https://www.kabulpress.org/ [en]Kabul Press? is a critical, independent, multilingual platform publishing uncensored, creative journalism in Hazaragi, Dari, Persian, and English. It amplifies underrepresented voices, challenges dominant narratives, and defends human rights and democracy, with a focus on the Hazara genocide and the struggles of stateless nations.[fa]کابل پرس رسانه ای آزاد و انتقادی است که بدون سانسور به زبان های هزاره گی، دری و پارسی منتشر می شود. کابل پرس با چالش روایت های غالب، صداهای سرکوب شده را برجسته کرده و با دفاع از حقوق بشر و دموکراسی، بر نسل کشی هزاره و رنج ملت های بدون دولت تمرکز می کند.[/multi] fa SPIP - www.spip.net https://mail.bamyanpress.com/local/cache-vignettes/L144xH41/siteon0-0acbd.png?1769345167 https://www.kabulpress.org/ 41 144 https://mail.bamyanpress.com/article186702.html https://mail.bamyanpress.com/article186702.html 2014-01-07T16:53:11Z text/html fa رضا جاوید هزاره <p>به نظرم مشکل اصلی بحث زبان بودن و نبودن هزاره گی این است که مردم درباره نام و بعد سیاسی آن گیر آمده اند و بعد زبانی را گذاشته در جایش باشد. من بعد سیاسی اش را میگذارم و در اصل علاقه مند قومپرستی نیستم، برای من بعد زبانی و فهمش مهم است. حالا هزاره گی نه چون نام قوم است، فکر کنیم یک نام دیگر بجز قومیت بگذاریم، مثلا بگو مرکزی بجای هزاره گی(چون گویندگانش در مرکز افغانستان فعلی زندگی میکنند). از نام قومی که گذشتیم بعد سیاسی اش هم کمتر میشود. من از همه خوشحالتر میبودم که یک زبان واحد در همه (…)</p> - <a href="https://mail.bamyanpress.com/rubrique46.html" rel="directory">فرهنگ، ادبیات و هنر</a> / <a href="https://mail.bamyanpress.com/mot41.html" rel="tag">هزاره</a> <img src='https://mail.bamyanpress.com/local/cache-vignettes/L128xH150/arton186702-6a9b6.jpg?1769679808' class='spip_logo spip_logo_right' width='128' height='150' alt="" /> <div class='rss_texte'><p>به نظرم مشکل اصلی بحث زبان بودن و نبودن هزاره گی این است که مردم درباره نام و بعد سیاسی آن گیر آمده اند و بعد زبانی را گذاشته در جایش باشد. من بعد سیاسی اش را میگذارم و در اصل علاقه مند قومپرستی نیستم، برای من بعد زبانی و فهمش مهم است. حالا هزاره گی نه چون نام قوم است، فکر کنیم یک نام دیگر بجز قومیت بگذاریم، مثلا بگو مرکزی بجای هزاره گی(چون گویندگانش در مرکز افغانستان فعلی زندگی میکنند). از نام قومی که گذشتیم بعد سیاسی اش هم کمتر میشود. من از همه خوشحالتر میبودم که یک زبان واحد در همه افغانستان، نه تنها بین تاجیک، هزاره و آیماق، بلکه بین همه مردم میبود که هیچکس در فهمش یکدیگر مشکل نمیداشت.</p> <p>مهم بعد زبانی اش است، یعنی آیا گویندگان مرکزی اگر به طرز گفتار خود صحبت کنند، بدون رفتن چند سال در مکتب و یا تغییر طرز گویش به طرز گویش دیگری، توسط دیگر افراد در زبانی که آنها مشترک دارند هستند؟ از تجرباتی که خودم و خیلی از دوستانم، خصوصاً سالمندان، داشته جواب این سوال نه است. حالا بعضی ها میگویند چون سالمندان به مکتب نه رفته اند و دری را درست یاد نگرفته اند گناه خود شان است. این طرز نگرش باید به این اندیشند که اگر رفتن به مکتب و یادگرفتن زبان استندارد دری یک نیاز برای برقراری مکالمات بدون مشکل باشد، یعنی اینکه مردم نیاز به یادگرفتن یک زبان دارند زیرا زبان خودشان کفایت نمیکند. در سویدن خیلی ها به من اطلاع داده اند که در زمان ترجمانی نه ترجمان صحبت آنها را درست میفهمیده و نه آنها از ترجمان را، این یک واقعیت تلخ است.</p> <p>در قدم اول مردم مرکزی در مکالمات روزمره خود بین 15 تا 20 درصد لغاتی استفاده میکنند که در فارسی یا دری استندارد نیستند، خیلی های اینها ریشه ترکی و مغولی دارند و در خیلی موارد یکجایی لغت ترکی الاصل با لغت فارسی الاصل لغت جدیدی را میسازد که این رقم را هنوز بالاتر هم میبرد. همچنان لغات فارسی در مرکزی استفاده میشوند که در دری یا فارسی استندارد ثبت نیست و بجز مردم خود این مناطق برای دیگران تقریبا قابل فهمش نیست.<br class='autobr' /> در قدم دوم میتوان سوال کرد که آیا لغاتی چون "گوسپو"، "ریسپو"، "آس"، دیبه" با لغات "گوسفند"، "ریسمان"، "اسب" و تپه" یکی هستند و یا لغات جداگانه با ریشه های مشترک. اگریک گوینده مرکزی مثلا بگوید "گوسپو ره از قوتو بورو بور کو" آیا مردم در دیگر مناطق دری نشین میفهند؟ اگر این لغات بالا را یکی پنداریم پس میتوان گفت که خیلی از زبانهای اروپایی مستقل بودن شان زیر سوال میرود. بطور مثال کتاب را در آلمانی میگوید "buch بوخ"، در انگلیسی "book بوک"، در هلندی "boek بوک"، در دانمارکی "bog بوگ" و در سویدنی "bok بوک“. آیا اینها باید یک باشند؟ یا صبحگاه را در آلمانی "موغگِن morgen"، در انگیسی "مورنینگ morning" و در سویدنی "مورگون یا مورون morgon" و در هلندی "موغ خِن morgen" میگویند و همریشه اند، آیا بدون یادگیری میتوان گفت که اینها با استفاده از لغت خود در مناطق همدیگر قابل فهم هستند؟ اگر شما فکر میکنید که بلی، پس در مورد لغات مرکزی و دری همچنان و اگر نه، پس در مورد مرکزی و دری هم همان است. یعنی اینکه مردم مرکزی گوی باید اول معادل دری استندارد لغات روزمره خود را یاد بگیرند تا بتوانند صحبت کنند. اگر هلندی، سویدنی و انگلیسی با اینطور الفاظ همریشه امروز قصد جدا شدن را میداشتند شاید خیلی ها یکی اینها را گروه بیسوادان میدانستند که معادل استندارد لغات خود را نمیدانند؟ همانند الفاظ نامبرده با جسارت میتوانم بگویم که در مناطق مرکزی تقریبا نصف لغات همریشه با دری یا فارسی استندارد به طوری خیلی مختلف تلفظ میشوند و تا وقتی که معادل دری و یا فارسی استندارد را بکار نگیرند فکر نمیکنم قابل فهمش دیگر دری زبانان باشند. چون زبان مردم مرکزی مانند خود مردمش محروم بوده دری و یا فارسی استندارد متاسفانه اعتنایی به آنها نکرده و فرق ها خیلی زیاد شده رفته تا اینکه تقریبا قابل فهمش نباشند.