https://www.kabulpress.org/ [en]Kabul Press? is a critical, independent, multilingual platform publishing uncensored, creative journalism in Hazaragi, Dari, Persian, and English. It amplifies underrepresented voices, challenges dominant narratives, and defends human rights and democracy, with a focus on the Hazara genocide and the struggles of stateless nations.[fa]کابل پرس رسانه ای آزاد و انتقادی است که بدون سانسور به زبان های هزاره گی، دری و پارسی منتشر می شود. کابل پرس با چالش روایت های غالب، صداهای سرکوب شده را برجسته کرده و با دفاع از حقوق بشر و دموکراسی، بر نسل کشی هزاره و رنج ملت های بدون دولت تمرکز می کند.[/multi] fa SPIP - www.spip.net https://mail.bamyanpress.com/local/cache-vignettes/L144xH41/siteon0-0acbd.png?1769345167 https://www.kabulpress.org/ 41 144 https://mail.bamyanpress.com/article92455.html https://mail.bamyanpress.com/article92455.html 2011-12-22T21:45:00Z text/html fa صدیق رهپو طرزی <p>روشنگری، بنیاد نو گرایی و مدرنیزم <br class='autobr' /> این یک مساله روشن است که اندیشهٔ های سیاسی در دو خط جدا از هم قرار می گیرند. یکی همانا تصور دنیای استبدادی ـ از هر گونه اش ـ است که در آن فرد فرمانروا، به مانند چوپان، دیگران را گله داری می نمایند. در این ساختار به ترین مردم کسانی اند که رعیت گونه سر اطاعت به زمین بگذارند. دیگری به این باور اند که انسانان ابزار سیاست نیستند و فرمان راویان یا دولت بایست در خدمت مردم قرار داشته باشند. در هستهٔ این ساختار قانون، برآمده از دل رای نماینده گان مردم که به (…)</p> - <a href="https://mail.bamyanpress.com/rubrique8.html" rel="directory">دیدگاه</a> <img src='https://mail.bamyanpress.com/local/cache-vignettes/L144xH150/arton92455-fc0c6.jpg?1769423851' class='spip_logo spip_logo_right' width='144' height='150' alt="" /> <div class='rss_texte'><!--sommaire--><div class="well nav-sommaire nav-sommaire-36" id="nav69cffb6cbc1d06.65449133"> <h2>Sommaire</h2><ul class="spip" role="list"><li> <a id="s-t"></a><a href="#t" class="spip_ancre">روشنگری، بنیاد نو گرایی و مدرنیزم</a></li><li> <a id="s-t-87ca"></a><a href="#t-87ca" class="spip_ancre">ما و این مفهوم ها، دانسته ها و دریافت ها</a></li><li> <a id="s-t-25c4"></a><a href="#t-25c4" class="spip_ancre">وضع در منطقهٔ ما</a></li><li> <a id="s-t-f02d"></a><a href="#t-f02d" class="spip_ancre">هسته های دگرگونی های نو</a></li><li> <a id="s-t-cc51"></a><a href="#t-cc51" class="spip_ancre">نوگرایی فنی با قنداق تفنگ</a></li><li> <a id="s-t-8e74"></a><a href="#t-8e74" class="spip_ancre">گام های جدید در خط نوگرایی</a></li><li> <a id="s-t-3d29"></a><a href="#t-3d29" class="spip_ancre">افغانستان نو و مدرن</a></li><li> <a id="s-t-4cc8"></a><a href="#t-4cc8" class="spip_ancre">امیر مستبد، اما، نو گرا</a></li><li> <a id="s-t-7440"></a><a href="#t-7440" class="spip_ancre">بازگشتگران و اثر شان بر دگرگونی های بعدی</a></li><li> <a id="s-t-d56f"></a><a href="#t-d56f" class="spip_ancre">دورهٔ سراجیه و سراج اخبار</a></li><li> <a id="s-t-b950"></a><a href="#t-b950" class="spip_ancre">چراغی در تاریکی</a></li><li> <a id="s-t-bf78"></a><a href="#t-bf78" class="spip_ancre">مشروطه خواهی ؟؟</a></li><li> <a id="s-t-49fd"></a><a href="#t-49fd" class="spip_ancre">سراج اخبار، آینهٔ اندیشه های محمود طرزی</a></li><li> <a id="s-t-2bbf"></a><a href="#t-2bbf" class="spip_ancre">مبارز منفرد</a></li><li> <a id="s-t-434d"></a><a href="#t-434d" class="spip_ancre">سراج الاخبار، هدف ها و دشواری ها</a></li><li> <a id="s-t-b0e0"></a><a href="#t-b0e0" class="spip_ancre">علت عقب مانده گی افغانستان و جهان اسلام</a></li><li> <a id="s-t-82a5"></a><a href="#t-82a5" class="spip_ancre">واژه گان کهن با مایه های نو</a></li><li> <a id="s-t-12de"></a><a href="#t-12de" class="spip_ancre">دولت</a></li><li> <a id="s-t-3b57"></a><a href="#t-3b57" class="spip_ancre">قانون</a></li><li> <a id="s-t-97cd"></a><a href="#t-97cd" class="spip_ancre">مدنیت</a></li><li> <a id="s-t-addb"></a><a href="#t-addb" class="spip_ancre">تاریخ</a></li><li> <a id="s-t-a15b"></a><a href="#t-a15b" class="spip_ancre">معارف</a></li><li> <a id="s-t-d0cb"></a><a href="#t-d0cb" class="spip_ancre">زن</a></li><li> <a id="s-t-a09f"></a><a href="#t-a09f" class="spip_ancre">استقلال</a></li><li> <a id="s-t-cf58"></a><a href="#t-cf58" class="spip_ancre">ملی گرایی یا ناسیونالیسم</a></li><li> <a id="s-t-ea43"></a><a href="#t-ea43" class="spip_ancre">یگانه گی و وحدت اسلام</a></li><li> <a id="s-t-3573"></a><a href="#t-3573" class="spip_ancre">یگانگی آسیا</a></li><li> <a id="s-t-2ffa"></a><a href="#t-2ffa" class="spip_ancre">سید جمال الدین، در این دایرهٔ تنگ</a></li><li> <a id="s-t-ba1c"></a><a href="#t-ba1c" class="spip_ancre">یک چهره، دو بیان</a></li><li> <a id="s-t-1a1e"></a><a href="#t-1a1e" class="spip_ancre">محمود طرزی در چنبرهٔ این نا سازگاری و تناقض</a></li><li> <a id="s-t-4fa3"></a><a href="#t-4fa3" class="spip_ancre">تناقص گویی ها</a></li><li> <a id="s-t-3ec2"></a><a href="#t-3ec2" class="spip_ancre">اوج نبرد میان کهنه و نو گرایی</a></li><li> <a id="s-t-3f0b"></a><a href="#t-3f0b" class="spip_ancre">اژدهای سنت، سر بلند می کند</a></li><li> <a id="s-t-6f8a"></a><a href="#t-6f8a" class="spip_ancre">تنفس آزاد، اما، زود گذر</a></li><li> <a id="s-t-6a82"></a><a href="#t-6a82" class="spip_ancre">آزاد اندیشی غرق در بحر گزافه گرایی</a></li><li> <a id="s-t-a180"></a><a href="#t-a180" class="spip_ancre">کتابشناسی زبان به پارسی</a></li></ul></div><!--/sommaire--><h2 class="spip" id='t'>روشنگری، بنیاد نو گرایی و مدرنیزم<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>این یک مساله روشن است که اندیشهٔ های سیاسی در دو خط جدا از هم قرار می گیرند.<br class='autobr' /> یکی همانا تصور دنیای استبدادی ـ از هر گونه اش ـ است که در آن فرد فرمانروا، به مانند چوپان، دیگران را گله داری می نمایند. در این ساختار به ترین مردم کسانی اند که رعیت گونه سر اطاعت به زمین بگذارند. <br class='autobr' /> دیگری به این باور اند که انسانان ابزار سیاست نیستند و فرمان راویان یا دولت بایست در خدمت مردم قرار داشته باشند. در هستهٔ این ساختار قانون، برآمده از دل رای نماینده گان مردم که به صورت آزاد و در یک فضای پر رقابت، بر گزیده شده باشند، نقش اساسی داشته می باشد.<br class='autobr' /> آن گونه که می دانیم، دید روشنگرانه با جریان های دید نو به دنیا و آن سویش، در اروپای غرب، در سدهٔ شانزدهم عیسایی، به همراه است. دایرهٔ این دیدگاه تمام بخش های زنده گی انسان چون : هستی، خرد، خود و خدا را در بر می گیرد. این امر، دگرگونی ژرفی را در هنر، فلسفه و بالا تر از همه در سیاست، به میان آورد. به باور خردمندان این جنبش، از خرد انسان می توان در برابر جهالت و بی خردی، خرافه و استبداد، برای زیست به تر، استفاده کرد. آنان به این باور دست یافتند که با یاری خرد، فرد می تواند به آگاهی، آزادی و حتا شادی دست بیابد. آماج این امر را قدرت سیاسی میراثی مسلط بر جامعه که آن را مهر الهی زده بودند، و حکومت الهی خوانده می شد، از یک سو و خود نهاد های دینی از سوی دیگر، می ساخت..<br class='autobr' /> اما، این دیدگاه انسانگرایی دوران نوزایی در سدهٔ هفده بود که توانایی انسان را کشف نمود. این گالیله (۱۶۴۲-۱۵۶۴) بود که دیدگاه کلیسا را در مورد زمین و خورشید به چالش کشید. با آن که او زیر فشار دستگاه تفتیش عقاید و کلیسا، از حرفش در ظاهر امر بر گشت، اما، سیر تکامل دیدگاه دانشی و خرد گرایانه هم چنان ادامه یافت. این کاشت شک، اولین خشت های رشد کاخ دانش را بر زمین گذاشت. بعد این ولتر، روسو، لاک، هیوم و مونتسکیو، نیوتن، کانت، دیدرو و دانشنامه نویسان فرانسه یی بودند که راه بعدی را انکشاف دادند. پیامد این امر را از دیدگاه انسانی در منشور حقوق بشر در امریکا و اعلامیهٔ حقوق بشر و شهروند را در فرانسته می توان دید. <br class='autobr' /> اکنون این دید روشنگرانه است که به صورت آرام آرام، با وجود مخالفت های و سد های سر راه، راهش را در دل مردم باز می نماید. همین دید خردگرایانه به انسان و دورادورش امکان آن را داد تا به دگرگونی ژرف دست بزند. همین امر راه انقلاب صنعتی و همراه با آن فنی را باز نمود که اکنون در همه شاخه های زنده گی مان، اثرش را می بینیم.<br class='autobr' /> در کنار این دید گاه، همان نظر قدیمی قرار دارد که انسان را در سرنوشتش مقید می داند و خرد را برای درک مساله ها نا توان. در این راستا، تمام محافظه کاران، رهبران دینی و شاخه های متعد و گونه گونه یا به گفتهٔ ٫٫حافظ،، هفتاد و دو ملت، چون حقیقت را درک نمی کنند، راه افسانه و حتا خرافه را به پیش می گیرند. در کنار آنان همه کسانی که قدرت سیاسی را به صورت استبدادی در اختیار دارند، قرار می ایستند. جالب است که این ها از همه دست آورد های دنیای مدرن بهره می گیرند، ولی آن گاهی که پای قدرت به میان می آید، نوگرایی و مدرنیزم را رد می کنند. اینان تنها به بخش فنی نو گرایی علاقه دارند و بس.</p> <h2 class="spip" id='t-87ca'>ما و این مفهوم ها، دانسته ها و دریافت ها<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>افغانستان با هویت سیاسی و جغرافیای کنونی، در پایان سدهٔ هفده ام و به ویژه در دهه دوم سدهٔ هژده ام، شکل گرفت. احمد ابدالی۱۸۷۲-۱۷۵۲، با شمشیر و تدبیر، شاهنشاهی گسترده یی را به میان آورد.(۱۷۴۷)<br class='autobr' /> دوران فرمانروایی احمد ابدالی و تیمور پسرش، باوجود عصیان سران برخی قبیله ها، را می توان دوران ثبات نسبی خواند. این دوره، یک قرن را در برگرفت. امنیت در داخل همراه با حکومت مرکزی، سبب گردید تا زراعت، پیشه ها و صنعت های دستی رونق بگیرد و درب مدرسه ها ـ البته سنتی و قدیمی که در آن ها درس به شیوهٔ کهن جریان داشت که بخش زیادش را بحث های تکراری کلامی می ساخت. این ساحه به صورت کامل در چارچوب موضوع های اسلامی مانند : قرآن، سنت محمدی و فقه یا شرعیت در بند بوده، زبان مسلط در آن نیز عربی بود ـ باز گردد. البته فراموش ننمود که در کنار این مدرسه ها، گونه دیگری درسگاه ها نیز حضور پـُـر رنگ داشتند که می توان بر آن ها درسگاه های ادبی نام گذارد. در این جای ها به جای زبان عربی توجه به زبان پارسی می شد. در نتیجه، بخش های شعر، ادب و به ویژه خوش نویسی رونق یافت. در کنارش به موضوع های دیگری چون: فلسفه، منطق، طب و حتا دانش تجربی، مانند کیمیا توجه صورت می گرفت. <br class='autobr' /> پس از مرگ احمد شاه ابدالی، در اثر جنگ بر سر قدرت و نگه داری اش. دوران فترت فرهنگی آغاز شد. از آن پس تمام وجود جامعه در پوش دربستهٔ سنت گرایی به عقب خزید. رشد اجتماعی و فرهنگی حرکت سنگپشتوارش را ادامه می داد.<br class='autobr' /> با مرگ تیمور، در اثر رواج سنت تعدد ازواج و بر پایی حرمسرای ها، پسران زیادی از وی به جای ماند. این امر جنگ ها میان شهرزاده گان با جانبداری از شاخه های متعدد قبیله ٔ ابدالی چون: سدوزی، درانی، بارکزی و محمدزی جامعه را دچار فتور شدید، ساخت. سنت مناسبت های اجتماعی به ویژه دینی و قبیله یی، حرف آخر را می زد و همه چیز را در چنگالش می فشرد. در خط نگرش دینی، کار به جایی رسید که امیر دوست محمد، خویشتن را ٫٫امیر مومنین،، اعلام نمود. <br class='autobr' /> زمان، یکی از شهزاده گان که با یاری شاخه های متعدد قبیلهٔ ابدالی به قدرت دست یافت، به هوای دست یابی به قدرت مطلق، دست به کشتار سردار پاینده، یکی از سران هم قبیله یی و یارانش زد. این کار، بحران داخلی و جنگ بر سر تاج و تخت را به همراه آورد. این امر، زمینه مداخلهٔ روسیه و انگلستان که هر دو آرام آرام از اروپا به مرز های شمالی، شرقی و جنوبی کشور خزیده بودند، فراهم کرد. اینان برای آن که حلقهٔ محاصره را تکمیل نمایند، پای پارس، همسایهٔ غربی را نیز در میان کشیدند.<br class='autobr' /> این دوران بحران و هرج و مرج، تا سال ۱۸۸۰ عیسایی که امیر عبدالرحمان، با یاری بریتانیا و روسیه، به قدرت دست یافت، ادامه داشت. البته این را نباید فراموش نمود که اولین هسته های دگرگونی نو در نیمهٔ دوم سدهٔ نزدهم عیسایی برابر با دوران فرمانروایی امیر شیر علی، بر زمین آینده گذاشته شد. ثبات سیاسی نسبی که بیش از چار دهه در دوران قدرت امیر دوست محمد (م.۱۸۶۳) به میان آمده بود، و حضور روسیه در شمال و بریتانیا در جنوب و شرق، زمینه را برای آشنایی با اندیشه های و ارزش های نو گرایی، تجدد و عصر جدید که پی آمد و حاصل دوران روشنگری در اروپاست، فراهم نمود. آن گونه که می دانیم در هستهٔ تفکر عصر روشنگری که در برابر دوران تاریک قرن های میانه عیسایی، قرار داشت، خرد گرایی و توجه به دانش تجربی قرار داشت.</p> <h2 class="spip" id='t-25c4'>وضع در منطقهٔ ما<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>نبرد میان سنت گرایی و عصری گرایی یا نو سازی، مهم ترین درونمایه انکشاف ها و رویداد های سیاسی را در شرق میانه، در وسط سدهٔ هژدهم، آن گاهی که دیدگاه های نو گرایانه راه به این سو می گشایند، می سازد. ما در این جا شاهد مقاومت رهبران دینی در برابر نو گرایی در تمام جامعه های این بخش بوده ایم. تبلور این امر را در شریعت اسلامی که بر اساس حکم های قرآن و سنت، استوار است می توان دید.</p> <p><strong>ریشهٔ مساله</strong><br class='autobr' /> هنگام فروریزی خلافت اسلامی، سرزمین ما به مرز نظامی و جنگی جهان اسلام بدل شد. مسالهٔ نظامی گری و دادن زمین به صورت جاگیر یا تیول ـ عملی است که فرمانروایان برای هواداران و نوکران شان توته هایی از زمین را می بخشیدند تا از درآمد و عایدش استفاده کنند ـ زمینهٔ رشد اقتصادی را کند ساخت و راه را برای شکل گیری ساختار های ملک الطوایفی، فراهم ساخت.