیدایش گیتی است.

آنچه فراخور تذکار است، این است که تتبع نزدیک میان "گلنار و آینه" و "بوف کور" به نظر می رسد؛ در بوف کور مادر راوی " بو گام داسی" رقاصه معبد لینگام در هند بوده است، مادری که هدایت او را در طول حیاتش ندیده است، امری که از یک سو نمانگر بغزنجی و از دیگر طرف نشانگرابهام کلی پیدایش حیات است. و همین طور، زریاب تولد، مرگ و عشق را پدیده مرموز و همزمان مبهم می داند.

در گلنار و آینه، شخصیت های داستان همگی یک اند، ربابه گلنار است و گلنار مادر ربابه و ربانه خواهر روای است. و هچنان سرنوشت گلنار موهوم است که در واقع گمشده گی گلنار همانا گمشده گی انسان نوعی است. به همین سبب راوی می گوید:" پرسیدم : تو قهمیدی که بالاخزه بلای گلنار چه آمد... پس از سوختن آن قصر او به کجا رفت؟" در جواب: پیرمردی گفت که پس از سوختن قصر، گلنار همراه با پندت نمین داس به حیدر آباد رفته همین و بس!"

در سطور فوق نماد های پیر مرد ، پندت نمین داس و حیدر آباد فراخور تمق است. پیر مرد نماد کهن سالی خرد انسان، پندت سمبول تقدس اخلاقی انسان از ایده روسویی و حیدر آباد حیات پس از مرگ است و یا به کلام دیگر نویسنده انسان را موجود ناشناخته توآم با با ذات پاک و حیات پس از مرگ را تجربه ناپذیر می داند. پیر مرد چنانچه ذکرش رفت همانا خرد انسان است که بعد تر چنانچه خواهیم خواند در کاراکتر خود راوی تجسم می یابد، در پایان داستان راوی تبدیل به پیرمرد سرخورده ای می شود و در این قسمت رمان در جواب سوال ربابه می نویسد : " چرا؟ این " چرا"ی او برای من سردرگم کننده بود، آری چرا؟ این "چرا"ی او را چه کسی می توانست جواب بدهد؟ روسو؟ هگل؟ مارکس؟ گاندی؟ چه کسی؟ چه کسی این سوال دشوار و دلازار ربابه را جواب می توانست داد؟" شاید این سوال، سوال بشریت بوده باشد.

گفتم : "نمی دانم... نمی دانم" اشک چشم هایش پاک کرد و آهی کشید.

در یک کلام، تا اکنون در حوزه فلسفه، نه ایدالسم و نه رئالسم قادر به پاسخ سوال مذکور بوده است. از این رو، اشک ها و آه ها را می توان اشک فلسفی و روحی خواند؛ سوالی که سالها نه بل قرنها بی پاسخ مانده است. درخت توت نماد حیات و رفتن ربابه به هندوستان برای پالیدن مادرش رجوع به خودآگاهی انسان است. گریان و نالان بودن همه و همه نشان درد و حزن دیرینه و شاید هم غم ازلی انسان است.

باری, اکنون جهت بسط بیشتر دید فلسفی گلنار و آینه به ادبیات کلاسیک و معاصر پارسی و همینطوربه ادبیات غرب رجوع می کنیم:

در پیوند چگونگی هستی حافظ می گوید:

عیان نشد که چرا آمدم و کجا بودم

دریغ و درد که غافل از کار خویشتن ام

و یا مولانا می نویسد:

من این ایوان نه تو را نمی دانم نمی دانم

من این نقاش جادو را نمی دانم نمی دانم

چو طفل گمشده استم من، میان کوی و بازاری

من این کوی و بازار را نمی دانم نمی دانم

در گفتار فوق، ایوان سمبول مخلوق و نقاش جادو نماد خالق است و مهمتر از همه مولانا گمشده گی انسان را به کودک گشمده بازار که نماد معامله و سودجویی است تشبیه می کند.