<br class='autobr' /> از این که بگزریم مرکزی خیلی دیگر مشخصات دستوری دارند که در دری یا فارسی نیستند. نامبرد آنها چند صفحه را میگیرد و شاید حوصله خواننده را تمام کند. خیلی های شان ریشه ترکی و بعضی ها ریشه ی مغولی دارند. مثلا اینکه در مرکزی زمان آینده بطور زبان چینی ساخته میشود، نه فارسی، یعنی از زمان حال فعل و از نامبرد آن زمان آینده ساخته میشود، مثلا "ما اولی افته ده کابل موروم"، اگر بگوییم "ما اولی افته ده کابل خواهم رفت" سردرگمی ایجاد میکند. اینها در زندگی و مکالمه روزمره مردم مرکزی بطور بیانی از قرنها و شاید هزاران سال باقی مانده اند. اگر استندارد نوشتاری نشوند خطر از بین رفتن آنها و با آنها خطر جدی از بین رفتن بخشی از تاریخ و ریشه های تاریخی مردم مرکزی وجود دارد. در زمانی که کمتر مردم به مدرسه میرفتند تا دری استندارد را پیروی کنند مردم در زندگی روزمره خود طرز گفتار خودرا از نسلی به نسلی دیگری از طریق بیانی انتقال میدادند، حالا چون همه دنیا باز است و مردم به شهر ها د ممالک دیگر کوچ میکنند مردم بیشتر با دیگر طرز گفتار ها آشنایی پیدا میکنند و در طرز گفتار خود اضافه میکنند، این باعث میشود که مکالمه بین دوستان و حتی اعضای فامیل مشکلتر میشود، تا جایی که پدرومادرها در مناطق مرکزی وقتی با فرزندان خود در شهرها یا کشورهای خارج صحبت میکنند خیلی مشکل فهمی دارند و در خیلی موارد "او چیز خیله"، "او چیز مانی میدیه" را تکرار میکنند. دلیلش هم همین است که گفتار مرکزی فقط بیانی مانده و مردم خود آن مناطق نمیتوانند کلمات خودرا بنویسند. وقتی مثلا حتی با یکدیگر بنویسند، که هردو همان لغات مشترک را با طرز گفتار مشترک استفاده میکنند باید جستجو کنند که معادل آن در فارسی استندارد چی است. در مناطق ما وقتی کسانی به خانواده خود خط میفرستاد در خیلی موارد یکی باید نوشته های خط را برای خانواده های شان به گفتار محل ترجمه و تعبیر میکرد.</p> <p>اینکه مشکل فهمش و خطر از بین رفتن خیلی از مشخصات گفتار مرکزی جدی است را هیچکس نمیتوان انکار کرد. پس بجای زبان و گویش بودن بحث درباره این باشد که چی کار باید کرد تا این مشکلات رفع شوند. من شخصاً این را مهم میدانم که مرکزی باید از بیانی به نوشتاری برسد تا مردم حرف های گفتاری خودرا بتوانند برروی کاغذ یا صفحات انترنتی نوشته و بیان نمایند. زبان یک وسیله ی مکالماتی است، مهم فهمیدن هم است، گوسپو و گوسفند هردو درست هستند و اگر کسانی در مکالمه از گوسپو استفاده میکنند باید در نوشته هم بتوانند خود همان لغات را بیان کنند، همانند اینکه انگلیسی مورنینگ، سویدنی مورگون و هلندی موغ خِن را در بیانی استفاده میکرده و ثبت کرده اند. تاجیکی که شاید فرقش با فارسی استندارد خیلی کمتر از فرق بین هزاره گی و دری باشد حالا برای خود زبان تلقی میشود و کمیته ی زبانی دارد که همه چیز را استندارد و ورود لغات جدید در زبان را زیر نظر دارد، چون هزاره گی چنین چیزی ندارد در خیلی موارد مشکلات فهمش بالا می آید. به دلایل مشکل بزرگ فهمی حالا در خیلی لیست های زبانی، مثلا در ویکی پیدیا در مورد زبانهای هند و اروپایی، در بزرگترین بانک اطلاعاتی درباره زبانهای دنیا و در یک کتاب معتبر درباره زبانهای فارسی، هزاره گی را بعنوان زبان مستقل یاد میکنند. در آسترالیا زبان هزاره گی^{<a href='https://mail.bamyanpress.com/definition2.html' title="تعریف/واژه: زبان هزاره گی یکی از زبان های زنده جهان است که بیش از پانزده میلیون تن در (…)">?</a>} بعنوان یک زبان مستقل و رسمی است که گویندگان هزاره گی حق خواستن ترجمان به هزارگی را دارند و خیلی از خدمات دولتی به هزاره گی ترجمه میشوند و در چندین سایتهای دولتی میتوان متن ها و خدمات در هزاره گی را دریافت.</p> <p>باید با تاسف یادبرد که خیلی ها اصلا زبان شناسی را درک نمیکنند و فکر میکنند زبان از روی زمین بیرون می آید. مشکل بحثی اینجا است که اینها فکر میکنند رسمیت زبانی مرکزی یا هزاره گی یعنی تیشه به ریشه زدن زبان فارسی. این خیلی اشتباه است. زبان یکبار بوجود نمی آید، همه زبانها از یکدیگر گرفته زبان جدید میشوند. از همانجایی که زبان بودن ازبیکی و ترکمنی به ریشه مشترک ترکی شان صدمه نزده زبان بودن هزاره گی و تاجیکی هم به ریشه ی مشترک فارسی شان صدمه نمیزند. بوجود آمدن زبانها مانند برگ های درخت میمانند، یعنی وقتی یک برگی بر شاخه ی اضافه میشود به ریشه ضرر نمیرساند بلکه غنی تر هم میسازد چون خیلی لغات و دستورهایی که در شاخه رسمی و استندارد نبوده حالا میشوند. اما این کاملا درست است که در صورت زبان مستقل بودن هر طرز گفتار آزادانه تر لغات جدید را در خود جا میدهند. در اوایل اکثر زبانها یکی بوده اند و بطور طبیعی و به مرور زمان لهجه ها رفته گویش و گویش ها زبانهای مستقل شده اند. از میان این زبانهای مستقل دیگر زبانهای مستقل ببار آمده اند. چنانچه نصف زبانهای دنیای امروز ریشه ی مشترکی هند و اروپا دارند و از کوه های قفقاز شروع شده اند. وقتی هم هزاره گی و تاجیکی زبانهای مستقل شوند ریشه ی فارسی شان پابرجا خواهد ماند، همانند اینکه ریشه ی ازبکی و ترکمنی انکارنشدنی است. <br class='autobr' /> میتوان بجای خائن خواندن یکدیگر انرژی خودرا برای حل این مسائل بکار برد. من نه آنهایی که هزاره گی را زبان میخوانند و نه آنهایی که نمیدانند را خائن میخوانم، هرکس حق دارد نظریه خودرا ارائه و از آن دفاع کند، اما متاسفانه این بحث ها فقط برای سرکوب یکدیگر استفاده میشوند و هیچ مسائل دری، فارسی و هزاره گی را حل نمیکنند. اگر هر دو گروه با هم بنشینند و کدام کاری کنند تا مشکلات حل شوند بدون اینکه یک دیگر را خائن تلقی کنند به نظرم به نتیجه ی بهتر میرسیم. هالا هزاره گی چی زبان و چی گویش، فقط با نام مشکلاتش حل نمیشود. میتوان مثل زبان برزیلی که یک گویش پرتقالی است هزاره گی را در قالب یک گویش یا variety of Persian استندارد ساخت تا هم واژه ها و مشخصات دستوری اش بعدا در نوشته استفاده شوند، مانند تاجیکی که با الفبای سریلیک نوشته میشود و همانند تلفظ شان نوشته میشوند.</p> <p>پس بیایید از بحث نام گذشته راه حل های درازمدت برای هم دری و هم هزاره گی چی در قالب زبان دری و چی بعنوان زبان مستقل باشد پیدا کنیم. هم آنهایی که ادعای زبانی دارند و هم آنهای که میگویند گویش است باید پیشنهادات راه حل خودرا ارائه نمایند، در غیر آن بهتر است از سرکوب همدیگر خودداری کنند.</p> <p><a href="http://kabulpress.org/my/spip.php?article185715" class="spip_out" rel="external">زبان هزاره گی، برخورد لیبرال با زبان<br class='autobr' /> شنبه 28 دسامبر 2013, بوسيله‌ى کامران میرهزار</a></p> <hr class="spip" /> <p><a href="http://kabulpress.org/my/spip.php?article185833" class="spip_out" rel="external">زبان هزاره گی مجموعه ای از گویش ها و چند گویشی هاست<br class='autobr' /> دو<br class='autobr' /> دو شنبه 30 دسامبر 2013, بوسيله‌ى کامران میرهزار</a></p></div> https://mail.bamyanpress.com/article186127.html https://mail.bamyanpress.com/article186127.html 2013-12-31T11:17:47Z text/html fa رضا جاوید هویت، تاريخ، فرهنگ و زبان هزاره <p>ار غید نقل از زیبو موشه باضی کسا کلو چابوک شور شی بل میه و ابلگ شوده مولمود از کوری خو توره موگن. نشو دیدونی حمایت ده ای دوور یا او دوور بلدی ډونډل و شخشول کدو از پاسی بیرخونده ره نموشه زیبوشنختو نام ایشت. اگه روست موگین غدر مهمه که از ار خیل کیده پیش یَقس ده شرطای موسونی زبونا توغ کِنید و بسم سریشته توره گویی خو بخشِه ای یا او دوور بیگرین. <br class='autobr' /> ما خودمه ده این غیدا چیمقیله مونوم که شرطای مونډگی بلدی زبو و الیدگی زبو و لهجه ره خانده بیسه ده آزرگی? تطبیق کنوم تا ازوپاس خوبتر پی بوبروم که باید ای (…)</p> - <a href="https://mail.bamyanpress.com/rubrique8.html" rel="directory">دیدگاه</a> / <a href="https://mail.bamyanpress.com/mot8.html" rel="tag">هویت، تاريخ، فرهنگ و زبان</a>, <a href="https://mail.bamyanpress.com/mot41.html" rel="tag">هزاره</a> <img src='https://mail.bamyanpress.com/local/cache-vignettes/L128xH150/arton186127-c64e0.jpg?1769679808' class='spip_logo spip_logo_right' width='128' height='150' alt="" /> <div class='rss_texte'><p>ار غید نقل از زیبو موشه باضی کسا کلو چابوک شور شی بل میه و ابلگ شوده مولمود از کوری خو توره موگن. نشو دیدونی حمایت ده ای دوور یا او دوور بلدی ډونډل و شخشول کدو از پاسی بیرخونده ره نموشه زیبوشنختو نام ایشت. اگه روست موگین غدر مهمه که از ار خیل کیده پیش یَقس ده شرطای موسونی زبونا توغ کِنید و بسم سریشته توره گویی خو بخشِه ای یا او دوور بیگرین.