<br class='autobr' /> در این جا، پس از سقوط سامانیان، و با به قدرت رسیدن غزنیان، فضای سخت گیری و تعصب دینی به شدت اوج گرفت. در زیر این فشار، همه دگر اندیشان از معتزله تا، اسماعلیه و شعیهٔ (پیرو) علی و دیگر و دیگر... قرار گرفتند. کتاب های فلسفی به آتش کشیده شدند. بر فلسفه مهر رد زده شد. جالب است که حتا این خلدون مورخ ژرف بین که به دگرگونی های اجتماعی باور داشت، نگاه بررسی فلسفی را در ذهنش راه نمی داد. او حتا بیان داشت که فلسفه و فزیک اهمیت چندانی برای اسلام و زنده گی عملی ندارد. به باور او آن علمی مهم است که ایمان دینی را تقویت بسازد. بهانه اش این بود که چنین کارکرد هایی که در مورد دنیا و خدا، پرسش هایی را می کارند، ریشه های باور، عقیده و ایمان را سست می سازند. این فشار یک فضای تسلیم طلبی را در میان متفکران و حتا دین اندیشان به میان اورد. پابندی به ایمان، سنجهٔ رسمی در دولت و جامعه گردید. این امر زمینهٔ کشت هرنوع پرسش و چرا را از میان برد و فضای بحث و جدل بسته گردید. این نگاه پر تعصب بر آن بود تا نظم موجود را نگه داشته و جلو هر گونه نقد و بررسی را د رمود نص دینی و حکم های مربوط را بگیرد. به این ترتیب، بر هرگونه فکر دیگر اندیش مهر تکفیر زده می شد. فرمانروایان به شدت از دین استفاده ابزاری برای تحکیم پایه های قدرت شان می نمودند. این کار، شگاف ژرف و عمیقی را میان عالمان دین و قاضیان از یک سو و مردم از سوی دیگر، به میان آورد. به این گون دانشمندان و روشنفکران یا راه سازش را در پیش گرفتند و یا به صورت کامل سر تسلیم فرود آوردند. درنتیجه، دستگاه ها و نهاد های دینی هر روز بیش تر از روز دیگر از تجربهٔ فرد برای دینداری فاصله گرفت. این امر سبب شد تا مدرسه ها به وسیله یی برای تثبیت شکل گرایی پـُــرتعصب دینی بدل گردند. نباید فراموش کرد که یورش مغلان این امر را بیش تر تقویت کرد و باور به نفی دنیا و رواج خرافه را فراهم آورد. برخی به این باور دست یافتند که این یورش همان قیامت و خشم خداوند در برابر گناهان مسلمان می باشد. این دور را می توان عصر هرج ومرج و آشفتگی دانست که در آن ریا کاران و زهد فروشان دست برتر داشتند. ما در این عصر به زمامدارانی بر می خوریم که خود قرآن می خواندند، و جلادان در کنار شان تا ختم قران، گردن بی گناهان را به تیغ می بستند و دریای از خون را در چار طرف این زمامداران مسلمان، به وجود می آوردند تا ثواب بیش تر بیابند. <br class='autobr' /> دستگاه دین باوری را شریعت تشکل می داد که فقه، هسته اش را می سازد. در اصل این واژه به معنای درک کردن و فهمیدن است. اما، بعد ها در مورد حکم های دینی به کار رفت. از سدهٔ هفتم تا نهم عیسایی، چار شاخه فقه یی مانند: حنفی، شافعی، حنفی، حنبلی و مالکی شکل گرفتند. در کنار این چار تا، باید از فقه جعفری که به شعیهٔ (پیروان) علی، تعلق دارد نیز نام برد. این باور به میان آمد که حکم های دین اسلام ابدی و بدون تغییر اند و برای همه زمانه ها و جای ها، کار برد یکسان دارد. بعد از آن، درب اجتهاد به شدت بسته شد. این امر درب تفسیر نو را که می بایست با دگرگونی های اجتماعی و اقتصادی پاسخ بگوید، بست. پی آمد این نگاه، شریعت را در یک نوع تنگنای تطبیقی قرار داد. این حال، تا میانه سدهٔ نزدهم نوع اختناق را در تفسیر به میان آورد. این درست زمانی بود که جهان اسلام با دگرگونی های نو گرایانه یی که در اروپا، آرام آرام زیر اثر عصر روشنگری در تمام عرصه های زنده گی، راه باز کرده بود، رو به به رو شد. به این گونه، بار دیگر مسالهٔ اجتهاد را به میان کشید. برخی بر آن شدند که باید مساله های پیش رو را با اجماع، حل نمود. اما، این نیاز، با واکنش تند علمای دینی رو به رو شد. آنان هرگونه تغییر را در این راستا رد نمودند.<br class='autobr' /> در حوزهٔ جغرافیایی ما، این ترکیه بود که در این راستا، پیشگام گردید و سپس پارس، پای در پایش گذارد. اما، هر دو حرکت، زیر فشار استبداد، با کشته شدن رهبرانش چون مدحت پاشاه در ترکیه و میزرا تقی در ایران، درهم شکسته شدند. <br class='autobr' /> ++++</p> <h2 class="spip" id='t-f02d'>هسته های دگرگونی های نو<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>از پایان قرن هژده به بعد، انکشاف و رشد شهر ها و همراه با آن شهر نشینی در این سرزمین، با از میان رفتن تجارت زمینی، به دلیل پیدایی راه های بحری، و جنگ های داخلی برای دست یافتن به قدرت و یا نگه داری آن، به کندی وحشتناکی رو به رو شدند. در این میان تنها اقلیت های نا مسلمان که کمتر زیر فشار تعصب دینی قرار داشتند، مانند هندوان، یهودان و ارمنیان بودند که با دنیای بیرون تماس داشتند. این ها هم چون از موقعیت مساوی با افغانان مسلمان بر خوردار نبودند. از این رو، نتوانستند به طبقهٔ موثر اقتصادی برای آوردن اندیشه های نوگرا و مدرن، کاری از پیش ببرند. اینان به شدت از سوی فرمانروایان، علمای دین و سران قبیله تحقیر می شدند. این گروه ها، در همان دایرهٔ بسته یی که در وجود خرده اقتصاد تبلور یافته بود، می چرخیدند.<br class='autobr' /> دید روشنگرانه که از توجه به دانش (به باور من به تر است تا واژهٔ علم را به علم دین به کار ببریم و واژهٔ دانش را برای فهم و دانش تجربی و کرداری مانند: دانش کیمیا، فزیک و هندسه و دیگر و دیگر )، بر می خیزد، با دید گاه های کوپرنیک، گالیله، نیوتن در بخش دانش تجربی و بکن، دکارت کانت و دیگر و دیگر.. در بخش دانش اجتماعی و انسانی که ساختار سیاسی را در نظر می گیرد، دگرگونی ژرفی را به همراه آورد.<br class='autobr' /> اما، در کشور ما که در پوسته لک سنت گرایی به خواب رفته بود، حتا در بخش ادبیات که دریچه یی برای بیان انسانی به حساب می رفت، در همان تنگنا شخصی در بند ماند. این ها در دایرهٔ تنگ عشق و هجران از یک سو و پندهای اخلاقی، به ویژه گریز از دنیا در خانقاهای عرفان و صوفیگری که هدفش تنها و تنها رسیدن به خدا و فنا فی الله بود، می چرخید. فشار استبداد دینی و سیاسی دانشمندان و نویسنده گان را در چنگال اش فرو می برد. اینان، یا به مدرسه ها وابسته بوند و یا در به ترین حالت، شاعر و منشی دربار می شدند و از چارچوب علم الهی گامی به بیرون گذاشته نمی توانستند.<br class='autobr' /> حالت بحران های سیاسی و اقتصادی در سدهٔ نزدهم، حتا آن دریچهٔ روشنی کمرنگ حمایت و یا به تر بگویم قیمومیت و پرستاری فرومانروایان را به روی دانشمندان بست. در حقیقت امر، در چت مدرسه ها، جز آوای تکراری و نفسگیر تفسیر های دینی و ضربا ضرب، چیز دیگری طنین نمی انداخت. در کنار دسته یی به شدت کوچک عالمان و شاعران، گروه عظیمی از دهقانان و حتا کسبه کاران به شدت بیسواد و خرافه زده وجود داشتند.</p> <h2 class="spip" id='t-cc51'>نوگرایی فنی با قنداق تفنگ <a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p> در حالت بحران شدید سیاسی ـ ناشی از جنگ های داخلی ـ اقتصادی و فرهنگی، خطر برای نابودی سلطنت و حتا ساختار دولت در کشور، روز به روز نمودار تر می شد. <br class='autobr' /> این در حالی بود که سیکه گان، Sikh (سیکه، واژهٔ پنجابی است که ریشه در زبان سانسکریت دارد. معنای واژه گی اش پیرو و یا مرید می باشد. این باور در سدهٔ پانزدهم در شمال هند شکل گرفت که بر آزادی روانی و عدالت اجتماعی تاکید می کرد. این جنبش از همان آغاز رنگ جنگجویانه به خود گرفت. گوبیند سنگه Gobind Singh ـ <i> ۱۷۰۸ـ۱۶۶۶</i> ـ آخرین پیر، از خویشتن رهنمای نوشته شده یی به نام ادی گرانت Adi Granth به یادگار ماند.) پارسیان و خان نشین های بخارا، چشم به توته هایی از سرزمین ما داشتند. درست در همین زمان بود که همسایه گان دست به آوردن دگرگونی ها در اردو هایشان به سبک اروپایی که دروازه های شان را تک تک می کردند، زدند.<br class='autobr' /> دریچه های نو آوری در بخش دگرگونی های فنی در ارتش برای بار اول در زمان امیر دوست محمد (۱۸۶۳ـ۱۸۲۶)، صورت گرفت. او برای تحکیم پایه های قدرت و این که از تجزیهٔ بیش تر جلوگیری نماید، از همه وسیله های سیاسی، جنگی و حتا نهاد ازدواج بهره گرفت. اما، از آن جایی که به شگردهای این امر آشنا نبود، هر کسی را که ادعای توانایی سازماندهی نظامی را داشت، به گرمی پذیرایی می نمود. در همین خط، آدمان ماجراجو که گاهی خویشتن را طبیب و گاه خبره جنگی وانمود می کردند، همراه افسران گریزی از لشکر رنجیت سنگه، انگلیسان، هندیان، ایرانیان و حتا فرانسه ییان که برای به دست آوردن زر و سیم حاضر بودند به هر کاری دست بزنند، به دربارش حضور یافتند و زانو به زانویش نشستند. در این میان، داستان یک ماجراجوی فرانسه یی به نام آگرو Agroo، جالب است. این مرد از بس که همیشه مست بود، افغانان او را بوتلی می خواندند. برخی از این آدمان برای نفوذ بیش تر و حضور در حریم شاه، حتا مسلمان شدند.<br class='autobr' /> این اصلاح ها در اردو، تنها سبب ایجاد یک قطعه و یا گروه پیاده نظام شد و بس. امیر، هم چنان تلاش نمود تا ملایان را مهار بزند. از همین رو خویشتن امیر المومنین خواند. (۱۸۳۴). این دگرگونی تنها در کابل محدود ماند. این را نباید فراموش کرد که اردو پیوند تنگاتنش را با ساختار قومی و قبیله یی به شدت نگه داشته بود. در بخش های دیگر، جامعه غرق در عقب مانده گی و خرافه زده گی به سر می برد. در این جا، از تغییر های فرهنگی بویی نمی توان برد. از دست آورد های فنی نو، در بخش های حرفه و صنعت و هم چنان زراعت، هیچ بهره یی گرفته نشد. <br class='autobr' /> در همین زمان در کشور ما، جنگ های افغانستان و انگلستان، زمینهٔ نیرومندی را برای قدرت گیری جنگجویان قبیله یی و رهبران دینی که هر بار جهاد را اعلام می نمودند، فراهم ساخت. این امر سبب نیرومند شدن سنت گرایان گردید. این دو، سد سکندری را در برابر دگرگونی های اجتماعی سیاسی، بر پا داشتند. اوج این مخالفت را می توان در واکنش های بعدی به برنامه های اصلاحی در درازای سدهٔ بیست که تا کنون ادامه دارد، دید. <br class='autobr' /> به این گونه، نو گرایی و مدرنیزم تنها در بخش نظامی و استفاده از جنگ افزارهای نو، در بند ماند.</p> <h2 class="spip" id='t-8e74'>گام های جدید در خط نوگرایی<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>در کشور ما، این خط نوگرایی ـ البته بیش تر فنی نی اندیشه یی ـ مصادف با دورانی شد که امیر شیر علی (۱۸۷۹-۱۸۲۳) بر وضع کشور، مسلط گردید. به گفتهٔ برخی مورخان، نطفهٔ سرمایه سالاری که با مقایسهٔ مناسبت های اجتماعی قبلی اش، در سطح بالاتری قرار دارد و در برابر نظام سنتی می ایستد، در زمین دگرگونی های کشت شد. او دست به دگرگونی ها و اصلاح هایی زد که در اثرش سقف جامعه بستهٔ سنتی، درز برداشت و دیدگاه های نوی سر و سامان یافت. او درب اولین آموزشگاه عمومی را باز نمود. او به سوی رشد اقتصادی، فرهنگی، پیشه وری به ویژه اسلحه سازی، راه سازی و پرورش چار پایان به شیوهٔ نو، توجه کرد.<br class='autobr' /> در خط این دگرگونی ها می توان تحول در اخذ مالیه را نام برد. پیش تر مالیه، پیش از بر داشت محصول غله ها به زور اخذ می شد. این امر لغو گردید. معاش افسران و سپاهیان را که پیش تراز سوی دهقان پرداخت می شد، پس از این از خزانهٔ دولت حواله می گردید. هم چنان جای بود و باش اردو در خارج شهر در قشله های عسکری معین شد. او با بنیاد گذاری شهر شیر پور، در شمال کابل، در سال ۱۸۷۰ ع. که هزار ها نفر در آن به کار مشغول شدند، از شیوهٔ بیگاری یعنی کار رایگان مردم، استفاده ننمود. به روزکاران مزد روز به روز می پرداخت. حتا به سربازانی که در آن مشغول به کار می شدند، ماهانه پنج روپیه به معاش عادی شان اضافه کرد.<br class='autobr' /> در بخش سیاسی می توان از شکل گیری شورای دولت و قوهٔ اجراییه که در سال ۱۸۷۴ع. به میان آمد و در آن مقام های صدراعظم، وزیران جنگ، داخله و مالیه تعین و خزینهٔ دولت به میان آمد نام برد. برای بخشیدن نظم بیش تر، مقام سر منشی به میان آورده شد.<br class='autobr' /> جرگهٔ بزرگ با ترکیب دو هزار نفر از بخش های و قومان گونه گونهٔ کشور دایر و در مورد اختلاف سردار محمد امین و سردار محمد شریف برداردانش، مشوره نمود. در نتیجه سردار محمد امین از سر راه بر داشته شد.<br class='autobr' /> مهم ترین دگر گونی را که ایجادگر نوگرایی می باشد، در راستای معارف می توان دید. در نتیجه دو مکتب جدید ملکی و عسکری که از بن با مدرسه های پیشین تفاوت داشتند، در بالاحصار کابل بنیاد گذاشته شدند. در این جا درس نظامی و ملکی داده می شد و هندوستانیان زبان انگلیسی را می آموختند. گام بعدی، همانا ایجاد چاپخانه می باشد. در نتیجه شمس النهار، اولین نشریهٔ کشور، ۱۸۷۵ع. انتشار یافت. در این چاپخانه رساله هایی که نماد دید نو گرایی می باشد، چاپ می گردید. در این جا برای بار اول تکت داگخانه، نشر شد. ایجاد اردوی منظم که پیش تر بخش زیادش شکل ایله جاری را داشت یکی از دست آورد های مهم به حساب می آید. در کنار این دگر گونی، فابریکه های کوچک توپ ریزی پای در میان گذارند. سربازان و افسران دارای لباس همرنگ یا یونیفورم گردیدند. <br class='autobr' /> حضور روسیه و بریتانیا، زمامداران کشور را مجبور ساخت تا به انزوا روی بیاورند. این امر همزمان یک نوع بدبینی و نفرت را نسبت به آنان به میان آورد. میوهٔ تلخ این اثر را می توان نگاه پـُـرشک مردم به همه دست آورد های اروپایی و از آن میان اندیشهٔ نو گرایی، دانست. این امر همچنان سبب تقویت بیش تر نهاد های سنت گرای دینی و قبیله یی گردیده جلو پذیرش اصلاح های ژرف اجتماعی ـ اقتصادی را گرفت. <br class='autobr' /> ++++</p> <h2 class="spip" id='t-3d29'>افغانستان نو و مدرن<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>به باور من، واژهٔ افغانستان نو و مدرن را می توان پس از پایان جنگ دوم افغانستان ـ بریتانیا و زمامداری امیر عبدالرحمان۱۹۰۱ ـ ۱۸۸۰ع. به کار برد. زیرا در این زمان است که مرز های کنونی کشور شکل می گیرند و مهر رسمیت داخلی و بین المللی بر آن ها می خورد. امیر خود در زمینه می گوید، ٫٫ هدفم این است که صد ها سردار و فرمانروای کوچک، رهزنان، دزدان و آدم کشان را به زنجیر نظم بکشم... این امر برای درهم شکستن نظام قبیله یی و ارباب سالاری و ایجاد یک همبود بزرگ که بر آن قانون فرمان براند، از اهمیت بزرگ بر خوردار است.،،(ل. دوپری، افغانستان، ۱۹۷۳ع. ص. ۴۱۹).<br class='autobr' /> امیر عبدالرحمان اولین فروانروایی بود که مشروعیت قدرت را از ساختار قبیله های افغان جدا نمود. او برای این که از نفوذ بیش تر سران قبیله و هم ملایان بکاهد، به قدرتش رنگ الهی بخشید. او به این گونه شمشیر قدرت را در یک دست و قرآن را در دست دیگرش گرفت. او حال و وضع کشور را که در نتیجهٔ جنگ های داخلی و جنگ با انگلیسان به لبهٔ پرتگاه هرج و مرج قرار داشت، چنین تصویر می نماید، ٫٫ هر ملا و مولوی و حضرت و سرکردهٔ قبیله و حتا ده و قریه خویشتن را پادشاه مستقل می شمارند. در مدت دوصد سال، قدرت بدون چون و چرای بخش زیاد ملایان و روحانیان توسط حکمراوایان کشور درهم نشکسته است. میران ترکستان، میران هزاره و سر کرده گان غلزایی، همیشه قوی تر از امیران عمل کرده اند.،، (گریگوریان ص. ۱۲۹)<br class='autobr' /> یاددادشت: گریگوریان این گفته را از کتاب ٫٫ زنده گی عبدالرحمان،، نوشتهٔ سلطان، منشی امیر آورده است. این منشی می گوید که بخشی را خود امیر نوشته است و بخشی را املا، نویسانه و یا دیکته نموده است. این کتاب هم اکنون در ٫٫ موزیم بریتانیا،، نگه داری می شود. برخی نویسنده گان افغان که هوای نیستی مرز دیورند را در سر دارند، اصالت آن را زیر پرسش برده اند، اما، محمد علی در اثرش به نام ٫٫ دوران محمد زاییان،، ص.۱۴۱ تا ۱۴۳، از آن گفته یی را آورده است. محمود طرزی در شمارهٔ ۱۳، ص.۴، سال دوم س.