یا به تفسیر خیام:

در کارگه کوزه گری رفتم دوش

دیدم دوصد هزار کوزه گویا و خموش

هر یکی به زبان حال از من پرسید

کو گوزه گر، کو کوزه خر و کو کوزه فروش

بازهم مولانا:

پرکاهم در میان تند باد

می ندانم در کجا خواهم فتاد

زنده یاد سپهری شاعر برگ و آب در شعر " اهل کانشانم روزگارم بد نیست..."، چیستی هستی انسان نوعی چنین می پندارد:

اهل کاشانم.

نسب شاید برسد

به گیاهی در هند، به سفالینه ای از خاک" سیلک".

نسبم شاید، به زنی فاحشه در شهر بخارا برسد.

و به تبیین نیچه در شعر "معما":

برایم بگشائید معمای پنهان در این سخن را:

" در حین اینکه مرد سرگرم کشف کردن است، زن اختراع می کند "معما".

و یا شکسپیر در " هملت" پارادوکسی را به تصویر می کشد که قابل یادآوری است :

What a piece of work is man!

How noble in reason!

How finite in faculty!

…

The paragon of animals!

…

What is this quintessence of dust?

Man delights me, nor woman neither, though by your smiling you seem to say so
.

زریاب درست همانند اسلافش نمی داند و صرفآ به اینکه انسان زاده می شود، می سوزد و سپس به دیار نامعلوم می روند. از دیدگاه او پدیده انسان ناشناخته و توآم با درد و سوختن است.

افزون بر این، پیرمرد در قسمت پایانی داستان نماد خرد و معرفت انسان تاریخی افغانستانی است و هکذا خود راوی در آخر داستان به مرد پیری مبدل می شود که در مرگ هنر در وطنش مویه می کند. جنبه تاریخی داستان تداعی گر شرنوشت انسان تاریخی است که در واقع خاطرات راوی بخشی از خاطرات مردم افغانستان است. نویسنده نشان می دهد که چگونه کوتای هفت ثور*، جنگ های داخلی و ظهور طالبان سرنوشت انسانها را به باد آواره گی و غربت می گیرد، جایی که چه روزها و چه لحظه های دشوارگذار بر همگی گذشت و می گذرد. اما او با این همه، در صحنه های فرجامین داستان یک خرابات نشین و عاشق باقی می ماند. لحظه های پایانی داستان به گونه آغاز آن در قبرستان به تصویر کشیده می شود. آسمان آبی و شفاف است و در دل او شادمانی گنگ و ناشناسی می پیچد. درخت های ارغنون گل کرده است.

او می نویسد: " نمی دانستم که این شادمانی گنگ و ناشناخته چیست؟ می خواستم در یابم که این شادمانی از کجا و از چه چیزی مایه می گیرد. در همین اندیشه بودم که ناگهان دیدم درویشی از سوی چشمه خضر می آید. درویش چپن درازی پوشیده بود و تبر رینی بر شانه داشت. مو های سر درویش بیخی سیاه بودند، درویش به سوی من می آمد، چهره اش به نظرم آشنا بود."

درویش نماد انسان بی نوای است که کنون عاجز به پاسخ سوالات است اما موسیاه او نشان جوان بودن و تبرزینش تداعیگر قدرتمندی فکری اوست که پس از مصاحفه از پسر گمشده ربابه خبر داده می گوید:" من می دانم پسر ربابه کجاست." راوی پس از شنیدن خبر شگقت زده می شود و با قلب مملو از شوق توآم با امید او را دنبال کرده فضای پایانی داستان چنین ترسیم می کند:" این آواز با صدای نیی که از دور دست ها می آمد، گد می شد و می آمیخت. من دنبال درویش تبر زین برشانه گام بر می داشتم و آرام آرام زمزمه می کردم: " خرابات... خرابات... خرابات" و این واژه در ذهنم با گلنار در آمیخته بود و ما به خرابات نزدیک می شدیم. به نظر رسد که هوا کم کم روشن می شد، باران هنوز هم می بارید . من آواز تک تک ساعت دیواری را می شنیدم.

خرابات در ادبیات کلاسیک ما نماد روشنگری است، نویسنده به بیان دیگر روشن می کند که کم کم به یافتن پسر ربابه که همانا انسان نوعی نزدیک می شود. روشنی هوا نشانه شناخت و معرفت بیشتر انسان از خویشتنش است و باران نماد تنهایی او. آواز نی صدای آرزو های بربادرفته و تک تک ساعت سمبول گذر زمان است که به گونه ثانیه گرد می گذرد.