</p> <p>ما خودمه ده این غیدا چیمقیله مونوم که شرطای مونډگی بلدی زبو و الیدگی زبو و لهجه ره خانده بیسه ده آزرگی^{<a href='https://mail.bamyanpress.com/definition3.html' title="تعریف/واژه: آزرگی، آزره گی یا هزاره گی یعنی مربوط و منصوب به هزاره">?</a>} تطبیق کنوم تا ازوپاس خوبتر پی بوبروم که باید ای ره زیبو بوگی یا لهجه. از کوره توره گوفتو بخشی احساسات جاره اودورزادگی ره کلو مونه و ده اید جگی خوب نمیرسیننه. اگه سونی دیگه زیبونا توغ کنی فرق مابینی کرواسی، سربی و بوسنیانی کمتر از فرق مابینی آزرگی و فارسی نوشتگی استه، مگم اونا ارسِه شی بلدی خو زیبو شینخته شوده. امزو اللی فرق مابینی زیبونای سویډنی، ناروژی و دانمارکی ریزه تر از فرق میلکلی آزرگی و فارسی نوشتگی استه. اونا ارکُدم شی بلدی زیبو یه. اگه ازونا واری بینگرنی خو طرفدارای اونای که موگن آزرگی خودشی زبیویه روست موگن. البته فرق مابین اونو زیبونا که ده بوللو یاد کدوم ده سالای آخیر کلوتر شوده باد ازی که ار کدم شی قیقشگ موکدن بلدی خو هویت جور کنن یا هویت خودگی خو ایلغوتر کنن. اگه ده آزرگی غور کده توغ کنی غدر خیلا پیدا مونی که میتنه سیرغو آزرگی ره زیبو تلقی کینه، نه جاره لوز، بلکه از روود قاعدی زیبو. 15 تا 20 درصد لوزای روزمره که توره گویی مینی آزرگو ده آزرگی توبلجی موشه غیر فارسی استن. ده خود هزارجات فیکر مونوم بالتر ازی باشه. ای ټول که آزرگی ره زیبو میدنن تقسیم بندی ره ده دو مرحله میدنن، یانی 1. زیبو و 2. لهجه. ده یگو خیل ده نام گویش اهمیت نمیدین.</p> <p>ده دیگه جغه اونای که موگن آزرگی یک لهجه فارسی استه ام دلیلای خودون خو دیرن. البته اکثریت اونا موگن که باید سه زینه ای بوترا شونه، یانی ای که 1. زیبو، 2. گویش و 3. لهجه. بلدی اونا فارسی یک زیبویه، آزرگی یگ گویش و دایزنگی، جاغوری وغیره لهجای آزرگی. ای یک روود نو استه چونکه اکثر زیبو شناسا دو زینه ای تقسیم بندی مونن که ده او 1. زیبو، 2. لهجه. اگه دَورِه ازینا کنی باید زیبونای سکندیناویا پگ شی یگ زیبو، یانی زیبونی سکندیناویایی، حساب شونه، سویډنی، ناروژی و دانمارکی ارکدم شی گویش امی زیبو بشند و بسم دالمول، سکونه ای،.. وغیره لهجه ده مینی گویشی سویډنی و زیبونی سکندیناویایی حساب شونند. امزو اللی زیبونای یوگوسلاویای گَینه باید یگ حساب شونن، کرواسیایی، سربی و بوسنیایی ارکدم شی الگ گویش امزی زیبو بشن و لهجای مختلف دشته شن. ای ټول ام باید جوابگوی بشن که قد لوزای و روودای زیبویی آزرگی که ده فارسی نیه چی میخاین کنن. آیا اونا که صدها یا شاید ازارا سال ره با وجود موشیکلای پیرمو زنده مندن ره خودون مو موتو موتو ده مینی آو پورته کنی؟ یا شومو منظور شمو ای استه که او نا ره قرا قرا ده مینی فارسی تخته کنیم؟</p> <p>اولنه کار که باید سامو شونه ای استه که ار دو ټولا مینی خو جور بَیَن که دو زینه ای تقسیم بندی کنن یا سه زینه ای. اگه ام سه مرحله گی توره بوگیم، آیا آزرگی باز اجازه دره بلدی خو الفبا دشته شه یا نه؟ مینی 2000 لوز آزرگی که ما چیمقیله کیده ډونډل کده ټول کیدوم بینی 150 تا 200دنی شی باید قد حروف ټ و ډ نویشته شونن، چونکه الفبای فارسی او حروف ره ندره ما مجبور شودوم از الفبای پشتو استفاده کنوم. مثلا ده آزرگی "تول کدو" و "ټول کدو" دو فعل بیخی مختلف استن، اولنی شی ده فارسی کتبی موشه "وزن کردن" و دومنی شی موشه :جمع آوری کردن". غیدی که اونا ره مو نمیتنیم قنجیغی الفبای فارسی نویشته کنیم یانی که مشکیل دریم. اگه اموتر قد ت و د جگی ټ و ډ نویشته کیده بوریم چن سال پاس بیخی لوزا الیش موشن. ای یگ موشکیل کټه بخشی مو استه که ده فیکر شی بشیم. ده نظر خود مه بخشی ازی که مو ز، ذ، ظ و ض ره یگ واری تلفظ مونیم امو "ز" کافی استه. ذ، ض و ظ کول شی عربی استن و بلدی ازی ده فارسی امدن که اولا مردوم کلمای عربی ره موسون شی اللی تلفظ موکدن. امو رقم مینی ث، س و ص، امو یک دنی شی؛ س، بس استه. ده اصل ث تلفظ شی قابو "ت" اللی یه، نه س اللی، مگم مو ده مرور زمان او ره س جور کدیم و تلفظ ث و س فرق ندره. آسو کدونی زیبو بلدی یادگریفتو خوبه، هدف ای بشه که کوللی مردوم بیتنه آسو سوبوک باسواد شونن. چین یگو 60 سال پیش امی کار ره کد و نوشتی خوره آسوتر جورکد تا مردوم آسوتر یاد بیگرن. کوردی ام روود خوره کلو آسو کیده که امو خیل که از دان مردوم بور موشه نویشته شونه. زیبونای که نوشته و توره گویی شی غدر فرق دره موشکیل دیرن، دانمارکی واری.</p> <p>یگ خیل که اینجی مهم استه ای یه که بودونی آزرگی به عنوانی زیبو کلو ده را و روود دیگرو ام تلعق دیره. اگه مثلا ناسیونالیزم قومی روز ده روز زیبویی شونه و فارسی بعنوان یک سوټه بلدی هویت قوم فارس تبار استفاده شونه او وختا سر آزرگی تاثیر میله. او غید موشه سوال کد که مو خودخو بیدا بیزیبو قبول کنی که فقط آوی دانی دیگرو ره قورت کنی یا ای که مو ام بخش فارسی استی. تا وختی که تحمل بشه و زیبونی فارسی یگ زیبونی واز بلدی کول توره گویای شی بشه موشکیل نیه، او وخت کول ام ده تاریخ و ام آینده شی بخشیگی دیرن. اگه ناسیونالیزم قومی ده زیبو بیرسه و فقد قوم فارس خوندی زیبونی فارسی شونه او وختا شاید تولی ترزو توبلجی شونه و شاید بیجیرگی و بژغلی کلو شونه. قاف الغه خریشت کدو خوبه مگم مهمه که تولغه ره ام روست خریشت کنین تا از روی احساسات نه بلکه از روی مغز خو سریشته بیگرین.</p> <p>بلدی از مه مهم نام نیه. فارسی بشه یا آزرگی فرق نمونه، مهم اییه که امو طرز توره گویی ره که باکولو و آچولون مو ده چیقس زامت بلدی نوسه نبیری خو ایشتن لیاقت قایم کدو و استفاده کدو ره دره. اگه شونه که مینی زیبونی فارسی/دری چیقی شونه تا فارسی ام کټه تر و ام وازتر باشه ما از کول کیده خوش موشوم. اگه نه شونه باید صاف سوتره بوگیم که مو میخایی لوزای که تابالی ده مینی فارسی جگه دده نشوده ره بورو پورته کنیم. ده ای دوری مدرن زیبونی نوشتاری زیبونی توره گویی اللی مهم استه، تا وختی که نوشته نشونه فقد ده توره گویی نموشه پیش بورد و اموقس ام که زنده منده قره قره نقروب موشه. اگه یگ دفه پورموشت شود فیکر نمونوم مو قنجیغی ازی مغزای سووندوگ خو بیتنی نوکی اونا ره پس زنده کنی.