ا. نیز گفته یی را از آن بر گرفته است. چنین به نظر می آید که امیر از داکتر گریزباخ، یک مامور رسمی بریتانیا که درخدمتش بود، می خواسته تا رخداد های این اثر را که تا سال ۱۸۸۶، دربر می گرفت، ویراستاری نماید. اما، حکومت هند بریتانیایی این امر را نادرست می دانست که یکی از مامورانش در نوشتن این اثر تاریخی، نقشی داشته باشد.<br class='autobr' /> او با ادعای داشتن کرامات و گرفتن الهام غیبی، باور به رابطهٔ میان مردم و فرمانروا، به اصل چوپان و گوسپند، توانست تا یگانگی اداری، سیاسی و اقتصادی را به میان آورد.<br class='autobr' /> دوران فرمانروایی امیر عبدالرحمان، را می توان در کنار کشیدن مرزها، تلاش برای نو سازی کشور نیز خواند. او برای رشد امور فنی، به تعداد ۴۲۸ خبره و کارشناس خارجی را از انگلستان و هند بریتانیایی، استخدام کرد. کارگاه ها، کار خانه ها و فابریکه های کوچک اسلحه سازی، چرمگری، کشیدن جاده های مهم، ساختن پل ها و کاروان سرای ها، ادارهٔ نظارت بر تجارت خارجی و داخلی، کارگاه های صابون سازی و شمع ریزی ، اولین شفاخانهٔ عمومی، و هم چنان ضرابخانه را به میان آورد. برخی رسم و رواج های خرافی را منع کرد.<br class='autobr' /> به این گونه امیر عبدالرحمان، در بخش نو آوری های فنی، آن هم در محدودهٔ کابل، توجه کرد. او اجازه نداد تا خط آهن به کشور کشیده شود، معارف نو را مجال نداد، به شبکه های ارتباطی مدرن توجه ننمود و به ایجاد بانک ها که نقش مهمی در بهره برداری از کان های دست نخوردهٔ کشور داشتند، دست نزد.<br class='autobr' /> در نتجهٔ این سیاست، یک کشور منزوی، بریده از دگرگونی های جهانی و حتا منطقه یی با پاره هایی از نو گرایی فنی به میان آمد. البته از نقش روسیه و بریتانیا، این قدرت های بزرگ، در شکل دهی انزوای یاد شده نمی توان چشم پوشی نمود.</p> <h2 class="spip" id='t-4cc8'> امیر مستبد، اما، نو گرا<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>امیر حبیب الله و نصرالله پسران امیرعبدالرحمان، از یک مادر اند. مادر شان کنیزی از واخان، در شمال شرق کشور است که گلریز نام داشت. با آن که عبدالرحمان پیش از مرگ، حبیب الله پسر ارشدش را به حیث ولیعهد بر گزید (۱۸۹۵) و برخی کار های مهم را به او سپرد، این دو برادر در نبرد برای دست یافتن به تاج و تخت، توانستند تا محمد عمر جان را که پسر بی بی حلیمه و مربوط به قبیله ابدالی بود، از میدان رقابت بیرون بکشند. در رقابت میان حبیب الله و نصر الله، دومی نتوانست تا حمایهٔ سران قبیله ها را به دست آورد، اما، امیر حبیب الله، با اتکا به نیروی جنگی و اردو که ستون فقرات فرمانروایی امیر عبدالرحمان را می ساخت، بر قدرت سیاسی دست بیابد. این انتقال آرام قدرت، درتمام سدهٔ نزدهم در کشور، بی سابقه بوده است. در این وضع، او آرام آرام دربار پـُـر شکوه را نسبت به زیست در میان قبیله ها، بر تر دانست.<br class='autobr' /> امیر حبیب الله ( ۱۹۱۹-۱۹۰۱ع.) پس از آن که لقب سراج الملت و الدین را اختیار نمود، در یک دربار عام که در سال ۱۹۰۲ع. بر پا داشت، چنین گفت، ٫٫ ترقی یک دولت و ملت بدون ترقی علم امکان ندارد. من مصمم هستم که در مملکت، مکتب ها بنیاد نهاده شود.،،(غبار،۱۳۷۴. ص.۷۰۰. )<br class='autobr' /> امیر حبیب الله، با آرامشی که پدرش در کشور ایجاد کرده بود، دست به برخی اصلاح ها زد. در خط سمتدهی بعدی وضع سیاسی می توان از عفو همه تبعیدیانی که در دورهٔ پدرش از کشور رانده شده بودند، نام برد. این تعبیدیان که از هند و ترکیه، ایران و حتا آسیای میانه بر گشته بودند، در سر هوای نو گرایی و تجدد که در برابر کهنه پرستی و گرایی قرار دارد، داشتند. این رسم نو طلبی، خلاف شیوهٔ زنده گی کهن بوده است.<br class='autobr' /> این امر در حالی صورت می گرفت که این کشور در انزوای کامل به سر می برد و زمینه برای رشد امور اقتصادی به ويژه روشنفکری در آن فراهم نبود. دین اسلام، تنها دریچه یی برای دست یابی به سواد، در پوش لک و ضخیم گذشته گرایی و محافظه کاری دربند بود و مجراها برای وزیدن نسیم دگر گونی بسته.<br class='autobr' /> در این جا میدان سوادآموزی و درس در چنگال رهبران دینی و شاخه های کوچک مذهبی، قرار داشت. تنها گروه کوچک با سواد و خبره چون جزیرهٔ خردی در میان این بحر قرار داشت. رهبران دینی تنها به قرآن و سنت روی می آوردند و آن ها را هم با زبان کهنهٔ عربی که می دانستند، در حالی که زبان عربی دچار تحول شدید شده بود، گویا می خواندند. از این رو آنان در همان دایرهٔ تنگ بحث های قدیمی سر گردان بودند. آنان به دلیل این که زبان زنده عربی را نمی دانستند، از تغییر هایی که در این زبان رخ داده بود، آگاهی نداشتند. از این رو، هیچ نوع پیوند و رابطه یی با کتاب ها، نشریه ها و روزنامه هایی که به زبان نو عربی نشر می شدند، و نبض دگرگونی جهان در آن ها می تپیدند، نداشتند.<br class='autobr' /> امیر، بار دیگر ـ خلاف سیاست پدرش که روحانیت را مهار زده بود ـ رهبران دینی را، با کوشش سردار نصرالله، موقف بر تر در دربار داد. <br class='autobr' /> در کنار اینان، همان گروه بسیار بسیار کوچکی که سواد داشتند، تنها در کابل متمرکز بودند. آنان را بیش تر، ماموران ملکی و افسران می ساختند. ایشان نیز زیر تاثیر همان تحلیل های سنتی بودند. در میان شان تعداد انگشت شمار به یکی از زبان های خارجی آشنا بودند. برخی از آنان را دست حادثه های سیاسی به بیرون از کشور کشانیده بود و در آن جا با دگرگونی های نو آشنا شده بودند.</p> <h2 class="spip" id='t-7440'>بازگشتگران و اثر شان بر دگرگونی های بعدی<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>آن گونه که می دانیم، امیر تبعیدیان دوران پدرش را مورد عفو قرار داد. در نتیجه برخی زیاد این خانواده گان از هند برتانیایی، شاهنشاهی عثمانی و هم چنان آسیای مرکزی، بر گشتند. <br class='autobr' /> فرزندانی که در خارج تولید یافته بودند، و یا آنانی که در جوانانی کشور را ترک گفته بودند، در یک محیط باز تر و آزاد تر رشد نمودند. خارج، برای آنان دنیای نوی را با شیوه های آموزش و تحصیل جدیدی را به همراه آورد. مهم ترین اثر بر اینان، رشد شخصیت مستقل شان بود.<br class='autobr' /> با بازگشت اینان و راه یافتن به دربار امیر نو جو، دگرگونی ژرف و کیفیی به میان آمد. برخی از آنان که به زبان انگلیسی آشنا بودند و دگرگونی های اجتماعی و اقتصادی هند را شاهد، به این روش دلبسته گی داشتند. <br class='autobr' /> محمود طرزی و خانواده اش و حتا برادران بزرگش که پیش تر وارد شده بودند، زیر تاثیر دگرگونی های فکری و اندیشه یی در چارچوب فرهنگ شرق میانه، به ویژه امپراتوری عثمانی، بودند. این جا، بخش بزرگ شرقمیانه را در بر می گرفت، و در همسایه گی اروپا قرار داشت. مرز امپراتوری ترکیه که پاره یی از این بخش بود، تا اروپای شرقی می رسید. امپراتوری عثمانی پیوند تنگاتنگ با کشور های اروپایی از شرق تا غرب داشت. در این حضور، فرهنگ های گونه گونه با خویشتن اندیشه ها و دید گاه های مختلف را به همراه آورده و نسیم تحول روشنگرانه و مدرن از اروپای غربی به آن به زودی راه باز می کرد.<br class='autobr' /> در کنار این جریان، خانوادهٔ یحیا یا مصاحبان خاص قرار داشت که در سر هوای نو گرایی به شیوه یی که در هند بریتانیایی به راه افتاده بود، داشتند. این گروه، آرام آرام در دربار به ویژه در دستگاه نظامی، به مقام های بلند دست یافتند. <br class='autobr' /> در این راستا، خانواده های دیگر تبعیدی مانند: مجددیان هرات و گیلانیان نیز به کشور بر گشتند. امیر هم چنان به خانوادهٔ حضرت شور بازار، نیز توجه نموده و مقام برتر برای شان داد. به این گونه رهبران دینی و روحانی که در زمان امیر عبدالرحمان، در حاشیه رانده شده بودند، بار دیگر وارد میدان سیاست شدند. <br class='autobr' /> ما شاهد این امر هستیم که اثر دیدگاه های این گروه ها، بر شکل دهی حادثه های سیاسی کشور تا دههٔ هشتاد سدهٔ بیستم، و هم اکنون، مهر و نشانش را گذاشت. <br class='autobr' /> به باور لویی دوپری، موازی با حضور پر رنگ دیدگاه های مذهبی، ٫٫ تفکر نو گرایی و تجدد، که رهبری اش را محمود طرزی به دوش داشت، اثر نیرومندی بر دههٔ دوم سدهٔ بیستم افغانستان، وارد نمود.،، (دوپری، افغانستان. ۱۹۷۳ع. ص. ۴۳۰)</p> <h2 class="spip" id='t-d56f'>دورهٔ سراجیه و سراج اخبار<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>این دوره که زمان فرمانروایی امیر حبیب الله (۱۹۱۹ـ۱۹۰۱) را در بر می گیرد، پُـــرثبات ترین دو دههٔ آغاز سدهٔ بیستم عیسایی در کشور به شمار می آید. او زمانی بر سریر سلطنت دست یافت که سرزمین پُــرعصیان و توفانزده، مرکزیت و صلح را برای بار اول پس از دهه های دراز زد و خورد، جنگ بر سر قدرت و نگهداری قدرت، تجربه نمود. <br class='autobr' /> سپیدهٔ سدهٔ بیستم در کشور ما، با آرامش روشن گردید. البته او دو بار در جریان فرمانروایش، در برابر دو عصیان یکی در ۱۹۰۹، و دیگری در ۱۹۱۸، در کابل، از سوی هواداران اصلاح های اجتماعی و برخی هرج و مرج طلبان، رو به رو شد. اما، در توطیهٔ سوم که می توان آن را یک نوع کودتای درباری خواند، همراه با اصلاح هایش سر به نیست شد.<br class='autobr' /> آن چی را می توان بدون تردید یاد آور شد، این است که امیر، طبیعت و مزاج متشبث، نو جو و تحول خواه داشت. او عشق فراوان به دست آورد های فنی که آرام آرام راه شان را دردل این کشور دورافتاده و دشوار گذار باز می کردند، داشت. <br class='autobr' /> امیر حبیب الله، آن گاهی که پدرش، دست به لشکر کشی هایی در ولایت ها می زد، به حیث والی کابل نقش بازی می کرد و در این کار به شدت موفق عمل می کرد. او هم چنان مقام های ناظر کار صنایع و فرماندهٔ عالی نیرو های جنگی یا سر افسر عمومی، را در زمان پدرش به دوش داشت.<br class='autobr' /> او هنگام فرمانروایش دست به نو آوری هایی زد که بیش تر توجه به بخش فنی نو گرایی داشت تا دیدگاه های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی. این مورد به نمونه هایی اشاره می نمایم: <br class='autobr' /> • مکتب حبیبه (۱۹۰۳). اولین مکتب با شیوهٔ نو درسی و با یاری معلمان هندی، پا به میان گذاشت. این مکتب تفاوت کیفی با مدرسه های دینی که در کنار مسجد ها و یا زیر چشم رهبران دینی فعال بودند، داشت. در این مکتب اصول درسی در آغاز به شیوه یی بود که انگلیسان در هند، رایج کرده بودند. در آن معلمان هندی که از لاهور آمده بوده و یا فارغان مدرسهٔ علیگره بودند، کار درس را پیش می بردند. بعد از سال ۱۹۱۴، در شیوهٔ درس دگرگونیی رخ داد، و سبک ترکی که خود از فرانسه بر گرفته بودند، رایج شد. این دگرگونی را می توان در خط همبستگی اسلامی و خاموش ساختن اعتراض سنت گرایان دانست. البته نباید این امر را از حرکتی که به قصد بر انداختن امیر حبیب الله در سال ۱۹۰۹، به صورت پنهانی روی دست گرفته شده بود، جدا دانست.<br class='autobr' /> در همان حال هم پلهٔ مدرسه های دینی در برابر این مکتب های نو، به شدت سنگینی می کرد. در شهر های گونه گونهٔ کشور، مدرسه هایی حفظ قرآن و جود داشتند. در این جای ها، هر مسجد خود یک نوع مدرسه دینی به حساب می رفت. امیر حبیب الله در سر هوای این را داشت که افغانان را برای درس به خارج بفرستد، اما، بخش محافظه کار در دربار و روحانیان سر مخالفت بلند کردند و بعد، جنگ جهانی اول مانع این کار شد. اما، این اندیشه ها بعد به ثمر رسید.<br class='autobr' /> • بنیاد گذاری ادارهٔ معارف و آموزش و پرورش.<br class='autobr' /> • گشایش مکتب های جنگی و یا حربی به رهبری ترکان.(۱۹۰۹)<br class='autobr' /> • برپایی چاپ خانه جدید.<br class='autobr' /> • گشایش مکتب تربیهٔ معلم.<br class='autobr' /> • ایجاد باغ ها و بوستان ها در پغمان.<br class='autobr' /> • منع خرید و فروش غلامان و کنیزانی که در زمان پدرش به حیث اسیر گرفتار شده بودند.<br class='autobr' /> • بررسی دوسیه زندانیانی که بی سر نوشت بودند.<br class='autobr' /> • منع عمل کور کردن مجرم.<br class='autobr' /> • بستن درب سیاه چال ها و آزاد کردن محبوسان.<br class='autobr' /> • گشایش یتیمخانه.<br class='autobr' /> • برای زاد روزش و زمان تاجپوشی اش، جشن هایی را بر پا داشت که در جامعهٔ دربسته یی مانند افغانستان، بی سابقه بوده و دگرگونی شگفت انگیزی را به میان می آورد. <br class='autobr' /> • خرچ های بزرگ عروسی و ماتمداری را محدود ساخت. او این کار راخود نخست در مورد عروسی خواهرش که به ساده گی صورت گرفت، اجرا نمود.<br class='autobr' /> • اولین خط تلفون میان کابل و جلال آباد.<br class='autobr' /> • گشایش نمایشگاه عکاسی در داخل قصر.<br class='autobr' /> • قهوه خانه یی در چمن حضوری.<br class='autobr' /> • بازی گلف.<br class='autobr' /> • ورود اولین موتر دملر.<br class='autobr' /> • گشایش کارخانهٔ چرمگری.<br class='autobr' /> • گشایش کارخانه پشم بافی.<br class='autobr' /> • گایش جاده هایی برای استفاده موترها. در این راه ها کاروانسرای هایی برای توقف و استراحت به نام رباط سراجیه، ساخته شدند. <br class='autobr' /> • اولین هسته بانکی و مرکز فروش سهم ها.<br class='autobr' /> • اولین شفاخانهٔ ملکی و بعد عسکری.<br class='autobr' /> • کشیدن نهر سراج در کندهار. (۱۹۰۷)<br class='autobr' /> • بند آب قرغه. (۱۹۱۲)<br class='autobr' /> • اولین بند تولید برق. در جبل السراج.(۱۹۰۷)<br class='autobr' /> • چاپخانه ها. تا آن زمان تعداد تمام اثر های چاپ شده، به جز از قرآن و کتاب های دینی به ده تا نمی رسید. البته برخی اثر های رسمی در زمان امیر عبدالرحمان نیز چاپ شده بودند.<br class='autobr' /> • سفر هند ۱۹۰۷ع. در آن جا در جریان بازدید از مکتب اسلامی در لاهور به شاگردان توصیه کرد، ٫٫ بیاموزید! بیاموزید! و بیاموزید! ،،<br class='autobr' /> • سفر های داخلی.<br class='autobr' /> • حضور کسانی غیر از خانوادهٔ سلطنتی در شغل ها و امور مهم .<br class='autobr' /> در راه این دگرگونی ها سد ها و مانع های فراوانی وجود داشتند. مهم ترین آن را می توان کمبود سرمایه نام برد. ساختار دربستهٔ جامعه که بر آن سران قبیله و روحانیان دست برتر داشتند، از سرمایه گذاری خارجی ترس داشتند و خواهان آن نبودند تا با خارج رابطه یی بر قرار شود. اینان حتا مانع ایجاد تلگراف سراسری و خط آهن می گردیدند. این را نباید فراموش کرد که قبیله هایی که در گذرگاه خبیر به سر می بردند، سد سکندر در برابر ایجاد خط آهن به حساب می رفتند. اینان از نفوذ قدرت مرکزی که بر اراده های شان لگام می زد، به شدت هراس داشتند.<br class='autobr' /> به هر حال ذهن و فکر نوجوی امیر حبیب الله، زمینه را برای به راه افتادن اصلاح ها، با تمام محدود، فراهم ساخت و این کار آرام آرام قشر کوچکی که دارای سرمایه بودند، به میان آورد. این امر آگاهی سیاسی را که سراج اخبار، مهمیز قوی اش به حساب می رفت، اثر نیرومندی بر آیندهٔ افغانستان وارد نمود.