مضافآ دید فلسفی نویسنده با هدایت نزدیک است، و در یک کلام وی در پیوند هستی انسان چنین نظر دارد: " گلنار زندگی کرد تا خودش را بسوزاند، برای این به جهان آمده بود که در آتش بسوزد، در همان سالهای کودکی، در زیر همان درخت کهن سال او تمرین سوختن را می کرد..."

و سخن پایانی اینکه به باور این قلم، اثر مذکور داستانی است ماندگار و خواندنی و بی گمان شاهکار صاحب اثر.

پی نوشت ها:

1- کارل یونگ، انسان و سمبولهایش به نقل از داستان یک روح، سیروس شمیسا

2- همان

* در متن "انقلاب ثور" آمده است.

* با تآسف سالهای قبل در جریان یادداشت برداری " داستان یک روح" یادداشت شماره صفحه ها را از یاد بردم، از همین رو در ذکر منابع یادآوری شماره از قلم مانده است.

کوچی گری و بحران وحدت ملی در افغانستان

اسد کوشا — 2011-07-19T16:54:46Z

بي عدالتي، َبرتري طلبي قومي و طبقاتي و زورگويي از منازعات سياسي در جوامع بشري بوده است، كه همواره سبب بي ثباتي سياسي، جنگ و خونريزي هاي جبران نا پذير شده است.

اسد کوشا

در جامعه اي كه فرهنگ بر تري طلبي و زور گويي حاكم است ، در آن جامعه نه تنها فرهنگ برابري و برادري جايگزين فرهنگ جنگ و ستيزه نمي شود. بلكه فرهنگ برد باري و برابري جايش را به روحيه برتري خواهي و امتياز طلبي مي دهد، در جامعه اي كه فرهنگ خشونت و امتياز طلبي به تمام كرامات و مزاياي برادري سايه مي افكند در آن جامعه روحيه بردباري و برادري هيچ گونه مجال زيست و رشد ندارد.

در چنين جوامع بجاي رشد فرهنگ اعتماد و همبستگي دامنه ي فرهنگ بي اعتمادي و همچنان درزهاي قومي و طبقاتي روز به روز گسترده تر مي گردد.

يكي از جوامعي كه همواره قرباني بي عدالتي شده كشور افغانستان است. جامعه افغانستان از جمله اي جوامعي است كه از آوان پيدايش و شكل گيري اش در جغرافياي جهان با بي عدالتي ، برتري طلبي و نابرابري همراه بوده است. و همين بي عدالتي و نابرابري ها سبب شده است كه جامعه مذكور هميشه در گير منازعه و بازيچه ي ابر قدرت ها باشد.

اگر واقع بينانه به تاريخ اين سر زمين بنگريم ، به آساني در مي يابيم كه استعمار گران همواره بخاطر حاصل اهداف شوم شان مسئلة بر تري طلبي قومي را دامن زده و يك نوع سياست ترجيحي را در راستاي تحصيل خواست هايشان داده اند.

استعمار گر هميشه به نيت كسب اهداف خود در جغرافياي مختلف جهان از سلاح هاي متفاوت استفاده ميكند، در يك جامعه از گوناگوني نژادي در جامعة ديگر از افتراق و تنوع مذهبي، زباني و سمتي. با ندك توجه به سوابق استعمار در مي يابيم كه استعمارگران در جهت بدست آوردن خواست هاي اكونوميكي، استراتيجكي و... شان از هيچگونه رذالت ، دسايس و به همين منوال از تحريك و تقويه قشر حاكمه دلال دريغ نه ورزيده اند.

بدين سبب اثرات ناشي از استعمار در افغانستان باعث شده است كه فضاي روابط ميان اقوام مملو از بي اعتمادي ، آكنده از برتري خواهي و توام با خشونت هاي بسيار باشد.

باري اين نوشته در پي بررسي اجمالي منازعه قومي در افغانستان است كه يكي از بنيادي ترين عوامل بي ثباتي و سياسي و تفرقه قومي به حساب مي رود.