</p> <p>اگه توره گویی پیش بوره باید که منطقی توره بوگیم، نه جاره از روی احساسات.</p></div> https://mail.bamyanpress.com/article9033.html https://mail.bamyanpress.com/article9033.html 2010-05-02T10:48:24Z text/html fa رضا جاوید فدرالیسم <p>من رساله کارشناسی خود در علوم سیاسی را در دانشگاه اوربرو، سویدن، در باره ساختار ملت چند قومی در افغانستان نوشتم و در آنجا سوئیس را بعنوان کشور کامیاب در چند قوم بودن و یوگوسلاویای سابق را بعنوان کشور ناکام در این بخش انتخاب کرده بودم تا با تحلیل آنها راه حل برای افغانستان را توصیه کنم. مشکلات طرز اداری فعلی در افغانستان را میتوان در تاریخ و طرز اداری کشورهای سوئیس و یوگوسلاویای سابق نگاه کرد.رساله کارشناسی اقتصادی ام را درباره رل بانک جهانی در امور اقتصادی افغانستان و تاثیر آن بر آینده کشور (…)</p> - <a href="https://mail.bamyanpress.com/rubrique8.html" rel="directory">دیدگاه</a> / <a href="https://mail.bamyanpress.com/mot28.html" rel="tag">فدرالیسم</a> <img src='https://mail.bamyanpress.com/local/cache-vignettes/L143xH150/arton9033-74285.jpg?1769679808' class='spip_logo spip_logo_right' width='143' height='150' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>من رساله کارشناسی خود در علوم سیاسی را در دانشگاه اوربرو، سویدن، در باره ساختار ملت چند قومی در افغانستان نوشتم و در آنجا سوئیس را بعنوان کشور کامیاب در چند قوم بودن و یوگوسلاویای سابق را بعنوان کشور ناکام در این بخش انتخاب کرده بودم تا با تحلیل آنها راه حل برای افغانستان را توصیه کنم. مشکلات طرز اداری فعلی در افغانستان را میتوان در تاریخ و طرز اداری کشورهای سوئیس و یوگوسلاویای سابق نگاه کرد.رساله کارشناسی اقتصادی ام را درباره رل بانک جهانی در امور اقتصادی افغانستان و تاثیر آن بر آینده کشور مینویسم.</p> <p>فدرالیزم نه تنها در افغانستان بلکه در هر کنج و گوشه ی جهان یک گزینه مهم در بخش انتخاب طرز اداره دولتی بشمار میآید. در برخی کشورها فدرالیزم یک سیستم طبیعی و استیضاح نشده ای است که مردم آنرا یک بخش مهم هویت خود میدانند. سوئیس یکی از مهمترین مثال های چنین سیستم است و این کشور قدیم ترین کشور فدرال در جهان بشمار میآید. این کشور در طول سالها، مخصوصاً انتخابات اخیر، در افغانستان مورد بحث بوده است، بدین دلیل نگاهی میندازیم بر آن.</p></div> <div class='rss_texte'><p>سوئیس کشوریست که سال تاسیسش یک مضمون مورد بحث میباشد با وجود اینکه خود مردم سوئیس آنرا به سال 1291(670 ه.ش.) برمیگردانند، آن به دلیل اینکه سه کانتون(ولایات) بنامهای شویتز((Schwyz، اوری((Uri و اونتروالدن(Unterwalden) پیمان همبستگی بنام ایدگنوزنشافت((eidgenossenschaft در آلمانی بستند تا نگذارند ابر قدرت آنزمان اروپای مرکزی، هابسبورگ(اتریش و مجارستان)، به آنها حمله کند. نام فعلی این کشور در زبان آلمانی که بزرگترین لسان رسمی اش میباشد شوایتز((Schweiz است و از یکی از آن ولایات اولی، یعنی Schwyzکه تاهنوز نام آن ولایت مرکزی کشور است، گرفته شده. بعد از آنکه معلوم دار شد که این پیمان دفاعیی سه ولایتی مقابل قدرتهای خارجی یک پروژه کامیاب بوده، دیگر ولایات همسایه که در آن زمان هر کدام ادارات محلی داشتند نیز یکی از پشت دیگری درخواست عضویت کرده عضو این پیمان شدند.</p> <p>در اصل سوئیس بعد از شکست نیروی فرانسوی ناپلئون بوناپارت در جنگ واترلو در بلژیک مقابل بریتانیا، پادشاهی پروس، هلند و چهار متحدین دیگر در سال 1815(1194 ه.ش) بعنوان یک کشور برسمیت شناخته شد. در سال 1848(1227 ه.ش.) اولین قانون اساسی سوئیس نوشته شد تا این کشور از بودن یک پیمان دفاعی به یک دولت فدرال تبدیل شود. این قانون اساسی بیشترین تاکید برخود مختاری کانتون ها را داشته در اصل فقط سیاست خارجه و دفاعی و بستن قراردادهای تجاری با کشورهای خارجی را برای همه سوئیس مشترک دانسته بود. بعد از آن قانون اساسی سوئیس دوبار مورد تجدید قرارگرفته و آن درسالهای 1874(1253 ه.ش) و 1999(1378 ه.ش) بوده اند. این دو تجدید نظر هردو فقط تغییرات کمی در قانون اساسی را بهمراه داشته اند. تغییرات قانون اساسی سال 1999 بیشتر بدلیل مسائلی که بعد از قانون اساسی 1874 پیش آمده بوده اند. فدرالیزم در سوئیس به این انجامیده که مردم با وجود افتخار بر سوئیسی بودن خود خیلی بر تعلق داشتن خود به کانتونهای مشخص و زبانهای مادری خود تاکید دارند، یعنی آنها خودرا بعنوان سوئیسی آلمانی زبان، سوئیسی فرانسوی زبان، سوئیسی ایتالیایی زبان و با سوئیسی رومانش زبان معرفی میکنند. فدرالیزم به این انجامیده که هر ولایت قوانین دیگری بنام قوانین کانتونی در پهلوی قانون اساسی(فدرال) را بکار میبرند و این قوانین مختلف هستند، چنین اختلافات قانونی به اعتماد کامل میان همه مردم نیاز دارد تا همه با وجود تفاوت خودرا همدل و بخش همدیگر بدانند. این به این معنی است که سوئیس را نمیتوان یک کشور کاملا متحد نامید علیرغم اینکه آلمانی؛ فرانسوی و ایتالیایی زبانهای سوئیس در چندین جنگ قومی که در آن آلمان،فرانسه و ایتالیا مقابل هم قرار داشته اند بیطرفی خودرا حفظ کرده اند. تا هنوز اقوام مختلف سوئیس وقتی میخواهند کدام هنر و فن آوری خودرا بعنوان هنر و فن آوری همۀ سوئیس معرفی کنند با شک و بدبینی از سوی دیگر اقوام مواجه میشوند چون تاکید بر تعلق داشتن به کانتون و زبان مشخص هنر و فن آوری هر گروه زبانی را در قدم اول تعلق به آن گروه میدهد. پایتخت سوئیس، شهر برن، یک شهر آلمانی زبان و قدرتمند ترین زبان کشور بدون شک زبان آلمانی است، بدین دلیل هر سعی در طول سالها برای تمرکز قدرت در سطح مرکزی با مقابلۀ از سوی اقلیتها، یعنی فرانسوی، ایتالیای و رومانش زبانها مواجه شده است.</p> <p>درآن مدتی که سوئیس ها از بیطرفی و خودمختاری محلی خود لذت میبردند کشوری دیگری در همسایگی اش: سلطنت سربها، کرواتها و اسلوونیها که در سال 1928(1307 ه.ش) توسط شاه الکساندر کاراجورجویچ نامش به یوگوسلاویا، یعنی سرزمین سلاوهای جنوبی به زبان سربوکرواسی، تبدیل شد، با مشکلات انتخاب طرز اداری دست و پا نرم میکرد. سربستان، مقدونیا، مونته نگرو وکوسوو همه در دهه 1910 و در زمان جنگ جهانی اول با بهره برداری از ضعف و درهم پاشیدن سلطنت عثمانی آزادی خود از عثمانیان را اعلام کردند. سربها که خودرا سرکرده سلاوهای جنوبی میدانستند به آزادی کرواتها، بوسنیا و هرتسیگووینی ها و اسلوونیها و وویوودینیها از سلطنت هابسبورگ کمک زیاد نمودند تا رویای همبستگی همه سلاوهای جنوبی در زیر یک پرچم به واقعیت تبدیل شود. این رویا در سال 1918(1297 ه.