</p> <p>++++</p> <h2 class="spip" id='t-b950'>چراغی در تاریکی <a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>پیش از پیش باید یاد آور شد که فکر نوجوی امیر حبیب الله، همراه با قدرت به شدت انعطاف پذیر محمود طرزی، زمینه را برای آن فراهم نمود تا نشریه یی به مدت نزدیک به یک دهه، برای بار اول در کشور نشر گردد. <br class='autobr' /> برای آگاهی از اندیشه های او بایست نگاه کوتاهی به سیر زنده گی اش نمود.<br class='autobr' /> محمود طرزی از همان آوانی که به گفته خودش ٫٫ دست راست و چپیش،، را شناخت در محیطی قرار داشت که شعر، ادب و فرهنگ درونمایه اش را می ساختند. در این جا، شاعران و نویسنده گان گرد هم می آمدند و از دنیای شعر و ادب و هم چنان سیاست که پارهٔ بزرگی از زنده گی شان بود، گپ می زدند. در خانهٔ غلام محمد طرزی، پدرش نی تنها کتابخانه بزرگی از نسخه های خطی وجود داشت، بل گروهی از خوش نویسان در آن جا به نسخه برداری نادر ترین کتاب ها دست می زدند. خوش نویسی نیز پاره یی از کارهای فرهنگی شان را می ساخت. <br class='autobr' /> در این فضای ادبی ـ سیاسی بود که سر نوشت او را رقم می زد. او در همان زمان کودکی شاهد زندانی شدن پدرش گردید. برایش شگفت انگیز بود که پدرش و دیگر زندانیان دربند، در همان زندان شعر می سرودند و بحث های ادبی سیاسی می نمودند. به این گونه ادب و سیاست در رگ رگ وجودش تنیده شد.<br class='autobr' /> او بعد، در زمان امیرعبدالرحمان، با پدر و بردارانش در زندان قرار گرفت و با آنان راهی تبعید به هند (۱۸۸۲) گردید. فضای آزاد و بی ترس از استبداد در آن جا، ذهنش را پـُـر از هوای تازه نمود. از آن جا به بغداد راهی شد و در این جا بود که زبان ترکی را که در امپرتوری عثمانی زبان رسمی بود، فرا گرفت. از آن جایی که به زودی به این زبان مسلط شد، به حیث ترجمان پدرش همیشه با او همراه می بود. در پایان کار آنان به شام (دمشق) که در زیر ادارهٔ امپراتوری عثمانی قرار داشت، اقامت گزیدند. این امر، زمینهٔ تماسش را با شخصیت های سیاسی، ادبی و فرهنگی مساعد ساخت. <br class='autobr' /> در همین فضابود که ذهن جوینده اش با پرسش های فراوان که اولین درب برای آگاهی است، انباشت.<br class='autobr' /> او در زمانی وارد سوریه شد که هنوز نام مدحت پاشا، با آن که چندی پیش در زندانی در طایف واقع در عربستان که در قلمرو امپراتوری عثمانی قرار داشت، به امر سلطان حمید دوم، کشته شده بود (۱۸۸۴)، زبانزد همه مردم بود. این امر، ذهن جستجو گرش را به سوی دیدگاه های او کشاند. مدحت، در یک خانواده آگاه در سال (۱۸۲۲ع.) در استامبول به دنیا آمد. این درست زمانی بود که موج نوگرایی از اروپا راه اش را به بیرون می کشید. از آن جایی که ترکیه نزدیک ترین کشور آسایی به این جا بود، زودتر از همه از این دیدگاه ها اثر پذیرفت. مدحت، به زودی در بخش دبیری دربار راه یافت. از آن جایی که ذهن تند داشت به سوی اندیشه های نو گرایی روی آورد. در بخش های گونه گونه شاهنشاهی عثمانی، والی شد. او در این جا دست به تحول های ژرف زد. در شهرها، ده ها و قریه ها شورا های مردم را ایجاد کرد، درب مکتب هایی را که در آن ها درس های نو داده می شدند، بازکرد. به گسترش دانش و هنر دست زد، بانک زراعتی ایجاد کرد. او همراه با ضیا پاشا و نیمک کمال و دیگر روشنفکران ترکی، طرح قانون اساسیی را ریختند. <br class='autobr' /> بعد، سلطان حمید، این طرح را به کلی دگرگون نمود و به صورت شکلی آن را اعلام نمود (۱۸۷۶). اما، با همان پنجه های آهنی، به شیوهٔ فرمان روایی پُــراستبداد ادامه داد. سلطان، با ترس از این که اندیشه های نو گرای مدحت، قدرتش را به چالش بکشد، دستش را از کار بیرون کشید. مدحت، سفری به اروپا نمود و با باور بیش تر به اندیشه های نو گرایی، بر گشت. شاه او را والی شام (سوریه) مقرر نمود. در آن جا او نیز دست به اصلاح های ژرف زد. این گام ها، خشم مقام سلطنت را برانگیخت، او را به محمکه کشاندند و به مرگ محکوم. با پا درمیانی کشور های اروپایی، جزایش به حبس ابد، تبدیل شد. اما، در نیم شب هشتم ماه می، دستیاران سلطان، او را در زندان با تناب کشتند.(۱۸۸۴)<br class='autobr' /> اندیشه های نو گرایی همان زمان ذهن محمود طرزی را به سوی آگاهی بیش تر کشاند. در همان زمان با آن که از وطن دور مانده بود، دست به نوشتن زد. به باور من، نوشته هایی که او در آن زمان نوشت، که بخشی از آن ها، بعد ها در کابل به چاپ رسیدند، درونمایهٔ دیدگاه اش رابه تر نشان می دهند. این ها عبارت اند:<br class='autobr' /> مجموعهٔ اخلاق، شام، سوریه.(۱۸۸۰ع)، سیاحتنامهٔ در سعادة، شام، سوریه، (۱۸۸۸ع)، سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین در بیست ونه روز، شام، سوریه.(۱۸۹۰ع.)، از هر دهن سخنی و از هر چمن سمنی، شام، سوریه.(۱۸۹۱ع.)، روضهٔ حکم، شام، سوریه.(۱۸۹۱ع.)، تلخیص حقوق بین الدول، شام سوریه.(۱۸۹۷ع) و سفر بعد از وفات پدر، شام، سوریه. (۱۹۰۱ع.) <br class='autobr' /> او در تلاش این بود تا این دیدگاه هایش را با هموطنانش در میان بگذارد، و راه نو گرایی را در برابر شان قرار بدهد. او پس از آن که امیر حبیب الله، عفو عمومی اعلام نمود و از سوی دیگر پدرش را از دست داده بود (۱۹۰۱)، به توصیه و فراهم آوری زمینه به وسیله بردارانش که پیش تر از او به کشور بازگشته بودند، و در بخش نشر و چاپ فعال بودند، به بهانهٔ فاتحه به کابل آمد.(۱۹۰۲ع.) وسعت آگاهیش بر امیر اثر گذارد و از او خواست به کشور بر گردد.<br class='autobr' /> در آغاز برگشت در دارالترجمهٔ شاهی، کار ترجمه را در پیش گرفت. او امیر را از تازه ترین رویداد ها در جهان اسلام و اروپا آگاه می ساخت و به عطش امیر نو جو پاسخ می داد. در این کار، او تماس نزدیک با امیر نو جو داشت. او توجه شاه را به عقبمانده گی کشور در ساحه های معارف و آموزش و پرورش، ابزار نو ارتباطی میان انسانان مانند: جاده، تلفون و تلگراف جلب نمود. او نشان داد که این امر نتیجه های ناسودمندی را در عرصه های سیاسی، فرهنگی ، آگاهی و روشنفکری از خویش به جای گذارده اند.<br class='autobr' /> در همین زمان (۱۹۰۵)، گروهی از آگاهان که دگرگونی های جدید را در شرق میانه و آسیای غربی دنبال می کردند، از امیر خواهش کردند تا اجازهٔ نشر دو هفته نامه یی را به نام سراج الاخبار افغانستان، بدهد. اما، این نشریه پس از نشر اولین شماره در ماه جنوری (۱۹۰۶ع. ) دیگر به دست چاپ سپرده نشد.</p> <h2 class="spip" id='t-bf78'>مشروطه خواهی ؟؟<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>این حرف روشن است که نبرد برای ایجاد حکومت قانونی را می توان جنبش قانون خواهی خواند که در گوهرش قانون اساسی قرار دارد. بعد این نیاز ها در متنی درج گردد که آن را قانون اساسی یا مادر می خوانند. این جریان برای بار اول در سال ۱۷۸۹ع. در ا. م. امریکا، عملی شد.<br class='autobr' /> سنجه هایی که با آن ها می توان جنبش و یا حرکت قانون اساسی خواهی را از دیگرها جدا کرد، این امر می باشد که در گوهر چنین ساختاری باید نظام نماینده گی مردم که در جریان انتخاب های آزاد و پــُر رقیب، شکل می گیرد و در آن گسستی رخ ندهد، شکل بگیرد. جالب است که واژهٔ کنستی توشن Constitution که ریشه در زبان لاتین دارد، به معنای شکل دهی و سامانه سازی، به کار می رود. <br class='autobr' /> در منطقهٔ ما، به ویژه ایران، برای اولین بار واژهٔ کنستی تو سیون (تلفظ فرانسه یی)، به معنای قانون خواهی به کار رفت. بعد ها زیر تاثیر همین حرکت قانون خواهی، چون هدف اساسی محدود ساختن قدرت شاه بود، واژهٔ قانون اساسی خواهی برابر نهادی به نام مشروطه را در واکنش به واژه مشروعه که از سوی نیرو های دین خواه و محافظه کار، به کار گرفته می شد، را رایج ساختند. این خواست مدت ها پیش در کشور هایی مانند هند، ایران و حتا آسیای مرکزی زیر تاثیر نو گرایی و مدرنیزم اروپایی، رایج شده بود. بعد ها این واژه، بدون توجه به محتوایش وارد ادبیات سیاسی ما، گردید.<br class='autobr' /> ان گونه که می دانیم برخی از مورخان و نویسنده گان ما، از جنبش مشروطه، حتا دموکراسی در آغاز سدهٔ بیستم، گپ زده اند.<br class='autobr' /> گروه های گونه گونه از دربار تا لیسهٔ حبیبه و بیرون که د رمیان شان اخوان افغان، جان نثاران اسلام و غلام بچه گان قرارداشتند، به گفته غبار زیر چتر جمعیت سری ملی گرد آمدند. غبار، بر این گروه ها نام حزب را گذاشته است که نا درست می نماید. به باور برخی کاوشگران، این ها را می توان حلقه یی از علمای دینی و آزادی خواهان اصلاح طلب همراه با عنصر های هرج و مرج خواه، خواند. این دور را می توان آغازگر جریان های فکری و سیاسی به حساب آورد. اینان به گفتهٔ غبار ٫٫ بغرض تحقق بخشیدن مرام خود ترور و کودتا طلب می کردند.،،<br class='autobr' /> پرسش اولی این است که خود غبار و دیگران هیچ سندی در این زمینه ارایه نکرده اند که در آن دیدگاه های این حرکت بررسی شود. دوم این که از سری بودن و هم چنان مسلح بودن این تشکل، بوی تند روی و گزافه گرایی شنیده می شود.<br class='autobr' /> بانو سنزل نوید، نویسندهٔ کشور در نوشته یی زیر عنوان،٫٫ طرزی و پدیداری شکلگیری ملیگرایی افغان و ایدیولوژی ملی،، در مورد چنین می نویسد، ٫٫ در سال ۱۹۰۹، توطیهٔ مخفیی که از سوی این گروه برای تعویض امیر حبیب اله روی دست گرفته شده بود، کشف گردید.،، (س. نوید. ص.۴.)<br class='autobr' /> عبدالوهاب طرزی، پسر بزرگ محمود طرزی در اثری به نام ٫٫ زنده گی نامهٔ محمود طرزی. (از ۱۸۸۲ تا ۱۹۰۹)،، که آن را وحید طرزی، دامادش به زبان انگلیسی بر گردانده و من نسخه یی از آن را دارم، در بخشی چنین می نویسد،٫٫ در ماه مارچ ۱۹۰۹، یک توطیهٔ دهشتناکی که قرار بود در آن امیر و دو پسرش کشته شوند، کشف گردید.،، سپس او در فصل چاردهم، ص.۳۵، همان اثر، زیر عنوان ٫٫ کشف توطیه یی برای سو قصد به جان امیر،، چنین می نویسد، ٫٫ آن گونه که گفته ام، از میان سلسله حادثه هایی که در دوران وکالت سردار عنایت الله ـ در آن هنگام امیر حبیب الله به جلال آباد رفته بود ـ رخ داد یکی هم توطیه یی برای کشتن امیر و عنایت الله و امان الله، دو پسرش بود. مبتکران و سازمانده گان این توطیه داکتر. ا. غنی (از پنجاب)، مدیر مکتب عالی حبیبه و جاسوس هوشیار بریتانیا بود. هدفش آن بود تاچنان هرج و مرجی به راه بیافتد که زمینه یی برای تصرف کامل کشور به وسیله بریتانیا، هموار گردد. برخی از نویسنده گان به صورت نادرست بر آن نام جنبش قانون اساسی خواهی (مشروطه) داده و به آن خصوصیت اسطوره یی بخشیدند. این توهم را می توان ساخته و پرداختهٔ ذهن آنان دانست. بعد ها، این حقیقت با انتشار سند های مخفی بریتانیا، به صورت روشن آشکار شد.،، (همان اثر. ص.۳۴ ) <br class='autobr' /> یادداشت: بر گردان دوباره ام از انگلیسی به پارسی، به صورت روشن نثر وهاب طرزی را به همراه ندارد. این مساله را باید یادآور شد که بنابر نوشتهٔ وحید طرزی، بیماری و پیری فرصت آن را نداد تا عبدالوهاب طرزی، این زنده گی نامه را به پایان برساند. من از آقای وحیدالله طرزی خواهش نمودم تا بخش پارسی این اثر را به دست چاپ بسپارد. او به این دلیل بی پایه که هنوز وقت چنین کاری نرسیده است، از آن سر باز زد.<br class='autobr' /> در مورد کار برد واژهٔ مشروطه، غبار در اثرش فردی را آورده است که به اصطلاح در وصیتنامهٔ ملا محمد سرور خان، معلم لیسهٔ حبیبه درج شده است. این فرد چنین می باشد:<br class='autobr' /> تر ک مال و ترک جان و ترک سر/ در رهٔ مشروطه، اول منزل است<br class='autobr' /> خود غبار می نویسد که این کاغذ نزد داوی بوده ولی خودش و یا نسخه اش را به دست آورده نتوانسته است. آیا تنها با به کاربردن واژهٔ مشروطه، می توان حکم به وجود جنبش مشروطه نمود؟<br class='autobr' /> در بین شان گروه هایی از اصلاح طلبان گرفته تا گزافه گرانی که تفکر انارشیستی و نهیلستی داشتند، دیده می شدند. برخی به این باور بودند که می توان برای رسیدن به مرام حتا از ترور و کودتا کار گرفت. امیر، حرکت پنهانی برخی گروه های گزافه گر را زیر نظر داشت و در زمستان (۱۹۰۹ع.) امر به گرفتاری آنان داد. به این گونه گزافه گرایی، سیر آرام آرام اصلاح ها را کند ساخت.<br class='autobr' /> نتیجه های این حرکت تند روانه، همانا سرکوب و بعد جلوگیری از اصلاح هایی بود که امیر حبیب الله به راه انداخته بود. نشانهٔ بعدی این گزافه گرایی را می توان در سو قصد سال ۱۹۱۸، به جان امیر دید.<br class='autobr' /> سپس اوج این حرکت تند روانه را در ترور سال ۱۹۱۹، امیر حبیب الله می بینیم.<br class='autobr' /> این نوع حرکت های تند روانه، هیچ نوع رابطه یی با جنبش مشروطه خواهی یا درست تر قانون خواهی و به ویژه قانون اساسی خواهی ندارد.<br class='autobr' /> جالب این است که برخی از مورخان و نویسنده گان ما، این حرکت ها را شماره گذاری نموده و مشروطهٔ اول، دوم و دیگر و دیگر خوانده اند. نکته جالب و قابل توجه در این مورد چنین است که بسیاری نویسنده گان ما،سر و صدای زیادی در مورد وجود جریان و حتا جنبش مشرطه خواهی ـ قانون اساسی خواهی ـ به راه انداخته اند، اما، در هیچ یک از این نوشته ها ما به سند اصیل و انکار ناپذیر ـ به جز گفته ها و نقل قول هایی که بیش تر فرضی و خیالی اند ـ که بیانگر دیدگاه های به اصطلاح مشروطه خواهان باشد، بر نمی خوریم. <br class='autobr' /> به باورم تا آن گاهی که سندی در زمینه ارایه نگردد، نمی توان در مورد حکم نهایی را بیرون داد.<br class='autobr' /> تا جایی که از نوشته های برخی نویسنده گان ما بر می آید، محمود طرزی را فردی می دانند که در راس جنبش مشروطه خواهی قرار داشته است. اما، نگاهی به باور و نوشته خودش مساله دیگری را نشان می دهد.<br class='autobr' /> او در نوشته یی زیر عنوان ٫٫ موعظهٔ عید،، که درسال دوم س.ا. شمارهٔ ۲۴ به دست نشر رسیده است، پس از شکرگذاری از خدا برای این که مسلمان خلق شده ایم، می افزاید، ٫٫ ... ما همهٔ یک قوم یک دین و یک مذهبیم. ثا نیاَ آزادیم نی اسیر،، او در بخش دیگری این نوشته در جریان دعوت به اتفاق و اتحاد، می نویسد، ٫٫ پادشاه محکوم و مشروط در اسلام دیده نشده و علی الخصوص به مزاج و طبایع شریعه هیچ توافق نمیکند. حکومتهای اسلامی، که به این کار اقدام کردند ـ هیچ بهبود ندیدند. آنها را درس عبرت دانسته وطن، ملت وجود واحد و حاکم مطلق بشناسیم.،،<br class='autobr' /> او پس از کشف توطیه علیه امیر حبیب الله، چنین می پرسد،٫٫ آخر چه نتیجه بخشید؟ آن واقعهٔ مدهشه خانه بر اندازی از آن ظهور نمود که معارف و مکتب نام چیز ها را مانند زهر ماردار سیه کرداری بنظر جلوه گر و همکاران را چون مار دیدگان از آن خایف و بر حذر، حتی وطن را در تهلک و خطر انداخت.،،<br class='autobr' /> هم چنان او زیر عنوان ٫٫اجمال سیاسی،، در سال دوم، شمارهٔ بیست و یک س.ا. درجریان توضیح قتل محمود شوکت، کسی که سلطان حمید امپراتور عثمانی را از قدرت خلع نمود، چنین می نویسد،٫٫ از هنگامی که حکومت مشروطه در دولت علیه ٔ عثمانیه قایم عنوان خلافت عظمای اسلامیه، بعنوان در حکومت مشروطهٔ عثمانیه تبدیل شد، نیرنگهای عجیب و تغییرات غریبی در آنسرزمین پاک، بصورت بسیار المناکی جلوه پذیر ظهورات شد.