منازعات قومي در افغانستان:

افغانستان داراي جمعيت مركبي است كه از چندين گروه متمايز ، مذهبي، زباني و نژادي تشكيل يافته است كه در حوزه جامعه شناسي چنين جوامع را " جامعه " چند مليتي يا كثير المليتي و يا ( Multi-Elthinc ) مي نامند.

به زبان ديگر افغانستان جامعه اي است كلاكسيوني از اقوام و گرو هاي متفاوت فرهنگي كه داراي اعتقاد ها، عنعنات ، باور داشت ها ي مختلف است .

چون جامعه افغانستان يك جامعه كثير المليتي و كثير الفرهنگي است ؛ لذا ، يگانه راه نهادينه كردن همزيستي مسالمت آميز و عدالت در جامعه مذكور ؛ برسميت شناختن فرهنگ هاي متنوع و حقوق انساني تمام مليت ها در سايه ي چارچوب قانون است . هر گاه ، يكي از گروهاي فرهنگي پا فراتر از چار چوبه قانون بردارد و يا در پي برتري طلبي و امتياز خواهي باشد ، نه تنها سبب ناهنجاري ها در جامعه مي شود ،‌ بلكه فرهنگ همزيستي مسالمت آميز ،‌حقوق فرهنگي ، وفاق ملي و كرامات انساني جامعه را مخدوش ساخته و فرايند ملت سازي و متحد كردن جامعه را دشوار تر مي سازد .

اما با تاسف بايد گفت كه امروز در جامعه افغانستان بخش اعظمي از تضاد هاي سياسي ميان قومي كه به يقين مولود بي ثباتي و صد راه فرايند ملت سازي و وحدت ملي است ، بينشي است كه از آبدان قبيلوي و قشري آب ياري مي شود .

اين بينش افراطي و متعصب پديده اي است كه از ايديولوژي كور هتلري نشات گرفته و بر پايه دكترين فاسد نژاد گراي استوار است .

نظر يه مذكور كه خواهان امحاء ديگران (اغيار ) از صحنه سياسي ، اقتصادي و اجتماعي است ،‌نظريه اي است كه بنابر سياسيت توسعه طلبانه و فناتيك خود منجر به وقوع جنگ جهاني دوم شد .

باري ، چنانچه قبلاً ذكر شد يكي از منازعات كه در افغانستان از جمله ي منازعه حاد به حساب مي آيد، نظريه قوم گراي است كه از دكترين مذكور سرچشمه گرفته و منجر به تعارض هاي قومي مي گردد . اين انديشه دگماتيست كه سبب معضلات بي شمار از جمله تعارض قومي مي شود ، بزرگترين معضله اي است كه امروز فراروي وحدت و اتحاد جامعه افغانستان است .

انديشمندان حوزه ي جامعه شناسي سياسي تعارضهاي قومي را به دو دسته ي ذيل تقسيم كرده اند كه اينكه براي واضع تر شدن موضوع نقل مي كنيم ؛

الف : تعارض هاي قومي "عمودي "

ب: تعارض هاي قومي " افقي"

الف : تعارض هاي قومي "عمودي "

"تعارضهاي هستند كه يك گروه قومي مسلط در بالاي مدارج اجتماعي – سياسي گروهاي قومي كه تحت تسلط و در پائين مدارج اجتماعي سياسي است در برابر هم قرار مي دهد . اين ديدگاه قوم گرا با توجيه اين كه قوم مسلط از لحاظ سياسي قومي است كه اخلاقاً شايستگي تسلط دارد، چرا كه بر تر و مسلط است. تعارض ميان غير يهوديان و يهوديان در دولت ضد يهود گرا همين طور بود "

ب: تعارض هاي قومي " افقي"

" در تعارضهاي قومي كه به عنوان " افقي " مي شناسيم : دو قوم كه رويا روي هم قرار مي گيرند مستقيماً يكي تابع آن ديگري نيست و در پله هاي متفاوت مدارج اجتماعي نظير طبقات قرار نگرفته اند ، بلكه تقريباً در يك سطع اجتماعي يعني به روي سطحي افقي مانند دو شخص يا دو ملت واقع شده اند . بهترين شان تعارض ميان قبايل در برخي دولتهاي افريقاي كنوني است. "[1]

آيا تعارض قومي كه در افغانستان(تعارض كوچي ها) صورت مي گيرد چنين جنبه اي ندارد؟

قبل از اينكه به سئوال فوق پاسخ بدهيم ، يك پيش فرض ديگري را مطرح مي كنيم كه اگر تعارض براي رسيدن به قدرت اقتصادي ، سياسي و استعماري ادامه يايد ، سبب گسست همبستگي عمومي و وحدت ملي نمي گردد ؟!؟!