ش) در کنفرانس ورسی((Versailles پاریس به واقعیت پیوست و سلطنت سربها، کرواتها و اسلوونیها با دربرداشتن سربستان، کرو اسی، اسلوونی، بوسنیا و هرتسیگووینا، مقدونیا، مونته نگرو و کوسوو و وویوودینا که بخش سربستان بشمار میآمدند، رسماَ با موافقت قدرتهای فاتح جنگ جهانی اول به سرکردگیی سربها و شاه الکساندر کاراجورجویچ که سربی الاصل بود تاسیس شد. بجز کوسوویها که بخاطر آلبانی بودن خود به این سلطنت ناراضی بودند و از طرف سربها مجبور شده بودند دیگر همۀ اقوام به این سلطنت رضایت خودرا نشان دادند، از همه بیشتر سربها که سرکردگی را در دست داشتند و پایتخت خود بلگراد را پایتخت همۀ سلطنت ساخته زبان خود سربوکرواسی را زبان رسمی سلطنت نموده شاه را هم از قوم خود انتخاب کردند. در اصل سربها %37، کرواتها %20 و مسلمانان %20 نفوس این سلطنت را تشکیل میدادند. %23 دیگر متشکل از چندین گروه مردمی دیگر بودند.</p> <p>خیلی نگذشت تا اینکه رقابت و حسادت در میان اقوام به لرزاندن رویای سلاوهای جنوبی آغاز بکار کرد. بعد از اینکه امپراتوری عثمانی و سلطنت هابسبورگ هردو درهم پاشیدند و خطر بزرگ خارجی مقابل سلاوها در نظر نمیرسید سرکردگی سربها دیگر چیزی نه مورد نیاز و نه قابل قبول بود. کرواتها و مسلمانان بعنوان دو اقلیت بزرگ شروع به مقابله با سربها و خواستن قدرت بیشتر نمودن. همه بجز سربها و مونته نگروی ها خواهان تمرکززدایی قدرت از بلگراد به پایتخت های منطقه ای خود شان شدند تا زبان، مذهب و رسم و رواج محلی و قومی آنها زیر تاثیر سربها نروند. وقتی شاه الکساندر کاراجورجویچ دید پارلمان بیشتر و بیشتر قدرت را به ادارات منطقه ای واگذار میکرد، پارلمان را در سال 1928(1307 ه.ش) تجزیه کرده فعالیت احزاب سیاسی را ممنوع کرد تا سلطنت مطلقه را معرفی نماید و نام کشور را به یوگوسلاویا تبدیل کند. ولی چون فشار گروهای که مقابل تمرکز قدرت در بلگراد بودند و سیستم فدرال میخواستند هر روز زیادتر میشد شاه مجبور شد بزودی پارلمان را دوباره براه بیندازد ولی هنوز احزاب سیاسی که نامهای مذهبی، زبانی و یا قومی مشخص را دربر داشتند ممنوع بود تا وحدت سلاوهای جنوبی زیر سوال نرود. این ممنوعیت ها به افزایش دشمنی کرواتها و مسلمانان مقابل سربها انجامید تا اینکه در جنگ جهانی دوم کرواتها و تعداد زیاد مسلمانان زیر پرچم حزب اوستاشا (Ustaša) طرفداری از هیتلر و آلمان کنند و صدها هزار سرب را بقتل برسانند. سربهای که تمرکز قدرت در بلگراد را دفاع میکردند زیر پرچم حزب چتنیکیها: چتنیچی((Четници بقتل صدها هزار کرواتها و مسلمانان پرداختند. بخاطر اختلاف نظر در طرز اداری یوگوسلاویا نزدیک یک و نیم ملیون مردم جان خودرا از دست دادند. <br class='autobr' /> بخاطر قتل عام ها در جنگ جهانی دوم پارتیزان ها(Партизани) با سرکردگی یوسیپ بروز تیتو(Josip Broz Tito) با شهرت زیاد و خوشنودی عمومی در سراسر یوگوسلاویا استقبال شدند و آنها نمی خواستند اشتباه زمان سلطنتی را تکرار کنند و بهمین خاطر خیلی مواظب بودند تا طرز اداری اینبار موازنه داشته باشد و هم مرکزی خواهان و هم فدرالیستها راضی کند. ولی بعد از چند سال، دشمنی ها و اختلاف نظر ها دوباره آغاز شدند تا اینکه صدها هزار مردم یکبار دیگر جان خودرا از دست دادند و یوگوسلاویا بخاطر طرز اداری در اوایل دهه 1990 از هم بپاشد. در اواخر بزرگترین دلیل مناقشات سیستم تقسیم ثروت و اقتصاد بود چون جمهوریت های کرواسی و اسلوونی که هردو ثروتمند و رشد کننده بودند نمی خواستند دیگر جمهوریت ها از بخش ثروت آنها استفاده کنند. آنها بازار آزاد را میخواستند ولی جمهوریت های دیگر که از سیستم تقسیم ثروت بهره میبردند نمی خواستند از آن بهره برداری محروم شوند و بهمان خاطر نمی گذاشتند کرواسی و اسلوونی آزادانه و بدون در نظر داشت دیگران با کشورهای خارج روابط تجاری برقرار کنند و ثروتمندتر شوند زمانی که دیگر جمهوریت ها به خاطر موقعیت بدتر این فرصت را نداشتند. کرواسی و اسلوونی بدلیل اقتصادی، زبانی و همچنان مذهبی( کرواتها و اسلوونی ها مسیحی کاتولیک هستند در حالیکه سربها، مونته نگروی ها و مقدونی ها مسیحی اورتودوکس هستند) همیشه خواهان سیستم فدرال بودند تا خود سرنوشت خودرا در دست بگیرند. مقدونیا بدلیل فرهنگی و زبانی، مسلمانهای بوسنیا و هرتسیگووینا بدلیل مذهبی و فرهنگی، آلبانهای کوسوو بدلیل قومی، زبانی، فرهنگی و مذهبی(بیشتر مسلمان هستند)، هریک به طریق خود خواهان انتقال بیشتر قدرت از بلگراد به جمهوریت ها بودند. فقط سربها و مونته نگروی ها با قدرت زیاد در بلگراد خوش بودند. همسایگان هم رل مهم را بازی میکردند چون اروپای غربی، مخصوصاّ آلمان غربی، طرفدار خواهشات کرواسی و اسلوونی بودند در حالیکه اروپای شرقی طرفدار سربها و تمرکز هرچه بیشتر قدرت در مرکز یعنی بلگراد بودند. بالاخره اختلافات و مناقشات به از بین رفتن یوگوسلاویا، مرگ صدها هزار نفر و رقابت های دوامدار قومی، مذهبی و زبانی انجامید.</p> <p>وقتی میبینیم سوئیس توانسته با وجود چند قومی دولت بودن خودرا حفظ کند ولی یوگوسلاویا هیچ وقت نتوانسته همه را خوشنود نگه دارد سوالی پیش می آید که چرا این اختلاف وجود دارد. در یوگوسلاویا زمانهای بوده که بیشترین تصمیمات در سطح منطقه ای گرفته شده ولی مناقشات و اختلاف نظر بازهم حاضر و آشکارا بوده اند. فرقش این بوده که در آن زمان مرکزی خواهان، یعنی سربها، ناراضی خودرا نشان داده اند. این بدان معنیست که تضاد ها میان طرفداران و رقیبان فدرالیزم هیچوقت غایب نبوده است. در سوئیس رقیبان فدرالیزم هیچگاه نتواسته اند کدام خطری را مقابل این سیستم ایجاد کنند. آن مرکزی خواهانی هم که جرات کرده اند خواهشات خودرا در میان بگذارند تقریباَ همه آلمانی زبان(Die deutschen sprecher) بوده اند چون آنها بدلیل اکثریت بودن(%63 نفوس سوئیس) ظرفیت تسلط قطعی را دارا بوده اند. بهمین خاطر فرانسوی زبانها(les francophones )(%20 نفوس )، ایتالیایی زبانها(Gli italiano-parlanti ) (%7)، رومانش زبانها(gl' rumantsch )(%1) و دیگر گروه های زبانی(%9 فعلاَ ولی قبلاَ خیلی کم بوده) همیشه از مرکزی نمودن قدرت و اداره دولتی بیم داشته اند و با آن مقابله نموده اند.</p> <p> اسپانیا را نیز میتوان در فهرست کشورهای که بدلیل چند قومی بودن با رقابت میان طرفداران و رقیبان فدرالیزم دست و پاچه نرم میکنند بشمرد. در آنجا نیز همانند سوئیس و یوگوسلاویا بزرگترین گروه قومی، کاستیان ها(los Castellanos) که اسپانیایی زبان هستند، خواستار تمرکز قدرت در مرکز بوده و اقلیتها: کتلان ها(los Catalanes)، گلیسی ها(los Gallegos) وباسک ها(los Vasques) همه خواهان فدرالیزم و خودمختاری هرچه بیشتر بوده اند. این رقابتها در طول سالها به جنگ داخلی انجامیده و همچنان اقوام را از هم دورتر کرده اند. امروز هر سه اقلیت ها ، خودمختاری زیاد دارند ولی آنها بدلبل ثروتمندري دنبال خودمختاری کامل هستند، چیزی که در سیستم سلطنتی فعلی اسپانیا ممکن نیست. <br class='autobr' /> در بسیاری موارد و نقاط تفاوتها و اختلافات سیاسی در سوئیس، یوگوسلاویای سابق و اسپانیا در سیاست و ساختار افغانستان نیز دیده میشود. همانند یوگوسلاویایی ها مردم افغانستان نیز در قدم اول قوم و قبیله خودرا مهمتر از ملیت خود میدانند چون افغانستان یک کشور قبیله ای و طایفه ای است، خصوصاَ پشتون ها و هزاره ها. بسیاری ما شنیده ایم که میگویند: اگر پشتون از هفت زی نباشد او پشتون نیست و اگر هزاره از هفت دی نباشد او هزاره نیست. در مناطق تاجیکها، ازبک ها و دیگر اقوام افغانستان این رسم قبیله ای آنقدر رایج نیست. پایبندی به طایفه و قبیله به معنی این است که آدم افراد اطراف خودرا در دو گروه، یعنی از خودی و بیگانه، تقسیم میکند. در کشورهای که رسم قبیله ای وجود ندارد همۀ کسانی در داخل کشور زندگی میکنند بعنوان از خودی محسوب میشوند در حالیکه همۀ اطباع خارجی بیگانه شمرده میشوند. اما باید بیاد داشت که در واقع حتی در این کشور ها هم خارجیان با هم دیگر فرق دارند، خارجی های کشورهای همسایه نزدیک تر و محبوب تر از خارجیان کشورهای دور بحساب میروند.