،،<br class='autobr' /> او سپس شرح مفصلی از پیامد های ویرانگر این حادثه نوشته بر بخش مرگ و قتل نخبه گان افسوس نموده می نگارد، ٫٫ در میان این ها ادیبها، محررها، سیاسیها، افسرها، وزیر ها، ناظر ها، سرکرده ها، صدراعظمها، ناظر حربیه ها نیز موجود بودند. اینها همگی فداشده گان نفس پرستی پارتی ها و فرقه ها، شده است.،، <br class='autobr' /> او در نوشته دیگری زیر عنوان ٫٫مسایل ایران، روابط افغانستان و ایران،، که درسال اول شمارهٔ هژدهم س.ا.، درج شده است، از زبان خبرنگارش می نویسد، ٫٫ از هنگام نادانست مشروطه شدن ایران ... آن ملک همسایه و دوست قدیمی، بچنان معایب جان خراش گرفتار آمده است، که نه از حکومت و قانون، و نه ازنظام و انتظام، و نه از نظم و نسق، هیچ یک نام و نشانی در آن نمانده است.،،<br class='autobr' /> به باور من نویسنده گان ما که صدای چنین جنبش ها را در کشور های دیگر، به ویژه ایران، شنیده بودند، برای این که ما نیز از چنین قافله یی به عقب نمانیم، هر حرکت و حرفی را که بیش تر بوی ماجراجویی و حتا هرج و مرج طلبی و سو قصد به جان رهبران از ان بیرون می شد، لباس و خرقهٔ مشروطه خواهی می پوشاندند.<br class='autobr' /> به باور من، تنها در زمان بسیار کوتاه دههٔ چهل است که با نشر نشریه های آزدا که بیان روشن گروه های سیاسی بودند، می توان از قانون اساسی خواهی که اکنون واژهٔ دموکراسی جایش را پر نموده بود، از این امر سخن زد. با اندوه که این دور به شدت کوتاه ـ تنها دوسال ـ بود و با تروری که علیه شاه محمود، به راه انداخته شد، بهانه یی به دست نیروهای مستبد دربار داد تا همه این دهان ها را ببندند.<br class='autobr' /> اما، به باور من با سنجه های درست، تنها قانون اساسی ۱۹۶۴، را می توان یک اقدام متناسب به مشروطه به حساب آورد. در این قانون حاکمیت به ملت تعلق گرفت. نی تنها نظام شاهی مشروطه اعلام شد، بل اعضای خانواندهٔ سلطنتی از شرکت در ساختار اساسی سیاسی به دور نگه داشته شدند. سنجهٔ اساسی دیگری، همانا برپایی اولین انتخابات آزاد و با رای سری بود. این را به درستی می توان اولین مشروطه خواند. در قانون های اساسی ۱۹۲۴ و ۱۹۳۱ بر نظام شاهی مطلقه مهر تایید گذاشته شده بودند.<br class='autobr' /> ++++</p> <h2 class="spip" id='t-49fd'>سراج اخبار، آینهٔ اندیشه های محمود طرزی <a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>به هر روی، محمود طرزی، می دانست که راه دیگری برای روشنگری و پخش اندیشه هایش، مگر با نشر جریده یی، امکان ندارد. او همیشه در سر هوای به راه انداختن نشریه یی را می پروراند. او با اعتمادی که از سوی شاه در جریان گفت و گو ها و بحث گونه گونه سیاسی و ترجمهٔ اثر های جهانی از زبان ترکی، به دست آورده بود، و با یاری عنایت الله، پسر ارشد امیر که مسوؤلیت امور معارف و چاپخانه را به دوش داشت، شاه را راضی ساخت تا به نشر سراج الاخبار اجازه بدهد. (۱۹۱۱ع.). او امر نشر را زیر دید خودش و ایشک آقاسی دربار می دهد.<br class='autobr' /> این نشریه را که می توان دور دوم ٫٫سراج الاخبار،، و سومین نشریهٔ کشور خواند، در ماه اکتوبر ۱۹۱۱ع. به نشر آغاز و تا دسامبر ۱۹۱۸ع. دوام نمود.<br class='autobr' /> دور اول سـراج الاخبار زیر عنوان ٫٫سـراج الاخبار افغانسـتان،، در سال ۱۹۰۶ع.، از سـوی انجمن سـراج الاخبار به مدیـریّت مولوی عـبدالرؤف خاکی قـندهاری، سـرمدرس مدرسـهء شـاهی، در سـی وشـش صفحه، باخط نسـتعلیـق خوش، به شـیوهء چاپ سـنگی، انتشـار یافـت. این نشریه، پس از چاپ هـمین یک شـماره، بنابر انگیزه های نامعـلومی، تعطیل شـد.<br class='autobr' /> برای این که دور دوم این نشریه با نام اولش که سراج الاخبار افغانستان بود، تفاوت داشته باشد آن را سراج الاخبار نام گذاردند. اما، پس تر كلمهٔ افغانيه به آن اضافه گردید و تا پایان سراج الاخبار افغانیه، باقی ماند.<br class='autobr' /> محمود طرزی در اثر اقامت بیش از بیست سال در دمشق و کار در ساختار اداری آن سامان، در محیطی رشد نمود که گام های بلندی را به سوی نو گرایی بر می داشت. از این رو به شدت به نبرد برای نو گرایی در خط اسلام میانه رو، باور داشت. او به زودی با بررسی های ژرفی که از وضع کشور و جهان می نمود، هواداران زیادی را به دورش گرد آورد. اینان گروه جوانان را تشکیل دادند. آنان در حالی که فکر تازه و نو داشتند، به شدت ضد بریتانیا بوده و از ترکیه هواداری می کردند.<br class='autobr' /> سراج الاخبار، از دید روزنامه نگاری با نشریهٔ ٫٫شمس النهار،، که بیش تر، فرمان ها و خبر های سلطنتی در آن، بدون توجه به شگرد های روزنامه نگاری به نشر می رسید، در سطح به شدت بر تر قرار دارد. آن را می توان اولین نشریه با معیار های نو روزنامه نگاری در کشور خواند که به مدت نزدیک به یک دهه پیهم نشر گردید. <br class='autobr' /> این نشریه دو هفته نامه یی را از دید روزنامه نگاری عصر جدید و دور نوگرایی، می توان نشریه یی برابر با سنجه ها و شاخص های روزنامه نگاری جدید خواند. در آن همه شکل ها و نوع های بیان روزنامه نگاری مانند: خبری، سیاسی، خانواده، زن، علمی، اقتصادی، دینی، اخلاقی، نظامی، ادبی و حتا کاریکاتور دیگر و دیگر ... را می توان دید.<br class='autobr' /> طرزی، گشایش نشریه را در خط تاکید بر اهمیت این وسیلهٔ آگاهی، در شماره اول، سال اول، چنین نوید می دهد:<br class='autobr' /> ٫٫ این ظاهر و آشکار است که اخبارها درین عصر حاضر به مثابه زبان ملکها و ملتها قایم گردیده است. در وقت حاضر بجز اقوام وحشیه و بدویه، هیچ یک دولت و قومی از هیآتهای اجتماعیه موجود نیست که مالک اخبار نباشند،،</p> <h2 class="spip" id='t-2bbf'>مبارز منفرد<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>از آن جایی که تا سال های زیاد، تا آن هنگامی که چهره های جدید، به ویژه از میان جوانان افغان از این درسگاه، دانش روزنامه نگاری را آموختند، محمود طرزی یک تنه کار این نشریه را پیش می برد. <br class='autobr' /> طرزی از همان شمارهٔ اول، تمام تجربه ها و آرزو هایی را که در مدت بیست سال در بیرون از کشور، به ویژه سال های اقامت در دمشق، پایتخت سوریه که پیوند نزدیک با محفل های روشنفکری، کتاب و روزنامه نگاری امپراتوری عثمانی داشت، اندوخته و در ذهن پروریده بود، روی صفحه های این نشریه طرح کرد.<br class='autobr' /> این دو هفته نامه، در کنار درج رویداد های داخلی و حادثه های خارجی، بیش تر اندیشه ها و دید گاه های طرزی را باز تاب می داد. از آن جایی که تجربه یی در این زمینه در کشور وجود نداشت، از همان آغاز او یک تنه تمام کار نشریه را در خط دید گاه نو گرایانه به پیش می برد. به این دلیل او را می توان مبارز منفرد خواند که با اندو و غم، تا پایان هم چنان باقی ماند.</p> <h2 class="spip" id='t-434d'>سراج الاخبار، هدف ها و دشواری ها<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>این نشریه در روزگاری در کشور به دست نشر سپرده شد که در انزوای شدیدی به سر می برد. این نشریه به دبیری محمود طرزی، باید با مهارت تمام، توازن میان کاهش ترس امیر از این که نو آوری ها بنیاد فرمانروایی و سلطنتش را تهدید می نماید ـ تجربهٔ تلخ سال ۱۹۰۹ع. همیشه در برابر چشم هایش قرار داشت ـ و گسترش اندیشه های نو گرایی، نگه می داشت.<br class='autobr' /> این تنها دستگاه سلطنت نبود که در برابر دگرگونی با دیدهٔ شک می نگریست، بل رهبران دینی و روحانیان نیز در این مورد گوش به زنگ بودند. اینان نو گرایی را خلاف باور های دینی و عقیده یی خویش می دانستند و با قدرتی که در دربار باز یافته بودند، اهرم نیرومند فشار را در دست داشتند.<br class='autobr' /> هم چنان این امر را نباید فراموش نمود که سران قبیله های متعدد مربوط به قومان گوناگون، نیز از این نو آوری ها که سیطرهٔ شان را به چالش می کشید، به شدت در هراس و از آن ناخوش بودند.<br class='autobr' /> به این گونه در برابر محمود طرزی و سراج اخبار، بلند گویش، سد ها و مانع های متعدد و گونه گونه یی قرار داشتند. او می بایست با مهارت یک کشتیران، در آب های توفانزده، از میان این سنگلاخ ها می گذشت. <br class='autobr' /> او با تمام این همه سد ها و مانع ها، سراج اخبار را به مشعلی برای روشن ساختن ذهن مردم از یک سو و گسترش اندیشه های نو گرا، عصر جدید و مدرن بدل نمود. او از همه عرصه های این اندیشه با زبان روشن سخن گفت و بحث در مورد مفاهیم تازه را به میان کشید. من در این جا به مساله های اساسی و حیاتی که محمود طرزی در سراج اخبار مطرح کرد و آن ها را مورد گفت و گو قرار داد و دید گاه های نو آورانه اش را در زمینه بیان داشت، می ایستم.</p> <h2 class="spip" id='t-b0e0'>علت عقب مانده گی افغانستان و جهان اسلام<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>محمود طرزی، به این باور بود که تا آن گاهی که ریشهٔ عقب مانده گی در کشور و دنیای اسلام، جستجو نگردد، راه به جایی نمی توان برد.او این امر را با پرسش هایی مانند: چی بودیم؟ چی شدیم و چی باید کرد؟ که اولین نشانه های دید پرسشگرانه می باشد، به میان می کشد.<br class='autobr' /> او در ریشه یابی این مساله نگاه گذرایی به یکی دو صد سال اول گسترش اسلام به وسیله عربان می اندازد. او به این باور است که هدف این امر٫٫ بجز نشر عدالت و تعمیم علم و معرفت،، چیز دیگری نبوده است. بعد به این امر که ٫٫ همه کتب حکمیه و فلسفیه و ریاضیه را از زبان یونانی بعربی ترجمه نمودند،، اشاره یی به دارالحکمهٔ بغداد دارد.<br class='autobr' /> در این مورد باید یاد آور شد که با گسترش اسلام و آشنایی عربان با فرهنگ های گونه گونه دیگر، زمینه گزارشگری و ترجمه از زبان های مختلف در زمینه دانش های گونه گونه از آن میان دانش تجربی یا کار بردی به ویژه طب و ستاره شناسی، به میان آمد.<br class='autobr' /> در دورهٔ عباسیان، دیگر روزگار جنگ و جدل و فتوحات ! پایان یافته و حالت آرامشی به میان آمده بود. هارون رشید، ( ۸۳۳ع.) در جریان توجه به کتاب هایی که به بغداد می رسیدند، دارالحکمهٔ بغداد را تاسیس تا از آن ها با دقت نگه داری نماید. این نهاد آرام آرام به اولین دانشگاه با ابعاد گسترده یی در این بخش، بدل شد.<br class='autobr' /> بعد مامون رشید، که در فضای باز اندیشهٔ برمکیان بلخ، زیسته بود، با اشتیاق فراوانی که به دانش، به ویژه فلسفه داشت، تلاش نمود تا کتاب های گونه گونه را در این جا گرد هم بیاورد و کار ترجمهٔ آن ها را به وسیله دانشمندان مربوط به فرهنگ های مختلف، بسپارد. پایه های کار بیت الحکمه یا دارالحکمه را برگردان کتاب ها و متون گونه گون می ساخت.<br class='autobr' /> مترجمان برجسته و ماهری که مأمون استخدام کرده بود، آثار جمع آوری شده را از زبان های یونانی، رومی، قبطی، سریانی، هندی و پهلوی ترجمه می کردند. در میان اثرهایی که گردآوری شده بودند، کتاب های یونانی که به زبان های سریانی و عبری بود و از اسکندریه آورده شده بودند، جایگاه ویژه یی را داشتند. در این جا، نی تنها متون ترجمه می گردیدند، بل بحث های پــُرشوری که در آن ها هارون و مامون خود شرکت می کردند، به راه می افتاد. در این جا بود که اولین بار بحث های ژرف فلسفی در میان گروه های گونه گونه به راه افتاد. در همین زمان، در چارچوب دین اسلام، دیدگاه های مذهبی، فرقه یی و گروهی گونه گون شکل گرفت. در این نهاد، برای بررسی و مطالعه، جرو بحث و به راه افتادن گفتمان ها، همه امکان ها فراهم ساخته شده بودند.<br class='autobr' /> در پی توجه به فلسفهٔ یونان بود که بحث میان دو جریان اندیشه یی و فکری به میان آمد. در یک سوی این امر اشعریان قرار گرفتند که به خرد انسانی باور نداشتند. ایشان به اصل معروف قدیم باور داشته و حدوث را رد می کردند.<br class='autobr' /> در برابر اینان، گروه معتزله قرار گرفتند. اساس دیدگاه شان را عقل و خرد، اختیار و آزاد اندیشی انسان می ساخت. اینان به این باور بودند که نگاه ما به تمام عرصه ها از وحی، گرفته تا اخلاق و سیاست، بر عقل و خرد باید تکیه داشته باشد.<br class='autobr' /> این جریان معتزله، تحول بزرگی را در اندیشه های اسلامی به میان آورد. مامون که علاقه شدیدی به این جریان داشت، جلسه های گفت و گو و بحث را به راه می انداخت و خود در آن ها شرکت می کرد. در این بحث ها توجه به فلسفه ارسطو مقام بر جسته یی داشت.<br class='autobr' /> مامون با توجه یی که به دانش ستاره شناسیی داشت در کنار این دانشگاه، رصد خانه یی را نیز پی ریخت که منجمان بتوانند ستاره ها را رد یابی نموده و زیچ هایی را بر اساس این بررسی های تدوین نمایند. این جا در کنار کتاب ها، سند های تاریخی از آن میان شعر ها و خط هایی کهنی که بر پوست آهو نوشته شده بودند، نگه داری می شده اند.<br class='autobr' /> این امر را می توان اوج تفکر باز در اسلام دانست. <br class='autobr' /> پس از مرگ مامون، این کار جریان، یافت ولی با به قدرت رسیدن متوکل، (م.۸۶۱ع.)، به دلیل این که او به خرد، ارادهٔ آزاد انسان و مسولیت پذیری اش باور نداشت، بیت الحِکمه یا دارالحکمه، این اولین دانشگاه، یا پُرآوزه ترین نهاد دانشی و فرهنگی آن زمان، راه افول را در پیش گرفت. به این گونه چراغ دانش در این سامان، به خاموشی گرایید.<br class='autobr' /> البته این امر را باید روشن ساخت که در همین سده ها بود که جریان های فکری و مذهبی گوناگون که به گفته ٫٫حافظ،، به هفتاد و دو ملت می رسید، پا در میان گذارند.<br class='autobr' /> بعد تا نیمهٔ سده هژدهم، درب تفکر باز، فرو بسته شد. از آن پس، تلاش هایی صورت گرفت تا دگرگونیی در این عرصه رخ بدهد و به نیروی عقل و خرد تکیه گردد. این امر تا همین اکنون به شکل های گونه گونه جریان دارد. <br class='autobr' /> محمود طرزی، در نوشته هایش، علت فروپاشی را اختلاف ها و جنگ و جدال های مذهبی و ایجاد شاخه های گونه گونه اش می داند. او یاد آور می گردد که در همین زمانی که ما درگیر چند پارچگی های مذهبی بودیم، اروپا به سوی دانش به ویژه دانش عملی و یا تجربی روی آوردند. آنان از همان آغاز میان درس های دینی و دانش تجربی خط جدایی کشیدند و هر کدام را جداگانه به بررسی می گرفتند.<br class='autobr' /> او دلیل های این پس افتاده گی و عقب مانده گی را دور شدن از فراگیری دانش و کار گرفتن از علم تجربی یا ساینس چون: ریاضی و هندسه و دیگر و دیگر می داند. <br class='autobr' /> هم چنان او دلیل دیگر را بی اتفاقی می داند. او تاکید می ورزد که این امر سبب شده است تا باشنده گان یک شهر در برابر شهر دیگر، یک قریه در برابر قریهٔ دیگر و یک کوچه در برابر کوچهٔ دیگر، سرکی در برابر سرک دیگر و حتا اعضای یک خانواده در برابر خانوادهٔ دیگر به نبرد و پیکار دست بزنند.</p> <h2 class="spip" id='t-82a5'>واژه گان کهن با مایه های نو<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>محود طرزی برای انتقال اندیشه های نو گرایانه، با آن که در حال و وضع محدودی آن زمان دربند بود، کوشید تا در همان قالب های قدیمی واژه گان، روح و دید جدیدی بدمد. این امر دگرگونی ژرفی در این راستا به میان آورد و چنان سنگ پایه های محکمی را ساخت که تا کنون کاخ اندیشه و نگرش ما بر آن ها استوار است. به نمونه هایی بسنده می نمایم.