باري ، با تو جه به نوعيت تعارض هاي قومي " عمودي" ، تعارض سازمان يافته كوچي ها را نيز مي توان در چار چو ب تعارض قومي " عمودي " مورد بحث و ارزيابي قرار داد .

تعارض قومي " عمودي" برخلاف تعارض ميان گروهاي " افقي "‌ است ، چنانچه بررسي شد ، تعارضات افقي گروها برابري طلب اند ، به بيان ديگر اين تعارضات در پي ايجاد تقسيم اَفقي جامعه است .

اما تعارضات قومي " عمودي " كه در اصل نسبت به يكديگر نابرابر است ، موضوع تضاد شان فتح قدرت يا امتيازي اقتصادي و سياسي است كه از قدرت طلبي ناشي مي شود .

1- كوتا سخن ، در اين نوع تعارض ، متخاصم بيشتر كسب َزمين است كه خصيصه اي سياسي دارد .

به هر صورت ، حال براي روشن تر شدن موضوع پيشينه ي تاريخي پديده ي كوچي گري را اجمالاً مطالعه مي كنيم .

پديده كوچي گري

كوچي ها گروهاي عشايري هستند كه پيشنه ي تاريخي شان به مرحله كوچندگي گرو-* ه هاي انساني شكارچي و ميوه چين بر مي گردد . اما از هنگامي كه كشاورزي ظاهر شد ، و صنعت دامپروري ابداع گرديد ، همبستگي كوچي ها نسبت به شكار و ميوه چيني كاهش يافته ، بشتر به دامپروري وابسته شد .

– كوچي گري يا ( Nomadism ) معادل واژه صحرانشيني ،‌چادر نشيني ، خانه به دوشي و يا باديه نشني آمده است . گروههاي صحرانشيني كه اكثراً مايحتاج زندگي شان را از رهگذر دامپروري ارضاء مي كردند ، وابستگي حياتي به صنعت و اپردري داشتند ، به همين سبب هميشه در تكاپوي چراگاه سر سبز بوده همواره بخاطر وضعيت اقليمي در حال كوچ و گردش بوده اند .

ازاين رو، كوچي بودن بنابر خصيصه ي كوچي گري ، مخصوص كدام گروه، ايل و قوم خاص نيست ، به تفسير ديگر هر ايلي يا قومي كه در حال كوچ و گردش باشد، كوچي گفته مي شود . با آنكه حكم كوچي معادل واژه (Nomad ) ترجمه شده است ، اما همان معناي چادرنشيني را افاده مي كند . كوچ ( بضم كاف ) به معناي حركت عده اي از مردم از سرزمين به سرزمين ديگر آمده است و كوچي صفت نسبي است يعني منسوب بر كوچ.

اما اصطلاح كوچي گري در قاموس ادبيات سياسي افغانستان مفهوم ديگري در كنار معناي لغوي و تاريخي خود دارد ، در اين سرزمين كوچي به گروهي اطلاق مي شود كه زندگي نوميديك داشته و از حمايت هاي سياسي ، اقتصادي و روحيه اي دولت ها و بعضی حكومت هاي مستبد و قوم گرا بر خود دار بوده است .

بناءً ، اصطلاح كوچي بر جماعتي اطلاق مي شود كه شامل چند ايل لومپينست سياسي است در چپاول ، تجارت ، قاچاق انواع كالاي ممنوعه و همچنين در سركوب دست دست باز و پشت پرو دارد . لذاست كه پديده مذكور صرفاً يك پديده ي اجتماعي نيست ، بل پديده سياسي – اقتصادي و اجتماعي است . حال با توجه به حركات تعارض گروه موصف كه در معرض نهاد هاي به اصطلاح حقوق بشري ، پارلمان ، قويه قضايه و حكومت مي گيرد، شك همگان را به يقين مبدل مي كند كه تعارض آنها در نوع خود تعارض قومي "عمودي " و هدف اش در نهايت همان كسب قدرت سياسي _ اقتصادي و وسلطه قدرت است .