</p> <p>در افغانستان این مساله شاید از خیلی کشورهای دیگر هم راست تر و هم پیچیده تر بنظر بیآید. ملت افغانستان شامل چندین اقوام، زبان ها، مذاهب و رسم و رواج ها میباشد و این غنای مشخصات و دارایی های فرهنگی هم فایده و هم ضرر برای کشور را در بر دارند. چیزی که میتوان هم فایده و هم ضرر حساب کرد این است که این غنای مشخصات و دارایی فرهنگی وابستگی نزدیک با کشورهای همسایه را در بر داشته و افغانستان بدلیل تاریخ خود هیچگاه نمی تواند خودرا کاملاَ جدا از ایران، پاکستان، تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان بداند و سیاستی را پیش ببرد که رل این کشورها را در نظر ندارد. خیلی ها شاید از ایران و خیلی های دیگر از پاکستان نفرت داشته باشند و خواهان این باشند که کشورها دست خودرا از مداخله در امور سیاسی افغانستان پس بکشند ولی حتی خود همین افراد شاید از فرهنگ این کشورها استفاده کامل را کنند، در این کشورها کار کنند و از همه بیش تشکری هم کنند اگر کدامیک این کشورها به تقویت مشخصات قومی یا زبانی خود این افراد کمک کند تا این افراد جایگاه والاتر را در جامعه افغانستان بدست آورند. بخاطر همزبانی، فارسی زبانان و بخاطر هم مذهبی شیعیان افغانستان همیشه با ایران احساس همدلی خواهند کرد و چندین کریم خرم هم نخواهد توانست این را از بین برد چون در واقع مرزهای کشوری به این معنی نیست که همه مردم داخل این مرز یک قسم و مختلف از دیگران هستند. مرزهای دولتی در اصل تقسیم بندی اداری هستند و نه تقسیم بندی مردمی چون یک فرد میتواند در هر دو طرف مرز زندگی کند و همیشه همان فردی که هست باشد ولی تابع دو ادارات مختلف شود. بدین خاطر روابط زبانی فارسی زبانان افغانستان با ایران را نمی توان انکار و یا نادیده گرفت. اینکه فارسی زبانان افغانستان نباید واژه های دانشگاه و دانشکده را استفاده کنند چون آنها در ایران استفاده میشوند چیزی بیش از چرند گویی و فاشیزم زبانی نیست. ایران باید مداخله خود در امور داخلی افغانستان کم کند ولی به سبب آن نمی توان گفت که روابط زبانی، فرهنگی و دینی افغانها با ایرانیان کم شوند.</p> <p>به همان طریق روابط قومی و زبانی تاجیکها با تاجیکستان، ازبکها با ازبکستان و ترکمنها با ترکمنستان را نیز نمی توان نادیده گرفت. مساله روابط پشتونها با پاکستان و بلوچ ها با هم پاکستان و هم ایران خیلی پیچیده تر است چون برخلاف روابط نامبرده دیگر اقوام با کشورهای مشخص که در بالا ذکر شدند، پشتون ها و بلوچ ها با اقلیتهای کشورهای همسایه رابطه دارند و نه با دولت یا رژیم مرکزی. در واقع مرزهای جنوبی و جنوب شرقی افغانستان سست و ناپایدار میباشند چون پایبندی سخت پشتونها به رسم قبیله ای و پشتونوالی بدین معنیست که تعلق داشتن آنها به قومیت پشتون در قدم اول میآید و به در حقیقت مهمتر از تعلق داشتن به ملیت افغانستانی هست. در واقع افغانستان در طول تاریخ تقریباَ با خواستار یک قوم، یعنی پشتون ها، بنیانگذاری و اداره شده است و اینکه کلمه افغان در داخل کشور همیشه بعنوان متشابه یک قومیت: پشتون ها، استفاده شده و میشود خیلی به ادارات تاریخی ارتباط دارد. حالا خیلی ها درمیان پشتونهای پاکستان نیز خودرا افغان میدانند، نه بخاطر اینکه آنها خودرا مهاجرین از افغانستان بدانند بلکه پشتون و افغان برای آنها فرقی ندارد. با در نظر داشت این میتوان ایراد گیری نام افغانستان توسط لطیف پدرام را درک کرد. برای ساختار وحدت ملی یک کشور چند قومی نباید نامش از کدام گروه مشخص ساخته شده باشد.</p> <p>این پیچیده گی های مداوم در فضای سیاسی، قومی و تاریخی افغانستان ساختار ملی و اداری کشور را خیلی مشکل میسازد. هرچند افغانستان درباره وحدت و اتفاق صحبت کند بدون در نظر داشت روابط خود با کشورهای همسایه نمیتواند اتحاد و آرامش پایدار را بدست بیاورد. این بدین معنی است که فدرالیزم و غیر فدرالیزم را باید همراه با در نظر داشت مرام های ایران، پاکستان، ازبکستان، ترکمنستان، تاجیکستان و همچنان همسایه های ابر قدرت آینده: چین و هند، بررسی کرد. تاریخ به ما این را میگوید که دخالت همسایه های ما نه برای سرافرازی افغانستان بلکه فقط برای منظور خود بوده و طرز رفتار آنها فعلاَ نیز همانطور است. بعضی ها شاید فکر کنند که جماهیر شوروی سابق: تاجیکستان، ازبکستان، ترکمنستان و همچنین قزاقستان و قرقزستان، مرامی در سیاست داخلی افغانستان ندارند و نخواهند داشت، اینها باید تاریخ کوتاه این حماهیر بعنوان ممالک خودمختار را در یاد داشته باشند، یعنی این ممالک تا هنوز وقت نکرده اند دخالت خودرا شروع کنند. تغییر نام رئیس جمهوری تاجیکستان از امام علی رحمانوف که لحن روسی دارد به امام علیئی رحمان که فارسی میباشد و خواهش ایشان از دیگر اهالی تاجیکستان که بدنبال ریشه تاریخی خود مانند ایشان نامهای خودرا فارسی کنند بمعنی این است که این جماهیر در جویای ریشه های تاریخی خود با همقومیت های خود در افغانستان نیز بزودی سری خواهند زد. امروز ناسیونالیزم قومی در همه نقاط جهان رو به افزایش است و این را میتوان یکی از بزرگترین زنگهای خطر برای آینده و ثبات افغانستان شمار نمود.</p> <p> من خیلی احساس تاسف میکنم وقتی مردم درباره فدرالیزم فقط در چوکات آزادی بیشتر در سطح منطقه ای حرف میزنند و دخالت دایمی قدرتهای دور و نزدیک را نادیده میگیرند. همانند یوگوسلاویای سابق که در آنجا همسایگان هریک مرامهای خود در مناطق مختلف را پیش میبردند، مثلاَ آلمان در کرواسی، ایتالیا در اسلوونی، شوروی در سربستان، آلبانی در کوسوو، بلغارستان در مقدونیا، مجارستان در وویوودینا و ترکیه در بوسنیا و هرتسیگووینا، افغانستان نیز دچار مرامهای است که با اتحاد مردم کشور مقابله میکنند. در یوگوسلاویای سابق آلمان با مرامجویی خود بعنوان اولین کشور اعلام آزادی یکجانبه کرواسی را برسمیت شناخت و به ممالک چندقومی در جهان این پیغام را فرستاد که زندگی کردن درمیان همسایه های بدبین کاری خیلی دشوار میباشد. آن مرام های مختلف حتی تا امروز جماهیری که خودرا از یوگوسلاویای سابق جدا کردند دنبال نموده و سیاست خارجی این جماهیر را شکل میدهد. امروز در افغانستان همسایه های ما نیز به پارچه پارچه کردن مردم افغانستان می اندیشند تا مقاصد آنها در این کشور بی مقابله بماند و کسی نتواند سوء استفاده مردم افغانستان توسط آنها را زیر سوال ببرد.