</p> <p><strong> ملت Nation</strong></p> <p>در زبان پارسی، از روی سند های کهن تاریخی بر می آید که واژهٔ ملت، به معنای آیین، دین و کیش به کار می رفته است مانند: ملت مجوس، ملت یهود، نصاری و مسلمان. این را می توان در نثر و شعر کهن یافت. در کتاب کلیله و دمنه که یکی از کتاب های قدیمی و کهن است و به زبان سانسکریت نوشته شده بود و بعد آن را به پهلوی بر گرداندند. این اثر در سدهٔ هفتم عیسایی به وسیله روزبه یا ابن مقفع، به زبان عربی و یا تازی و بعد به پارسی بر گردانده شد. <br class='autobr' /> در این اثر می خوانیم٫٫ ملت و دین یکی است در ترجیح دین و تفضیل مذهب خویش سخنی می گفتند و گرد تقبیح ملت خصم و نفی مخالفان می گشتند.،، کار برد این معنا تا دوران قانون خواهی یا مشروطه در ایران ۱۹۰۶ع. ادامه داشت.<br class='autobr' /> ٫٫حافظ،، این واژه را به معنای دین و شاخه های گونه گونه اش چنین به کار برده است:<br class='autobr' /> اختلاف هفتاد و دو ملت همه عذر بنه / چون ندیدند حقیقت رهٔ افسانه زدند<br class='autobr' /> در کشور ما تا زمان امیرعبدالرحمان، به این معنا به کار می رفت. چنان چی در کتاب ٫٫اساس قضات،، نوشته ٔ احمد جان الکوزیی، به اهتمام گل محمد طرزی، که روز سه شنبه ۱۲ جمادل الاول ۱۳۱۱هـ. ق. برابر به ۲۱ نوامبر ۱۸۹۳ع. در چاپ دارالسلطنهٔ کابل/ ملت مصطفوی، نشر گردید، چنین آمده است ، ٫٫ملت خیر الانام، ملت های بیگانه، ملت اسلام،، صص..۶،۵ و۷. هم چنان کار برد واژهٔ ملت اسلام، ملت مسحیت، علمای ملت در اثر کاتب هزاره و دیگر و دیگر . <br class='autobr' /> در سده های چارده و پانزده در اروپا، این واژه به سازمان های بنیادیی به کار می رفته است که در دانشگاه ها شکل می گرفتند. در این دانشگاه ها، گروه های دانشپژوه که از بخش های ویژه یی برای دانش اندوزی آمده بودند، برای نگه دار و پاسداری از خویش، گروه های همبسته گی را می ساختند.<br class='autobr' /> در این گروه ها رهبری از میان اعضا با رای آزاد شان برگزیده می شدند. نمونه قدیمش در دانشگاه بلوگونای ایتالیا دیده می شود. به این گونه، اولین هسته های روش بحث، جدل و انتخاب شکل می گیرد. بسیاری از این دانشمندان بعد ها در کمیته ها و شورای های سلطنتی شاهان و شهزاده گان مصروف به کار شدند. اینان با خویش نظریه و اندیشهٔ حکومت مبتنی بر قانون اساسی را که ما آن را به نا درستی مشروطه می خوانیم، پدید آوردند.<br class='autobr' /> دانشگاه بلوگونا درسدهٔ یازدهم عیسایی، هسته گذار این امر گردید. در این دانشگاه سه گروه از قومان گونه گونه ایتالیا مانند: لومباردیان، توسکانیان و رومیان همراه با گروهایی از جرمنی، فرانسه و انگلستان با زبان های متعدد خود شان حضور داشتند.<br class='autobr' /> آن گونه که می دانیم این واژه گان همراه با دگرگونی ها در انقلاب فرانسه و بعد در امریکا، محتوی نشن را گرفت. در افغانستان برای اولین بار محمود طرزی در سراج اخبار، آن را به مفهم جدید یعنی گروه هایی که دیگر تعلق به مناسبت های عشیره یی، قومی و قبیله گی خویش را ترک و در یک گروه بزرگ تر، ملت را ساخته اند، به کار برد. کم کم این واژه بار معنایی اجماع رعایایی که دارای حقوق سیاسی و اجتماعی اند و پس تر مردم را باز تاب داد. تاکنون به همین معنا به کار می رود. البته این را باید یادآور شد که تا آن زمان، محتوای کامل این واژه را در بر نداشت، زیرا ما هنوز هم در جریان ملت شدن هستیم. اکنون باید تلاش صورت بگیرد تا رعایا به شهروندان کشور، در جریان شکل گیری یک قرار دارد اجتماعی بدل گردند. با اندوه که ما با آن که در زبان ملت افغان را به کار می بریم، اما، گوشته چشم تندی به قوم و قبیله گرایی داریم.<br class='autobr' /> به این گونه طرزی با بکار برد ملت، بار اول واژهٔ نوگرا و مدرن را وارد فضای بسته و خفه یی می نماید که سده های دراز راه تنفس آزاد مردم را بسته بود. او در همین جا به تفاوت امت و ملت دست زده و اولی را پیروان دین می داند. البته این واژه که جمع امة می باشد، در گذشته کار برد اندازه گیری و سنجش داشت، اما، آرام آرام بار معنایی پیروان و پسروان را گرفت. آن را می توان به همه پیروان یک راه، طریقه و یا اندیشه و باور به کار برد.<br class='autobr' /> این امر روشن است که قاعده و یا روشی که که براساس آن ملت ها شکل می گیرند، وجود ندارد. این شکل گیری از راه های گوناگون می گذرد. باور بر خی که همگونی قومی می تواند پایه اساسی ملت سازی رامی سازد، خواب و خیالی بیش نیست.<br class='autobr' /> این حرف روشن است که ملت پدیدهٔ نو و با به میان آمدن جامعه مدرن، شکل گرفته است. بسیاری دانشمندان به این باور اند که ملت و بیان اندیشه یی اش یا ناسیونالیزم، در جریان گذر از مناسبت های اجتماعی قبیله یی ـ دهقانی ـ زراعتی و پیش تر از آن به سوی جامعهٔ سرمایه داری که در وجود جامعهٔ صنعتی تبلور می یابد، تشکل می یابد. انسانان در ساختار پیش از این با واژهٔ رعیت، متمایز می گردند. <br class='autobr' /> این مفهوم و پدیده در آغاز سدهٔ بیستم، با توجه به نو گرایی و مدرنیزم که گشایش درب مکتب ها و کارخانه ها ـ حتا اگر کوچک هم بوده ـ وارد کشور می گردد. این را در تمام دو دههٔ اول این سده که برخی آن را ٫٫عصر سراجیه،، می خوانند، هم در بخش دگرگونی های حرفه یی و هم در بخش اندیشه ها می توان به خوبی دید.</p> <h2 class="spip" id='t-12de'>دولت <a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p> این واژه در گذشته ها و همین اکنون هم در میان مردم، به معنای ثروت، مال، مکنت و نعمت به کار رفته است. مردم به ساده گی می گویند که از سر دولت تو به آرامی دست یافتم. و یا این که دولت زیاد.<br class='autobr' /> رودکی در مورد می سراید:<br class='autobr' /> پیر و فرتوت گشته بودم سخت / دولت تو مرا بکرد جوان<br class='autobr' /> اما، این محمود طرزی بود که دگرگونی نوین در این واژه به کار برد و آن را به مفهوم ساختار سیاسیی به کار برد که هدفش نظم و امنیت است.<br class='autobr' /> آن گونه که می دانیم این واژه ریشه در فرهنگ یونانی دارد. ارسطو از پولیس یا شهر ـ دولت سخن زده است. ساختاری که در آن به همه نیاز های دینی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی یک همبود و یا جامعه پاسخ داده می شود. این امر در جریان سده ها دچار دگرگونی شد.<br class='autobr' /> روسو آن را ناشی از ارادهٔ ملت می داند و به این باور است که حاکمیت به مردم تعلق دارد. این امر با شکل گیری قوای سه گانهٔ مقننه، قضاییه و اجراییه پس از انقلاب فرانسه، گسترش جهانی یافت. <br class='autobr' /> <strong> وطن </strong> <br class='autobr' /> این واژه عربی بوده و به معنای جای بود و باش، زاد گاه، و جای معینی برای زنده گی معنا می دهد. تا همین آخر ها به معنای محدوده جایی که در آن یگ گروه ویژه یی از مردمان زنده گی می کردند، می داد. همین اکنون کسانی که از یک ده و یا روستا هستند، همدیگر را وطندار می خوانند. بسیاری از روستاییان هنگامی که از ده خویش گپ می زنند، آن را وطن می گویند. حتا کسانی که در یک شهر هم زنده گی می نمایند کم تر واژه همشهری را به کار می برند، بل همان واژه وطندار مورد کار برد شان است. <br class='autobr' /> محمود طرزی در س.ا. برای اولین بار این را به معنای گسترده به کار برد و آن را جایی نامید که در میان مرز های روشنی قرار دارد. او در نوشته یی زیر عنوان ٫٫ وطن ،، (س.ا. سال ششم، شمارهٔ ۲۴ / سرطان۱۲۹۶ خ./۱۲ جولای ۱۹۱۷ع.) در جریان این که بر عصر ترقی و تجدد و نو روشنی می اندازد، آن را به گونهٔ مختلف تقسیم نموده بر ٫٫وطن حقیقی،، که به گفتهٔ خودش، ٫٫ نام آن بمیراث، به انسان رسیده باشد،، تاکید می ورزد. بخش بیش تر بعدی این نوشته به وطن دوستی پرداخته شده است.<br class='autobr' /> به این گونه او واژهٔ کهن را که کاربرد محدود برای ده و دهکده داشت، گسترش می دهد. این امر، تمام ساحهٔ کشور افغانستان رادر بر می گیرد. او با استفاده از این رساله اش، تمام تلاشش را به خرچ می دهد تا احساس وطن دوستی را به مردم انتقال بدهد.<br class='autobr' /> ++++</p> <h2 class="spip" id='t-3b57'>قانون<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p> آن گونه که می دانیم این واژه معرب یا عربی شده کلمهٔ یونانی ارگانون Organon می باشد. در آغاز به شکل کانون به کار می رفت. بعد عربی گرایان تند مزاج آن را قانون ساختند. در اصل این آله موسیقی است. از آن جایی که اهنگ منظمی دارد، آن را در بخش جامعه به مفهموم هم آهنگی و نظم به کار برده اند. این واژه معنای رسم، دستور، یاسا و قاعده می دهد. <br class='autobr' /> قانون، دستور و نظم ریشه در دوران کهن دارد. این امر با تمدن مصریان در سه هزار سال پیش از عیسا، می رسد. در آن جا یک نو ایین نامه یی به میان آورده شد که به دوازده بخش تقسیم گردید. این امر بر خط توانایی سخنرانی، تساوی اجتماعی و بیطرفی نهاده شده بود.<br class='autobr' /> این سومریان بودند که با آیینامه یی به نام آور ـ نامو، قانونگذاری را پایه ریختند. بعد همورابی، قانون بابلی را رشد داد.<br class='autobr' /> اما، این دولت شهری آتن در سدهٔ هشتم پیش از عیسا بود که مفهوم شهروندی را تنها برای مردان، نی زنان و برده گان پی ریزی کرد. همین چارچوب بود که یافته و مفهوم مردم سالاری امروزی را پایه گذارد.<br class='autobr' /> در هند و چین شیوه ها و مکتب های جداگانه یی در مورد قانون داشتند. در قانون معروف مانو Manu در هند، رواداری، بردباری و چند گانگی اندیشه در مرکز توجه قرار داشت.<br class='autobr' /> پیروان دین های ابرهیمی از یهود تا اسلام بر اساس دستور کتاب های خویش عمل می کردند. تا سدهٔ هژدهم در جهان اسلام، شریعت جاری بود. در سدهٔ نزدهم، امپراتوری عثمانی در خط اصلاح ها، آیینامه یی به نام ٫٫ مساله ،، را سر و سامان داد. از سال های ۱۹۴۰، به این سو، کشور های اسلامی تلاش نمودند تا شریعت را در چارچوب آیین مدنی بگنجانند. این کشور های هنوز در برزخ میان آیین مدنی و شرعی قرار دارند.<br class='autobr' /> محمود طرزی در شمارهٔ اول سال سوم، س. ا.، ۲۰ سنبله ۱۲۹۲/ ۱۱ سپتمبر۱۹۱۳ع. به گفته خودش روی ٫٫قوانین و نظامات،، بحث می نماید. او واژه گان قانون، شرع، حدود، دستورالعمل، آیین، سررشته، توزک، یاسا را یکی دانسته و هدف آن ها را این می داند، ٫٫ کار ها و امورات در زیر قاعده و اصول درست ترتیب و انتظام گیرند.،،<br class='autobr' /> او سپس در مورد دید مردم در بارهٔ قانون چنین بیان می دارد، ٫٫ در مملکت عزیز ما کلمهٔ قانون از بسیار وقتها، یک کلمهٔ نفرت آوری تلقی شده و هر کس از آن رم و اجتناب ورزیده است و سبب یگانهٔ آن اعتقادیست که گویا قانون ضد شرع دانسته و مخصوصاَ نصارا پنداشته شده اند. اگر گدام قانون وضع و یا قانونامه یی نوشته شده هم باشد، آن را قانون نی بلکه دستورالعمل یا نظامنامه گفته اند. چنانچه از زمان اعلیحضرت خاقان جنت مکان سابق، قانونامهٔ که برای حکام ساخته شده است، آن را دستورالعمل حکام گفته اند. حالا، چون به حقیقت نظر کرده شود، موضوع همهٔ این کلمه ها، بیک نقطه سر بر میزند که آنهم عبارت از انتظام و انضباط و ترتیب و درستی کار ها و امور جمهور است.،،<br class='autobr' /> سپس بیان می دارد که هدفش آن است تا این پردهٔ نفرت را بدرد . کاری صورت بگیرد که حقوق مردم نگه داری و حفظ گردد. او آن کشور هایی را که فاقد قانون اند،٫ ٫گم کرده راه ،، می داند که هر گز نمی تواند به منزل مقصود برسند.<br class='autobr' /> او در مورد نبودن قانون نمونه جالبی را ارایه می دارد و می نویسد که در صورت نبودن قانون، متخلف را ٫٫ با زیر جامهٔ گیبی سفید چیندار، و وازکت (درستش واسکت است که واژه انکلیسی Waistcoat می باشد ) مخملی بی آستین و چرمه کار، زولانه بپا، با یک عسکر برچه دار، در کوچه و بازار مانند قاطران زنگدار می گردانند و او با کمال غرور و افتخار (در آن) گشت و گذار هم میکند!،،<br class='autobr' /> سپس یادآور می شود که اگر قانون باشد، ما با چنین منظره های رقت بار و غیر انسانی رو به رو نمی شویم. او بعد بر ضرورت قانون تاکید می کند و به روشنی یاد آور می شود که با رشد کشور و نوشدنش، نیاز به قانون دیده می شود. او اشاره می نماید که تنها وجود ٫٫ یک محکمه شرعیه،، نمی تواند پاسخگوی این نیاز ها باشد. او در مورد این که همه ساختار های اجتماعی باید در چارچوب قانون قرار بگیرد، تاکید می نماید و استدلال می نماید که شریعت غرای اسلامی ما را از آن منع ننموده است.<br class='autobr' /> به این گونه او تلاش می نماید تا درب آگاهی در مورد قانون را به روی مردم بگشاید. این یکی دیگر از ابتکار هایی است که محمود طرزی از آن در س.ا. حرف می زند. او حتا می گوید،٫٫ درب قیاس و اجماع به روی ما باز است،، باید بنابر نیاز زمان و وقت و احتیاج عصر به ٫٫خاطر نگه داری حقوق انسانها، ترقیها و آبادیها،، از آن باید بهره گرفت.</p> <h2 class="spip" id='t-97cd'> مدنیت<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>آن گونه که می دانیم، مدنیت مرحله یی از تکامل انسانی است که از حالت کوچیگری به سوی سکونت در جایی روی می آورد. این امر از تمدن بابل آغاز و تاکنون ادامه می یابد. جامعهٔ مدنی مدرن را می توان به ساختاری گفت که از سدهٔ شانزدهم در اروپا آغاز گردید. این را تمدن نو، متجدد و یا مدرن می نامند. از آن جا با شیوه ها و خصوصیت هایش که تبلور آن در روشنگری و نگاه پـُـر خرد به پدیده ها و اسطوره زادیی از آن ها می باشد، به دیگر جای ها گسترش یافته است. به همین دلیل ساختار های اجتماعی ـ سیاسی امروز را در جهان را می توان به پیش مدرن، بسته و سنتی و مدرن، نو باز و مردم سالار تقسیم کرد.<br class='autobr' /> این امر در سدهٔ نزدهم راه به سوی شرق میانه گشود. ترکیه اولین کشوری ـ به ویژه اسلامی ـ بود که با اصل های جامعهٔ مدرن آشنا می گردد. از این پس کشور های دیگر نیز در این راه گام بر می دارند. بخش زیاد هنوز هم در برزخ جامعهٔ سنتی و نو قرار دارند. در این جا ها، نیروهایی با هواداری ساختار سنتی و نو در جدل جدی اند.<br class='autobr' /> از آن جایی که محمود طرزی در جریان اقامتش در شاهنشاهی یا امپراتوری ترکیهٔ عثمانی با این جدل آشنا گردید، در س.ا. تلاش می نماید تا بر این امر روشنی بیندازد.<br class='autobr' /> او در رساله یی زیر عنوان ٫٫ جه باید کرد؟،، که همراه با شمارهٔ بیست و چار سال اول س.ا. که به روز ۱۱ سنبله ۱۲۶ خورشیدی برابر با دوم سنبله ۱۹۱۷ عیسایی، به دست نشر رسید، با پرسشی که کلید کاوش و کنکاش است، به این امر می پردازد.<br class='autobr' /> او در آغاز از شکوه مدنیتی که از حجاز ظهور نمود، داد سخن می زند و بیان می دارد که در آن زمان، ٫٫ اوروپاییان بسیار پسمانده بودند،، و سپس با اندوه می افزاید ، ٫٫ ...ولی هزار افسوس که تفرقه ها، تشعبها و اختلاف های مذهبی و مسلکی و طریقی روزمره افزون گشت..،،<br class='autobr' /> او بعد به گفتهٔ ٫٫حافظ،، از پیدا شدن اختلاف هفتاد و دو ملت، آیین و مذهب گپ می زند. او خود می گوید که این اختلاف ها،٫٫ اسلامیت رامانند موی زنگی بهم پیچانید. علوم و فنون نیز متروک شده و هر چه که نوشته شد برهمین دعوا نوشته شد!