اما ، از آنجائيكه جامعه ما يك جامعه آسيب پذير و چند قومي است ، هر گونه تعارض قومي ، برتري طلبي و همچنان سياست ترجيحي قبيله اي به احتمال اغلب خطر زا است و يقيناً هر گونه حمله، تجاوز ، زورگويي گروهي و قبيلوي منجر به عدم رضايت گروه درگير مغلوب مي گردد ، و عدم رضايت گروه رنجور خود تبديل به يك ابزار و آله سياسي گروگان در كمين نشته ي بيروني و داخلي مي شود . پس اگر دولت مروان، سياستدان و نويسنده گان افغانستان به وحدت ملي ، منافع ملي ، وفاق ملي و همبستگي ملي ايمان راسخ و يقين كامل دارند ، بايد در پي راه حل هاي قانوني و اساسي اين معضله در مان پذير بر آيند ، در غير اين صورت نه تنها وحدت ملي و همبستگي ملي در كشور نهادينه نمي شود بل فرهنگ خشونت و زورگويي بالاخره موجب ستيزه و پيكار مي گردد كه به سودي هيچ افغانستاني نخواهد بود .

بايد ياد آورشد كه اهمال حكومت و سازش دولت با معضله ي كوچي ها قطعاً به پيكار و ستيزه طرفين خاتمه نمي دهد، بلكه سبب اوج گيري ستيزه، تفرقه و تقسيم مليتي جامعه افغانستان و باعث خشك شدن روحيه ملي و وفاق همگاني مي گردد.

وفاق همگاني " استقرار وابستگي متقابل نزديكتر ميان اجزاء يك جامعه موجود زنده را گويند".

بنابر اين ، همگاني فرايند متحد كردن جامعه است فرايند كه كوشا است تا جامعه را هماهنگي بخشد و برنظم استوار كند كه توسط اعضاي آن جامعه كنترول مي شود ، و نخستين فرايند همگوني ، امحاء تضاد است .

پس ، حل منطقي و اساسي معضل ، امحاء معضل كه همان اسكان كوچي ها است، كوچي ها بايد در منطقه اي مناسب كه از هر لحاظ مطابقت داشته باشد اسكان گردد.

پس در يك نتيجه گيري كوتاه مي توان گفت :

بطور كلي قوم گرايي براي توجيه استعمار بكار مي آيد. اينكه فلان قوم برتر و فلان پست تر يا ناشايسته است از ديدگاه علمي هيچگونه پايه ندارد . چون از ديدگاه زيست شناسي نژادهاي برتر و پست تر وجود ندارد.

تعارض هاي گروهي وبرتري طلبي قومي و طبقه اي در مجموع در جوامع بشري وبه ويژه در جامعه كثيرالمليتي منجر به تنازعات گروهي و قومي مي گردد. به يقين يگانه راه حل اساسي معضله مذكور توزيع عادلانه منابع مادي و معنوي و همچنين قدرت است كه سازنده ي عدالت اجتماعي ، وحدت ملي و همبستگي ملي است. بدون ترديد ، فرايند همبستگي ملي در جامعه افغانستان تقويت روحيه عدالت وبرابري است كه مستلزم پذيرش خواست هاي مشروع مليت ها و زدودن روحيه برتري طلبي و تعارض و نهادينه كردن مكانيزم همبستگي است.

از رهگذر مكانيزم همبستگي است كه همبستگي ملي ميان نسل ها به وجود مي آيدو امري است زيربنايي ، از نسل به نسلهاي آينده انتقال مي گردد و سهم بزرگي در ايجاد وفاق همگاني ، همبستگي ملي، وحدت ملي و عدالت اجتماعي دارد.

پی نوشت:

[1]- موريس دو ورژه ، جامعه شناسي سياسي ، ص 260 . ترجمه : داكتر ابوالفضل قاضي.