</p> <p>بعضی از سیاستمداران افغانستان همیشه سوئیس را بعنوان کشور کامیاب مثال میگیرند تا اینکه بگویند که افغانستان نیز میتواند چنین کشور کامیاب شود به شرطی که فدرالیزم را طرز اداری بسازند. متاسفانه دانش و معلومات این افراد درباره تاریخ، ساختار و مشکلات سوئیس خیلی کم هستند. بسیاری اینها نمیدانند این چقدر زمان را دربر گرفته تا سوئیس بتواند کشور امروزی باشد، سوئیس چطور بنیانگذاری شده و روابط فعلی اقوام مختلف سوئیسی با یکدیگر چطور هستند. اقوام مختلف سوئیس بدلیل فدرالیزم و خودمختاری منطقه ای هریک هویت خودرا دارند، چیزی که به این انجامیده که مردم در زمان کوچ کردن انتخاب مکان خودرا به فقط مناطق همزبان خود محدود میکنند و با دیگر گروههای زبانی چندان سر و کاری ندارند. در یک نظر سنجی چند سال پیش %55 درصد فرانسوی زبانها و %35 آلمانی زبانها از روابط خود با همدیگر ناراضی بودند، این باوجود اینکه این گروه ها زیاد با یکدیگر روابطی هم ندارند و سطح دانش در این کشور خیلی بالاست. سوئیس نیز چندی پیش با اکثریت به منع ساختار مناره های مساجد رای موافق دادند و این نشان میدهد که کبودی روابط اقوام سوئیسی با دیگر مردمها کم تحمیلی را ببار آورده.</p> <p>افغانستان در حال حاضر بطوری اداره فدرال دارد باوجود اینکه در فهرست های جهانی بعنوان یک حکومت مرکزی محسوب می شود. در قدم اول در افغانستان سیاست خیلی فاسد بوده و هست، آن به این انجامیده که بیشتر مردم افغانستان اعتباری برای سیاستمداران ندارند چون افرادی که خودرا اهل سیاست نامیده اند پرکردن جیب خود را مهم ترین دلیل فعالیت دیده اند. چون منبعی نبوده که به فعالان سیاسی مزد بپردازد تا آنها بتوانند با شغل سیاسی خود زندگی کنند تنها راه فعالیت سیاسی رشوه خوری و چور چپاول دیگران بوده اند. در کشورهای مترقی سیاست یک شغل حساب میشود و سیاستمداران از دولت و یا شهرداری مزد میگیرند تا بتوانند بر آن شغل خود زندگی کنند. این فساد تمامی در سیاست افغانستان به مردم احساس بدبینی و حقارت مقابل همه افرادی که سعی کرده اند در بخش اداری فعال شوند را داده است. این بدبینی مقابل سیاستمداران با فاصله بیشتر زیادتر بوده است، یعنی هرچند محل سیاستمدار از مردم دور بوده بدبینی هم بیشتر بوده است. خیانت های شاهان و امیران و عقاید قوم گرایانه آنها در یک کشور قبیله ای دولت را متشابه ظلم و استبداد ساخته تا سیاست واژه ای دیگری برای خیانت باشد. بدین طریق دولت مرکزی هیچگاه تا پایان زمان شاهی نتوانسته بود دولت همه مردم افغانستان باشد، آنها در حقیقت قدرتی بوده اند که اقلیت ها را مقابل همدیگر می انداختند تا بتوانند دولت یک قومی را پابرجا داشته باشند.</p> <p> اقلیت ها چون اعتباری برای دولت مرکزی نداشته اند نخواسته و نگذاشته اند دولتی که به آنها اهمیتی قایل نباشد اداره آنها را در دست داشته باشد. در مقابل دولت هم آنها را از دنیای بیرون و همچنان فرصت اداری محروم نگه داشته. قتل عام هزاره ها در سال 1893(1275 ه.ش) توسط عبدالرحمان خان نشانگر رابطه دولت مرکزی با اقلیت ها در گذشته است. به این طریق گروههای مختلف مردمی بیشتر هریک در قبایل خود ادارات داشته اند تا اینکه به اداره مرکزی این اجازه را بدهند. پس افغانستان همیشه فدرال ولی بیشتر اوقات با تقسیم بندی قومی بجای ولایتی بوده است. امروز نیز بدبینی مقابل و بی اعتنایی به حکومت مرکزی در بسیاری نقاط افغانستان آشکاراست. ناتوانی دولت مرکزی در اداره کامل کشور به قدرتمندان و زورگویان محلی دست باز را داده تا آنها بدون ترس محاکمه شدن بر سر ناتوانان و مستضعفان ظلم کنند. برای اداره و رهبری در مناطق مختلف نیاز به قدرت جسمی یا اقتصادی بوده، نه قدرت فکری و یا اراده ساختار جامعی. مثلاَ در زادگاه من شیرداغ در ولایت مالستان کسانی در قضاوت و حل مسایل شرکت دارند که یا از کله شخی در جامعه وحشت آورده و یا پولدار هستند.</p> <p>ما در تاریخ کشورهای یوگوسلاوی سابق، سوئیس و اسپانیا دیدیم که طرز اداری فدرال از همبستگی ملی کاشته به تاکید بر هویت قومی می افزاید. برای اینکه فدرالیزم بتواند طرز اداره ای باشد که کشور چندقومی مثل افغانستان بتواند از آن بهره ببرد سطح دانش و تحمل مردم کشور با حداقل آنقدر بلند باشد که همه یکدیگر را بخش همدیگر بدانند. در افغانستان فعلی متاسفانه تا رسیدن به آن مرحله راهی درازی باقیست. در صورت قانونگذاری فدرالیزم در افغانستان اقوام مختلف نیازی برای نزدیک شدن به همدیگر را نخواهند دید و فرصتی برای همبستگی ملی هم داده نخواهد شد. البته این تعلق به مرام کسانی که فدرالیزم را میخواهند دارد چون شاید بیشتر آنها آن را مرحله اول و راهی بسوی جدای دایمی یعنی تقسیم کشور به چند قسمت، ببینند و در آن صورت فدرالیزم راه مؤثری خواهد بود. فدرالیزم در حالت فعلی به جنگ سالاران ک خودرا همیشه رئیس های مناطق خود دانسته اند دست باز خواهد داد تا از فرصت سوء استفاده کنند و مردم عادی را دوباره مقابل هم قرار دهند، کشورهای که خواستار خرابی افغانستان بدون شک به این افراد هزینه و اقتصاد لازم را خواهند داد تا مرام های خود شان در کشور را پیش ببرند. بر علاوه این آخوند های نفرت برانگیز نیز از سطح پایین دانش در افغانستان سوء استفاده خواهند کرد تا با دشمن خواندن دیگران اقوام و گروه های مذهبی جایگاه خودرا بعنوان رهبران منطقه ای پابرجا نگه دارند، حد اقل تا زمانی که گروه بزرگ مردم بخاطر ناتوانی خواندن رای اعتماد خودرا به رهبری ملا های مناطق میدهند.</p> <p>بر علاوه ای اینکه تاثیر و دخالت همسایگان که ارتباط تاریخی با افغانها دارند متاسفانه در بحث های فدرالیزم یادآوری نمیشوند، سوال دیگری که در آینده خیلی مهم خواهد شد هنوز در فکر خیلی از بحث کننده ها جا نگرفته است. آن سوال اقتصادی است و متعلق به معادن و سرمایه طبیعی افغانستان است. سوالی که در آینده خیلی ماجرا برانگیز خواهد شد تقسیم درآمد آن سرمایه ها خواهد بود. دولت فعلی در حال حاضر به مردم افغانستان خسارت اقتصادی بزرگی را نه تنها برای نسل حاضر بلکه بیشتر برای نسل های آینده وارد کرده و میکنند. کابینه دولت قراردادهای را امضا کرده اند که از همین حالا سرمایه ملی افغانستان را به شرکتهای شخصی اروپایی، امریکایی، جاپانی و دیگر کشورهای پولدار فروخته اند. در مدت فقط 5 سال اخیر قرض دولت افغانستان به 20 ملیارد دالر آمریکایی رسیده و آن %95 همه سرمایه فعلی افغانستان است. کابینه آقای کرزی تا سالهای دیگر قرض گرفتن خودرا ادامه خواهد داد تا به عیش ونوش خائنان خود رسیدگی کند. کشورهای ثروتمند هم از اینکار گرچه در بالای زبان نفرت خودرا اظهار میکنند در ته دل استقبال میکنند چون تاریخ چندین بار پیاپی نشان داده که کشورهای قرضدار در صورت قرض زیاد در آخر مجبور میشوند همه دارایی معدنی و طبیعی خودرا در خدمت کشورهای ثروتمند، در بیشتر اوقات اروپایی ها و آمریکایی ها بگذارند. کشور یونان قرض بزرگی از بانک جهانی که در اصل بانک چور و چپاول کشورهای غریب برای پولداران هست دارد و چندی پیش آلمانی ها با مسخره پیشنهاد میدانند که یونان چند جزایر خودرا به شرکتهای شخصی بفروشند. چنین آینده ای هم منتظر افغانستان است با وجود اینکه بیشترین بخش پولی که قرض گرفته میشود فقط جیب خائنان ملت را پر میکند.