،،<br class='autobr' /> او سپس یادآور می شود که در حالی که ما دچار تفرقه و جنگ اختلاف مذهبی بودیم، ٫٫ انوار شمس تابان تمدن، از آنطرف پدیدار گردید.،،<br class='autobr' /> او به روشنی بیان می دارد که روی آوردن اورپا به دانش عملی و تجربی، شکفتی های بزرگی را به میان آورد. به گفتهٔ خودش سبب،٫٫ اختراعات عجیبه و غریبه،، گردید. او به این باور است، ٫٫در اسلام علم در حدود بحث های کلامی دربند ماند. در این بخش، دانش تجربی و عملی را ترک کردند. این چراغ در اوروپا روشن گردید و به این گونه شرق، غرب، جنوب و شمال دنیا را مدنیت اوروپا استیلا نمود.،، مطلب جالب این است که او هیچ اشاره یی به دوران فرمان روایی هارون و مامون که فضای بازی برای جر و بحث جریان داشت، و علت این که تعصب دینی جای آزاد اندیشی، جر و بحث و گفتمان را گرفت اشاره یی نمی نماید. <br class='autobr' /> او این پرسش را که آیا دیده به راه ظهور مهدی باشیم؟ به میان می کشد و با طنز تلخ می گوید، ٫٫ اگر او هم ظهور نماید به جز عساکر خوار و ذلیل بی قوت و قدرت نخواهد یافت.،، او از این ها نفرت خواهد کرد.<br class='autobr' /> او بر عکس با توجه به کشور های عثمانی، ایران و افغانستان راه بیرون رفت را به صورت شگفت آوری روی آوردن به قرآن، اتحاد، علم و صنایع و بالا تر از همه عسکری می نماید. در این جا نا سازگاری و تناقض آشکار در دیدگاه اش دیده می شود. بخش زیاد اصلاح طلبان آن زمان در این کشور ها، دچار همین ناسازگاری اندیشه اند. این امر حتا به دیدگاه های سید جمال الدین افغانی می رسد. در جاییش به این دو خواهم پرداخت.<br class='autobr' /> با آن هم نکته بسیار برجسته یی که در دیگاه او به چشم می خورد ستایش از تمدن نو و ترقی است. او در این راستا دست به سنت شکنی می زند و تلاش دارد تا فلسفه یا به زبان خودش حکمت را که با دید گاه امام غزالی از عرصه بحث های اسلامی، به پسخانه تفکر رانده شده بود، به حیث دانش مستقل معرفی بدارد. به همین سبب او به پرسش های چیستی و چرایی می پردازد. او این امر را در مقاله یی زیر عنوان،٫٫چیست؟ و چرا؟،، در شماره چارده سال دوم س.ا. به روز دوشنبه ۱۹ حمل ۱۲۹۱ برابر به ۸ اپریل ۱۹۱۲، به میان می کشد. او به زبان ساده می گوید که مردم باریدن باران، روییدن سبزه و غله را می بینند، فن کارش این است که علت باریدن را کاوش نماید و بر پیشینه اش روشنی می اندازد، اما این فلسفه است که اساس و هدف را مورد بررسی قرار می دهد. سپس او با نگرانی یاد آور می شود که اگر گاه گاهی چنین بحث هایی در سراج اخبار به میان بیاید؟! چی عیبی خواهد داشت؟ او سپس بیان می دارد که این پرسش برای بار اول در ذهن اروپاییان برق زد و سپس با یاری دانش تجربی و عملی به دست آورد های بزرگی دست یافتند. او سپس نمونه های ساده یی از پیشرفت دانش تجربی یا به گفتهٔ خودش، ٫٫ حکمت طبیعه،، به میان می کشد. از هواشناسی، ستاره شناسی، دستگاه هاضمه، گردش خون، تمدن های گونه گونه، جغرافیه و کشف های نو گپ می زند.<br class='autobr' /> او سپس بر تاثیر دست آورد های اروپا بر امریکا، اشاره می نماید و توجه اش بیش از همه به سوی جاپان کشانیده می شود. او جاپانیان را به زنبور عسلی مانند می نماید که بر گل های گونه گونه می نشیند و از شیرهٔ آن ها عسل گرد می آورد. به باور او جاپان از کشور های مختلف دانش و فن را گرد می آورد. آن کشور با تلاش خویش به این درجهٔ پیشرفت دست یافته است.</p> <h2 class="spip" id='t-addb'>تاریخ<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>آن گونه که می دانیم بر خورد به یک پدیده از دو نگاه صورت می گیرد، یکی ازلی و ابدی و دیگری تاریخی. درنگاه اول پدیده یی دچار دگرگونی نمی گردد و در نگاه دوم یک پدیده گذشته، حال و آینده دارد.<br class='autobr' /> نگاه طرزی به تاریخ، تا جایی که امکان داشت تاریخی بود. او آن را شاخه یی از دانش می دانست. او به این باور بود که باید به آن با نگاه فلسفی (حکمت) دید. این دید باید روشنفکرانه و آگاهانه باشد. او تاریخ را تنهادر بررسی جنگ ها، واقعه گان و اسطوره هادر بند نمی داند. به باور او قضاوت بر حادثهٔ تاریخی باید با نگاه فلسفی، خرد و عقل همراه باشد.</p> <h2 class="spip" id='t-a15b'> معارف<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>آن گونه که می دانیم مساله درس و سبق تا آغاز سدهٔ بیستم در چارچوب تنگ مدرسه ها دربند بود. در این مدرسه های مدرس های دینی که تمام توجه شان به قران، حدیث و تفسیر های متعددش بود، نقش تعیین کننده یی را داشتند. آنان اجازهٔ نواندیشی را به کسی نمی دادند. اگر فردی در این زمینه سر بلند می کرد با چوب تکفیر، بر سرش کوبیده می شد. تاریخ به یاد دارد که چگونه حلاج ها، پورسینا ها و دیگر و دیگر ... با این مساله با درد سر بزرگی رو به رو شدند.<br class='autobr' /> رباعیی را از پورسینا به یاد بیاوریم که در برابر تکفیر گرانش چنین سروده است:<br class='autobr' /> کفری چو منی گزاف و آسان نبود،<br class='autobr' /> محکم تر از ایمان من، ایمان نبود،<br class='autobr' /> در دهر چون من یکی و آن هم کافر،<br class='autobr' /> پس در همه دهر یک مسلمان نبود.<br class='autobr' /> با گشوده شدن درب مکتب حبیبه، گام بلندی برای پایان دادن به این انحصار و تک نگری برداشته شد. <br class='autobr' /> آن گاهی که محمود طرزی نشریه س.ا. را به دست نشر سپرد، بخش زیاد توجه اش را برای بهبود همین مکتب و گشایش درب دیگر مکتب ها نمود. آن گونه که می دانیم در آغاز، استادان این مکتب هندیان و یا کسانی بودند که در هند درس خوانده بودند. نصاب درسی نسخه بدل آن سامان بود. بعد با بحران و نا آرامیی که ریشه در این جا داشت، محمود طرزی با یاری سردار عنایت الله، که سر پرستی معارف را به دست گرفت، از استادان ترکی با نصاب جدید درسی، بهره گرفته شد.<br class='autobr' /> محمود طرزی، در شمارهٔ ۱۶، هفتم حمل ۱۲۹۷، زیر عنوان ،٫٫ افغانستان و قابلیت دینی ـ علمی ـ اجتماعی آن،، در جریا بررسی وضع کشور به این مساله افسوس می نماید و چنین می نویسد، ٫٫ ما مردمان افغان، سبب جنگ آوری و سلحشوری که در خلقت به آن متخلق هستیم هر چیز را به قوت شمشیر منحصر پنداشته، جهت قوت علمی را هیچ در هیچ میدانیم.،، او سپس نمونه یی می آورد که اگر به گفتهٔ خودش در ٫٫ نیم عصر ،، یعنی پنجاه سال در پایتخت دو مکتب و در بخش های دیگر یک یک مکتب می داشیم، در این مدت یک میللیون نفر اگاه می داشیتم که در میان شان، به گفته اش،٫٫ افسران جنگی قابل، قوانین شناسان فاضل، کیمیاگران، کان شناسانماهر، انجیران و مهندسان وافر به وجود می آمد.،،<br class='autobr' /> سپس او از گام هایی که در دههٔ اول سدهٔ بیستم برای گسترش معارف برداشته شده سخن می زند. <br class='autobr' /> بعد او دو سد و مانع را بر می شمارد: یکی داخلی و دیگری خارجی.<br class='autobr' /> او در مورد سد راه معارف در داخل می گوید، ٫٫ نخستین چیزیکه در موانع معارف در افغانان می بینم، مسله اخلاق و عادات و رواجات که از قدیم الایام مردم افغان با آن خو گرفته بودند.،، سپس این امر را ناشی از علاقه به شمشیر و جنگ می داند. به باور او افغانان به واژه گان ٫٫ میرزایی،، و ٫٫ ملایی ٫٫ به دیدهٔ تحقیر می نگرند. او در این زمینه می نویسد، ٫٫ از طبقهٔ عصر سابق هیچ یک خان زاده و سردار زاده در تمام افغانستان نیابید که آنها از علم حساب، هندسه، یا سیاق و رقوم ـ کار میرزایی ـ و علوم فقیه و حقوقیه، فیصله دعاوی و صرف، نحو، منطق ـ کار ملایی ـ هیچ بهره یی داشته باشند و اگر باشند بسیار کم یاب.،، او هم چنان انگشت انتقاد بر کمبود معلم و استاد نیز می گذارد.</p> <h2 class="spip" id='t-d0cb'> زن <a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>محمود طرزی، با برداشت نو از محیط و دورادورش در قلمرو عثمانی، به ویژه شام یا دمشق در سوریه، که در آن به اثر وزش نسیم اندیشه های نو، دگرگونی هایی جریان داشت، هنگام باز گشت به کابل، تلاش نمود تا در این باب درب گفت و گو را باز نماید.<br class='autobr' /> از آن جایی که محیط بسته دینی از یک سو و جامعه یی به شدت مرد سالار از سوی دیگر و حضور نیرو های سنت گرا و محافظه کار اجتماعی که مثلث زن ستیزی را شکل می داند، او را وا دار نمود تا در این راستا گام های آرام آرام و با دقت را بر دارد. <br class='autobr' /> او در شمارهٔ هفتم، سال اول س.ا. که روز شنبه ۱۵ جدی ۱۲۹۰ خورشیدی / ۶ جنوری ۱۹۱۲ع. نشر شد. زیر عنوان ٫٫ ضرورت پیشرفت زنان،، به گفتهٔ خودش٫٫ یک قدری از احوال زنان مشهوری که درین سپنج سرای فانی زندگی بسر آورده اند و نامهای خودشان را در ورقهای تاریخ بیادگار مانده اند، برای فایده برداشتن بی بی های مستورات و بیگمهای مخدرات وطن عزیز خود، درج صفحه های اوراق اخبار نماید.،، او برای این کار، دست به نشر زنده گی نامه ٫٫ ناموران زنان جهان،، که همانا زنان نام آور جهان می باشد، می زند.<br class='autobr' /> او در همان جا نشان می دهد که برخی در این امر بر او ایراد و حتا اعتراض خواهند نمود. آنان ممکن استدلال کنند که در میان مردان، ما یک درصد خوانندهٔ اخبار نداریم چی رسد به زنان !!<br class='autobr' /> او بار دیگر به دوران عباسیان اشاره می نماید که در آن دوران به گفته خودش، ٫٫ در طایفهٔ زنان اسلامیه بعضی شاعره ها، ادیبه ها، ادیب ها، صنعت گرها موجود بودند.،،<br class='autobr' /> او در تساوی مرد و زن از مساله خلق آدم و حوا استدلال می نماید و هر دو را برای ادامهٔ حیات لازم می داند. او این کار را تا سال سوم س.ا. ادامه می دهد و بعد به دلیل جنگ جهانی اول و تراکم خبر ها آن را قطع می نماید.<br class='autobr' /> این اقدام با آن که با خویشتن داری و دقت انجام می گیرد، اما، واکنش هایی را نیز به همراه داشته است. در شمارهٔ ششم سال سوم، کسی به نام ملا رفیق ابن مرحوم ملا ابوبکر آخندزاده که مفتی محکمهٔ بهسود است، نامه یی نوشته و در آن این پرسش را به میان می آورد، ٫٫ آیا مردان هم در جهان ناموران گذشته اند؟ این چه دلیل است که مدیر صاحب، یکطرفه مردان را از خاطر محو کرده از ناموران زنان جهان بحث می کند؟،، سپس او ادامه می دهد،٫٫ چون افغان یک طایفهٔ جلیله با همیت و ذی غیرت و شجیع همت اند هر گاه عوض زن در تعریف توپ و تفنگ و اسلحه و آلات جنگ افزوده می شد، بهتر بود، و یا اینکه اولاَ از ناموران مردان جهان و بعد از زنان یاد می شد.،،<br class='autobr' /> محمود طرزی ضمن سخن ظنز گونه یی می نویسد،٫٫ درملت جلیلهٔ افغان، حیثت نسوان آنقدر بی اهمیت و بی اعتبار شمرده می شود که تذکار نام آنها موجب عیب های کلی می گردد، پس اگر درباب اهمیت و حیثیت زنان چیزی بگوییم و در مدافعهٔ این نوع شریفه یی که اساس خلقت بنی النوع و نصف وجود بشریت را تشکیل داد سخنراننیم حال ما چه خواهد شد؟،،<br class='autobr' /> بعد ذکر می نماید که بیش از صد زن در کابل مشتری س.ا. می باشند. او سپس تلاش می نماید تا با استفاده از آیه ها و حدیث ها این امر را ثابت نماید. سپس از فعالیت زنان در ترکیه، کشور های عربی و هند نمونه ها می آورد.<br class='autobr' /> او در نشر قصه هایی از زنان این هدف را داشت تا آنان به خود آگاهی دست بیابند و مساله های زنده گی را از دریچهٔ خرد گرایی و عقل بسنجند. او با ذکر نمونه هایی از وضع زنان، کوشش می نماید تا این امر را شرح بدهد که چگونه زنان زیر بار ستمی قرار گرفته اند که مردان بر آنان حتا پوشش فلسفی، روا می دارند.<br class='autobr' /> البته با آن که طرزی به نیروی خرد انسان در همه عرصه ها باور داشت، اما، نمی توانست خویشتن را از زیر بار سنت های اجتماعی بیرون بکشد. او به آزادی زن در چارچوب تنگ سنتی می نگریست. در حالی که اندیشه های روشنگرانه و پُــرخرد، که به برابری میان زن و مرد باور دارد، در دایرهٔ ارزش های معمولی و رایج یک جامعهٔ سنتی نمی گنجد.<br class='autobr' /> به گفته سنزل نوید، کاوشگر مساله زنان، ٫٫زن آرمانی نزد محمود طرزی زن آگاه و با خرد بود، اما او می بایست در قالب تنگ ارزش های اخلاقی همبود افغان مسلمان بگنجید. او در مناسبت ها و رابطه ها میان مرد و زن به همان اصل برتری مرد باور داشت. زن در این چارچوب بایست فرمانبردار مرد باشد. در این دیدگاه، زن باید در حریم خصوصی باقی می ماند و مرد حاکم دنیای عمومی می بود. او از زن می خواست تا صبر و بردباری را در برابر فشار و ناملایمت هایی که جامعهٔ مردانه بر او تحمیل می کرد، پیشه نماید.،، (نوید، س. ص.۳۶۴)<br class='autobr' /> به باور طرزی عفت و پاکدامنی سنجهٔ بزرگ برای ارزیابی خوبی و بدی زن بود. اما، او از مرد تقاضای پاکدامنی را نمی نمود.<br class='autobr' /> با آن هم او یخ سنگین سنت را با طرح این مساله که زن تحصیل نماید، در هم شکست. او این کار را از خانوادهٔ خویش آغلز نمود. <br class='autobr' /> به باور من این مساله نیازمند به بحث دراز دامن و کاوش همه جانبه می باشد. <br class='autobr' /> ++++</p> <h2 class="spip" id='t-a09f'> استقلال<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>این واژه با معنا های گونه گونه اش ریشه ژرف در زبان پارسی دارد. از این رو به معنای بلند شدن و به جای بلندی فراز آمدن، از زمین روییدن، کاهش یافتن و خرد شدن و... به کار می رفته است.<br class='autobr' /> اما، به مفهوم سیاسی اش در نیمه دوم سدهٔ هژدهم می رسد. این درست در جریان نبرد سرزمین های شمال امریکا برای به دست آوردن آزادی آن کشور، پا به میدان گذارد و با اعلامیهٔ استقلال آمریکا، در جولای ۱۷۷۶ع. وارد فرهنگ سیاسی گردید.<br class='autobr' /> داغ ترین زمان را برای رهایی و استقلال می توان پس از جنگ جهانی اول و به ویژه دوم، نشانی نمود. این واژه با بار سیاسی اش همانا خصوصیتی است که یک کشور، بدون مداخله دیگری در امور داخلی و خارجی اش آزدانه عمل نماید. این واژه با حاکمیت ملی و تمامیت ارضی پیوند تنگاتنگ دارد. اما، در وضع کنونی که جهانگرایی، جای بلندی در مناسبت ها میان کشور ها، می گیرد، دانشمندان علم سیاست مشغول بررسی جانب های گونه گونه این مساله اند. این امر به ویژه زمانی در صدر بحث های قرار می گیرد، که مردم یک کشور در برابر رژیم استبدادی دست به نبرد می زنند، و نظام ها خود کامه با اتش و خون به آنان بر خورد می نماید، قرار بگیرند.<br class='autobr' /> به هر روی، این واژه همراه با تشکل دولت های جدید و به ویژه ملی، وارد عرصهٔ سیاست گردید، و نقش مهمی را در بیش از دو صد سال اخیر، در کنش و واکنش های سیاسی به دوش کشیده است.<br class='autobr' /> به این گونه استقلال، به معنای آزدای کامل یک کشور معین در بخش های داخلی و خارجی، به کار می رود.<br class='autobr' /> محمود طرزی که در جریان جنگ جهانی دوم قرار داشت، به این امر جایگاه ویژه یی داد.<br class='autobr' /> او در شمارهٔ دوازدهم س.ا. که به روز سه شنبه ۹ دلو ۱۲۹۶خ./ ۲۹ جنوری ۱۹۱۸ع. نشر گردید، زیر عنوان ٫٫ استقلال افغانستان،، در واکنشی در برابر نشریهٔ ٫٫ چمن،، مبنی بر این که امیدواریم روزی افغانستان به استقلالش دست بیابد، چنین می نگارد، ٫٫ افغانستان دولتیست که مستقل بود، و مستقل هست و مستقل خواهد بود.