</p> <p>در صورت فدرالیزم این سرمایه های طبیعی افغانستان که سرمایه و امید آینده محسوب میشود تعلق به مناطق خاص میگیرند و به رشد فقط همان مناطق خواهد انجامید. بزرگترین دلیل از هم پاشیدن یوگوسلاویای سابق همان بود. وقتی مناطق مختلف کشور رشد مختلف دارد در میان مردم مناقشه و نفاق زیاد میشود تا اینکه جنگ داخلی یک واقعه ناگزیر و خانمانسوز شود. اگر افغانها میخواهند در پهلوی هم با آزادی، برابری، خواهر و برادری زندگی کنند با رشد همه ملت و همه مناطق و اقوام را اهداف خود قرار دهند و فدرالیزم به چنین چیزی اجازه فعالیت را نخواهد داد. شهر کابل بعنوان پایتخت کشور خود یک فرصت خوبی برای همبستگی است چون آن در جایی قرار گرفته که مناطق سه بزرگترین اقوام: پشتون ها، تاجیک ها و هزاره ها، با هم وصل میشوند و در داخل خود آن هم مردم از هر اقوام مختلف زندگی میکنند. چنین فرصتی را نه سوئیس، نه یوگوسلاوی سابق و نه اسپانیا داشته است چون پایتخت های هر کدام آنها نفوس یک قومی داشته است.</p> <p>طرز اداری فعال در افغانستان نیاز به یک دولت مرکزی دموکراتیک دارد که در آن هر گروه مردمی به قرار بخش نفوس خود قدرت دارند. هیچ گروهی نباید از گروه دیگری امتیاز بیشتر داشته باشد و زنان باید بسوی در دست گرفتن نصف قدرت قدم بردارند. من از این آگاهم که چنین عکسی از افغانستان در حال حاضر خیالی است ولی به نظر من طرز اداری دیگری جز آن خیلی مشکل است فعال و مورد قبول همه باشد. افغانها با از تاریخ تاریک دوره های اخیر و دشمنی های قومی و طایفی پند بگیرند و خودرا نگذارند بجای عقل از قلب و احساسات نفرت انگیز اداره شوند. تنها راه حل مسائل ما خود ما هستیم و اگر باور کنیم کسانی دیگری آینده ما را می سازند خودرا بازی میدهیم. همه میدانند که با خراب کردن خانه یکدیگر کا همه خانه خودرا خراب میکنیم. تقسیم قدرت میان همه اقوام چیزی مهمتر از مهمه است. مهمتر از فدرالیزم فعلاَ ساختار سیستم تعلیمی و تاکید بر تعلیم عمومی است چون آینده افغانستان بیش از هر چیز دیگر از بالا رفتن سطح دانش ترقی می یابد. رشد و ترقی باید همگام با صلح و همدلی در همه کشور همراه باشد و فدرالیزم در حال حاضر متاسفانه در افغانستان چیزی بجز دوری و بد بینی بیشتر میان مردم را ببار نخواهد آورد. پس از فدرالیزم باید گذشت و به تقسیم قدرت در میان همه همگام با تحکیم وحدت ملی اندیشید.</p> <p>من البته نمیخواهم این را بگویم که تا ابد فدرالیزم در افغانستان فعالیت نخواهد توانست. به عقیده من فعالیت فدرالیزم بستگی به سطح اعتماد و تحمل یکدیگر در تمام کنج و گوشه کشور دارد. سطح اعتماد و تحمل در نوبه خود نیاز به خودشناسی و دشمن شناسی دارد، یعنی اینکه افغانها با وجود رقابتها، خیانتها و جنگهای داخلی به این معتقد شوند که تا زمانی همه خودرا اهالی یک کشور مینامند باشد همه کسانی که در داخل کشور زندگی میکنند را از خود بدانند و دشمن یکی از گروه ها را دشمن تمام کشور بدانند. آن سطح زندگی در افغانستان نیاز به همزیستی بیشتر و سعی دولت برای نزدیکی اقوام دارد و چنین کاری جز با قدرت تعلیمی و تربیتی امکان پذیر نیست. پس به خاطر یک افغانستان آزاد، آباد، متحد و مترقی باید بجای جنجال در سر سیستم فدرالیزم ما باید فعلا در گسترش دانش و پیام ساختار کشور جاودان و پایدار به ساختار ملت و دولت باشیم.</p> <a href="http://kabulpress.org/my/spip.php?article8440" class="spip_out" rel="external"> <p><strong> الگوی فدرال و تئوری دولت سازی در افغانستان</p> <p>گروه های سیاسی بیشتر به ساده سازی بحران و عوامل آن پرداخته و اکثرا با تک عاملی پنداشتن بحران، عمدتا برنامه هایشان را با طرح نمونه های متفاوت از ساختار موجود بطور فارغدلانه مزین ساختند.</p> <p>پنج شنبه 29 آوريل 2010, نويسنده: یعقوب ابراهیمی</strong></p> </a> <hr class="spip" /><a href="http://www.kabulpress.org/my/spip.php?article8235" class="spip_out" rel="external"> <p><strong> فدرالیزم در افغانستان مثل یک بمب آماده انفجار است</p> <p>فدرالیست های آن دوره – برخلاف فدرالیست های امروزی) مراد بسیار روشنی از فدرالیزم داشتند. آنان خواستار تجزبه افغانستان به چهار کشور پشتونستان، تاجیکستان، هزارستان و ازبکستان بودند.</p> <p>سه شنبه 27 آوريل 2010, نويسنده: میرحسین مهدوی<br class='autobr' /> </strong></p> </a> <hr class="spip" /><a href="http://www.kabulpress.org/my/spip.php?article7958" class="spip_out" rel="external"> <p><strong> آیا نظام فدرالی برای افغانستان کنونی مناسب است؟</p> <p>افغانستان متأسفانه هنوز آماده گی عینی و ذهنی برای استقبال از نظام سیاسی فدرالی نداشته و اگر تلاشی در این راستا صورت هم بگیرد، منطقاً به شکست مواجه خواهد شد.</p> <p>دو شنبه 26 آوريل 2010, نويسنده: پیکار پامیر</strong></p> </a> <hr class="spip" /><a href="http://kabulpress.org/my/spip.php?article7770" class="spip_out" rel="external"> <p><strong> فدراليزم در افغانستان</p> <p>آيا مشکلات و نارسایی ها در افغانستان با تغيير سیستم حل خواهد شد؟/ افغانستان چنانکه تاریخ نشان میدهد به اقتدار ملی، رشد و انکشاف صنعتی و کشاورزی ، عدم انسلاک به پیمان های سیاسی و منطقوی، روابط شفاف با همسایگان زیادتر از ترفند های به نام فدرالیزم، سوسیالیزم و یا حکومت های مذهبی نیازدارد.</p> <p>شنبه 24 آوريل 2010, نويسنده: نعمت الله ترکانی</strong></p> </a> <hr class="spip" /><a href="http://kabulpress.org/my/spip.php?article7586" class="spip_out" rel="external"> <p><strong> فدراليزم در افغانستان</p> <p>جمعه 23 آوريل 2010, نويسنده: یعقوب یسنا</strong></p> </a> <hr class="spip" /><a href="http://www.kabulpress.org/my/spip.php?article7254" class="spip_out" rel="external"> <p><strong> فدراليزم در افغانستان</p> <p>فدراليزم نوع نظامی است که امروز در اکثر کشور های پيشرفته حاکم است و می تواند برای افغانستان نيز مفيد باشد./ تقسيم بندی بايد به اساس ولايت باشد، نه زبان و قوم، زيرا در آنصورت به کوچ های اجباری اقوام مختلف از يک نقطه به نقطهء ديگر می شود که امکان وقوع حوادث دلخراش خواهد بود.</p> <p>چهار شنبه 21 آوريل 2010, نويسنده: نجیب روشن</strong></p> </a> <hr class="spip" /><a href="http://www.kabulpress.org/my/spip.php?article4876" class="spip_out" rel="external"> <p><strong> فدراليزم در افغانستان</p> <p>نظر شما درباره ی فدرالیزم در افغانستان چيست؟/ آيا فدراليزم در افغانستان می تواند به عنوان روشی موثر و مثبت بکار آيد؟ / لطفا پاسخ ها را، در صورت امکان همراه با يک عکس منتشر نشده از خود تا انتهای ماه حمل ايميل کرده و یا با ورود به بخش مدیریت کابل پرس، برای انتشار پیشنهاد کنید.</p> <p>شنبه 3 آوريل 2010</strong></p> </a></div>