،،<br class='autobr' /> او سپس بر این دید نشریه ٫٫چمن،، که افغانستان، ٫٫ در سیاسات خود آزاد خواهد گردید.،، چنین می نویسد،٫٫ در قاموس الغات حکومات خاص بخلص اسلامی (واژهٔ استقلال) پیدا نمی شود،، بعد او بیان می دارد که این تعبیراتی مانند استقلال، ٫٫ اختراع کردهٔ متمدنیست که هنوز بسیار شرقیون به آن نه علم آوری دارند و نه پایبندی،، او برای استقلال چنین پنداری را ارایه می دارد،٫٫ شرعاَ و عرفاَ یک جمع غفیری، از مسلمین، بقوت بازوی اجتهاد خود، یک حکومت آزادی تشکیل داده،، سپس به روشنی بیان می دارد، ٫٫ در معنی استقلال یک حکومت اسلامیه شرعیه، جنبهٔ داخلی و خارجی قطیعاَ گنجایش دخول ندارد.،، او می افزاید،٫٫ افغانستان از دو عصر (قرن) به این طرف خود را دولت مستقل ساخته و خود را مستقل شناخته.،،<br class='autobr' /> جالب است که در شمارهٔ بعدی از علم حقوق و به ویژه حقوق بین الدول در مورد استقلال حرف می زند و می نویسد،٫٫ مقصد از این حریت یا استقلال و غیره اینست که به اجراآت یکدولت دیگر دولتهای غیر غرضدار نباشد.،،<br class='autobr' /> سپس بحث دراز دامن در این مورد نموده و بر این نکته تاکید می ورزد که افغانستان مستقل است.<br class='autobr' /> به باور من این یک دید نا سازگار و پــُرتناقض است. این نکته به زودی خود را در شمارهٔ ۲۹، سال هفتم س.ا. که روز پنج شنبه ۱۹ سرطان ۱۲۹۷ خ./ ۱۱ جولای ۱۹۱۸ع. نشر گردید، نمایان می سازد. در این جا می نویسد،٫٫ در فصل هفتم این مواد عهد نامه که در سوم مارچ ۱۹۱۸ع. در مابین دول غالب و دولت روسیه در شهر بریست لیتوفسک عقد و امضا گردیده است(چنین آمده است):<br class='autobr' /> ٫٫ دولت های ایران و افغانستان هردو دولت مستقل اند، ضمیمهٔ هیچ دولت دیگری نمی شوند .دول امضا کنندگان صلح، موظف اند که استقلال سیاسی و اقتصادی ایران و افغانستان رامحترم بشمارند.،،<br class='autobr' /> او در مقاله معروف ٫٫حی علی الفلاح،، که دوسال پیش نشر نموده بود، در این مورد نکته های جالبی دارد. او در مورد تابعیت و حمایت چنین می نویسد، ٫٫ که یک دولتی، بدیگر دولتی بگوید که : بغیر از من، دیگری را نشناس ! بغیر از من با دیگر دولتی حرف مزن ! بغیر از من با دیگر دولتی عقد معاهدات یا رابطهٔ مناسبات ومعاملات مکن ! بغیر از من، بدیگر دولت نه سفیر بفرست، و نه سفیر قبول کن!،،<br class='autobr' /> بعد هم داد سخن از این که کشور افغانستان مستقل است، می زند و از مردم می خواهد که شکر این نعمت را به جای آرند. شگفتی در این است که اگر افغانستان در همه امور مستقل می بود، پس نبرد برای استقلال ـ که در ستایشش سر و صدای زیاد به راه انداخته ایم ـ چی معنایی را به همراه داشت !؟<br class='autobr' /> بایست در این مورد به گسترده گی سخن زد و با دید ژرف به کاوش پرداخت.</p> <h2 class="spip" id='t-cf58'> ملی گرایی یا ناسیونالیسم<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>آن گونه که می دانیم، پس از فروپاشی امپراتوری عیسایی در رم، در پایان سدهٔ شانزدهم، کشورهای مستقلی در خط ساختار دولت ملی، پا به عرصهٔ وجود گذاشتند. همزمان با این امر، نوع ملی گرایی که توجه به درون همبود خود بود، از دید اندیشه یی شکل می گیرد. <br class='autobr' /> آن گونه که در بخش بررسی ملت مشاهده کردیم، تبلور اندیشه یی آن را می توان در ملی گرایی دید. <br class='autobr' /> ملی گرایی بیان اندیشه یی دولت ملی به حساب می آید. آن را می توان به مانند نماد ها و باورهایی دانست که احساس وابسته گی به گروه سیاسی معینی را باز تاب می دهد. این امر روشن است که انسانان از زمانه های دور خویشتن را با گروه ها اجتماعی- سیاسی مانند خانواده، تبار یا باور دینی هم هویت می یافتند. اما ناسیونالیسم بیانی است که نخست از همه با دولت مدرن پیوند می یابد.<br class='autobr' /> البته این باور اندیشه یی دردههٔ اول سدهٔ بیستم، در میان گروه کوچک آگاهان ما که به مشکل می توان واژهٔ روشنفکر را در مورد شان به کار برد، دیده می شود.<br class='autobr' /> می دانیم که ملی گرایی، خود تبلوراندیشه یی برپایی دولت ملی می باشد. این بیان دارای دو نوع است: یکی که بر پایه شهروندی و بر اساس قرارداد اجتماعی در خط برابری و پذیرش تنوع قومی ـ فرهنگی استوار است و دیگری که در ماهیت و هسته اش دید تباری ـ نژدای، یا بدترش، خون و زبان قرار دارد. دومی به ساده گی می تواند درب برتری نژدای ـ قومی را بگشاید. این نگاه برای کشوری به ویژه با قومان گونه گون، مانند افغانستان مصیب می آفریند.<br class='autobr' /> محمود طرزی با آن که بر واژهٔ امت که بار تند دینی دارد، باور داشت، اما، تلاش و سعی می نمود که مفهموم وطن را در داخل این دایره بگنجاند. این امر به باور من ، تلاش ناسازگار و پـُــر تناقض می باشد. به هر حال این دید آرام آرام نظریه و اندیشهٔ ملی گرایی را رنگ می زند. او حتا در موردی تاکید می کرد که وطن تحفهٔ خداوندی و اسلام است. او از این امر برداشت سازنده و پیشرونده یی داشت. تبلور این امر را در بخش خارجی در وجود تلاش برای به دست آوردن استقلال می توان دید. در بخش داخلی ترویج قانون و تجدد بود. او به شدت تلاش می نمود که به واژهٔ افغان، بار عمومی بدهد و آن را از چارچوب قومی بیرون بکشد. او با به کار برد این امر، تلاش می کرد تا از مرز های جدایی قومی، زبان و مذهبی در داخل کشور بگذرد.<br class='autobr' /> او به این امر باور داشت که اسلام، ملت، وطن و حکومت چار ستون محکم ساختار یک کشور اند. سپس با سرعت مفهموم و بیان نوگرایی، تجدید و مدرنیزم را به این چار ستون می افزود و آن را ها را عنصرهای جدا نا پذیز می دانست. او به این باور بود که سلطنت افغانستان تنها از را ه نو گرایی، تجدید و مدرنیزم می تواند در برابر بیگانه گان بیاستد. او به روشنی می گوید آنانی که در برابر پیشرفت و ترقی قرار می گیرند و به تفرقه دامن می زنند، جنگ افزار دست دشمنان اند.<br class='autobr' /> این امر روشن است که ملی گرایی در کشور های پیش مدرن، همانا هدفی را در برابرش قرار می دهد که اروپای سدهٔ شانزدهم در خط تشکل دولت های ملی انجام می داد. تلاش برای این تشکل از راه نشر رسانه های همگانی به ویژه روزنامه می گذرد. ملی گرایی در کشور های پیش مدرن به ویژه شرق میانه، چشم به نمونه ها و مدل های اروپایی ساختار سیاسی داشتند.<br class='autobr' /> محمود طرزی، در این راستا از نوشته های مدحت پاشا، اصلاحگر معروف ترکیه که او را٫٫خواجهٔ اول،، یا معلم اول می خواند، به شدت اثر پذیرفت. او به این صورت با اشتیاق عجیب اثر های نویسنده گان نوگرای ترکی و کتاب هایی که از زبان های اروپای در این مورد به زبان ترکی بر گردانیده شده بودند، می خواند.<br class='autobr' /> بعد ها باز تاب این امر را می توان در س.ا. دید. تمام دانش و تجربه اش را برای گسترش آگاهی در مورد مساله های مهم جهان در خدمت بلند بردن آگاهی در خط شکل دهی وجدان ملی مردم، آشنایی شان با مقوله یی به نام عشق به وطن، تشویق وحدت ملی و اطاعت از فرمانروایی و حاکمیت، رشد آموزش ومعارف نو، آگاهی به اصل های اخلاقی که ضامن پیشرفت و ترقی، شگوفایی زنده گی و آگاه ساختن مردم از دشمن وطن، نبرد برای استقلال و حاکمیت ملی به کار برد.<br class='autobr' /> به این گونه در گوهر اندیشه ملی گرایی طرزی، پیشرفت قرار دارد. او که می دید نی تنها کشورش، بل جهان اسلام رو به انحطاط است، تلاش می نمود وسیله یی برای پایان دادن به این بحران بیابد. او راه حل را درآموزش و معارف، پرورش نگاه خرد گرایانه و تفکر بر پایهٔ دانش می دید. او بر این باور بود که وفاداری به عشیره، طایفه، قبیله و قوم، منطقه و حتا دهکده را باید فدای همبستگی ملی نمود. او به این باور بود که هویت اسلامی افغانان، از دیوار چین جدایی قبیله یی، قومی، منطقه یی، محلی و فرقه گرایی باید بگذرد.<br class='autobr' /> او تا پایان کارش به این باور باقی ماند.<br class='autobr' /> محمود طرزی، در سال هفتم سراج اخبار، در شمارهٔ اول، روز شنبه ۱۳ اسد ۱۲۹۶ش/۴ اگست ۱۹۱۷ع. که روز های پایانی و دشواری را از سر می گذراند، چنین نوشت، ٫٫سراج الاخبار افغانیه، یک مکتب سیار و یک معلم رهسپاریست، که قسمی از وظیفهٔ تعلیم و با خبری اهل وطن را، عصر معرفت نشر سراجیه بعهدهٔ عاجزانهٔ او محول فرموده است. بسیار شکر می کند که در ظرف این چند سال قلم جنبانی خود، بسیار سخنان نو، کلمات نو، تعلیمات نو، علم های نو، فن های نو، انشای نو، املای نو عرض انظار قارئین کرام خود نموده توانسته است ...،، <br class='autobr' /> اما، بعد ها زیر بار سنگین حادثه های گوناگون، این تلاش با گسست هایی رو به رو شد. از آن روست که روند ملت سازی تا هنوز هم در وضع کژ و مژی قرار دارد.</p> <h2 class="spip" id='t-ea43'> یگانه گی و وحدت اسلام<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>این امر روشن است که کشور های اسلامی، پس از آن که درب دانشجویی، فضای باز بر خورد اندیشه ها، پذیرش دیگر اندیشه ها و کاوش برای دست یابی به حقیقت، در سدهٔ هشتم عیسایی زیر بار رشد سختگیری و تعصب دینی و پدیدار شدن مذهب های و فرقه های گونه گونه، کتاب سوزی دگر اندیشان بسته شد، سیر نزولی را در پیش گرفت. در همین زمان بود که چراغ دانش در این ساحه خاموش شد.<br class='autobr' /> در این میان این اروپا بود که با پایان دادن به سیطرهٔ کلیسا، راه جستجو و کاوش های دانش تجربی و عملی را باز نمود. دیگر همان گونه که زمین محوری پایان یافت، و خورشد جای آن را گرفت، چراغ پاپ نیز دیگر مرکزیت خویش را از دست داد.<br class='autobr' /> به این گونه به گفته محمود طرزی، ٫٫آفتاب تمدن از غرب،، سر بر آورد. کشور های اسلامی و شرق میانه که در همان پوست لـُــک و کلفت گذشته می زیستند، به شدت استحاله نموده و در عقب مانده گی وحشتناکی به سر می بردند. آن گاه که چشم شان را نور خیره کنندهٔ ترقی و پیشرفت و تمدن مدرن خیره ساخت، برخی از تحول خواهان این سامان به جستجوی راه حل گردیدند. اینان به جای این که به ریشه مساله های بپردازند، با خواب پنبه دانه یی به گذشته نگریسته و چون دن کیشوت، پهلوانی که عمرش به سر رسیده بود، با آسیاب های بادی خیالی، به جنگ نو پرداختند.<br class='autobr' /> این گروه تحول خواه، از جمال الدین افغانی و محمد عبدو گرفته تا محمود طرزی، چون نمی خواستند و یا فضای سنگین استبداد شرقی برای شان اجازه نمی داد، راه بیرون رفت را در بازگشت به آن دوران به خیال شان با شکوه اسلام که جلوه شوکت، جلال و ابهتش را برق شمشیر تامین کرده بود، می دیدند.<br class='autobr' /> برای طرزی که فردی از همین گروه دگرگون خواهان بود، ایستاده گی در برابر اروپا از خط وحدت اسلامی می گذشت. در این راستا او همراه با دیگر اصلاح طلبان به این مساله به شدت پای می فشرد. در این بخش هم می توان نوع ناسازگاری اندیشه یی را در میان این گروه دید. آنان به آن بخش نوگرایی و تمدن مدرن که در وجود دست آورد های فنی تبلور می یافت، تاکید می کردند، اما، آن گاهی که پای باور های اندیشه یی مانند: تساوی حق میان تمام بشر، آزادی عقیده، از میان بردن تفاوت میان باور های دینی گوناگون، توجه به حقوق اقلیت ها، زیر پرسش بردن عقیده های دینی و دیگر و دیگر ... می آمد، از آن روی بر می تافتند. <br class='autobr' /> طرزی، در حالی که یگانگی مسلمانان را در وجود امت مسلمان، تشویق می کرد، برای لحظه یی هم ملیگرایی و خود گرایی را در کشور افغانستان را فراموش نمی نمود. او در این مورد در برزخ میان دید های کهنه و نو در بند بود.<br class='autobr' /> او در این بخش با دشواری دیگری هم رو به رو بود. او چون مدت زیادی در ترکیهٔ عثمانی به سر برده بود و حتا مدتی مامور این ساختار در دمشق، سوریه که در آن هنگام یکی از ولایت های این شاهنشاهی یا امپراتوری بود، تلاش می کرد تا در خط نا همنوایی با اروپا، می خواست تا افسران، خبره گان فنی و آگاهان طبی ترکی به کشور دعوت گردند. او در این مورد استدلال می کرد که استفاده از اینان پیوند جهان اسلامی را محکم تر می سازد. او به این باور بود که حضور ترکان دردسری را در میان مردم که دیگران را بیگانه می پندارند، به میان نمی آورد. او به این باور و آرزو بود که شاهنشاهی عثمانی، ایران و افغانستان، این سه کشور مستقل ! اسلامی می توانند، در این راه نقش مهم تاریخی بازی نمایند.<br class='autobr' /> اما، خود به زودی دچار ناسازگاری اندیشه یی می شد و می گفت که در این زمینه اختلاف میان شعیه و سنی مانع بزرگ می باشد. آن گونه که می دانیم، نادر افشار در سال ۱۷۴۳ع. تلاش نمود که این شگاف را پر نماید. سید جمال الدین افغان، نیز در این مورد تلاش نمود. اما، با گذشت هر روز این نگرش های متفاوت چون درهٔ عمیقی دهن باز می کردند. این امر این دو اصلاح طلب را به شدت پندار گرا ساخت و تیر هیچکدام به هدف ننشست. این امر تا همین اکنون که این را می نویسم به شدت هرچی تمام تر جریان دارد. باید برای یگانگی میان کشور ها، سنجه های دوام دار دیگری راباید جستجو کرد.<br class='autobr' /> به باور من تمام تلاش این نوآوران این بود که به بخش فنی دنیای نو دست بیابند، تا از آن برای بازگشت به شکوه گذشته بهره بگیرند. اما، این امر را باید درک می کردند که راز موفقیت اروپا تنها و تنها به دست آورد های فنی، پیوند ندارد. این امر به فضای باز اندیشه یی و آزاد گذاشتن دید گاه هاست که بتوانند، اندیشه های و سپس برنامه های نوی را ارایه دارند.</p> <h2 class="spip" id='t-3573'> یگانگی آسیا<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>از آن جایی که در قارهٔ آسیا کشور های مانند جاپان، با باز کردن دروازه اندیشه یی شان به روی دگرگونی های اروپایی، به دست آورد هایی ـ به ویژه پس از شکست روسیه در سال ۱۹۰۵ع. ـ دست یافته بودند، تحول طلبان در این بخش و از آن میانه محمود طرزی، توجه به آن سو نمود. او هم چنان به روشنی می دید که حنای وحدت اسلامی رنگ نمی گیرد، پس برای مقابله با اروپا، به این امر توجه نمود. او یاد آور می شد که اروپاییان ـ روسیه و بریتانیا ـ بر همه آسیا مسلط شده اند.<br class='autobr' /> او به این باور رسید که مسلمانان دست یگانگی را به سوی مردمان غیر مسلمان که در شرق بیدار شده اند، دراز نمایند تا تمام آسیا آزاد گردد. او بار ها و بار ها یاد آور می شد که از شکست روسیه به دست جاپان باید آموخت. او با خوش خیالی یاد اور می شد که عثمانی، پارس، افغانستان و عرب با هم زیر شعار ٫٫ آسیا برای آسیاییان،، متحد شوند.<br class='autobr' /> طرزی به این گونه درخط ترقی اجتماعی، فرهنگی و نو آوری اقتصادی مردم کشور را تشویق می کرد. در این راستا برخی اصلاح طالبان چشم یاری به جاپان دوخته بودند، اما، طرزی به استقلال پای می فشرد. <br class='autobr' /> سراج اطفال<br class='autobr' /> محمد طرزی در خط بردن آگاهی در میان کودکان و نوجوانان، دست به نشر ٫٫ سراج اطفال،، زد. این نشریه با آن که به شکل همراهی با ٫٫سراج اخبار،، نشر می شد، اما، آماج دیگری داشت. پیامگیرانش را جوانان، شاگردان مکتب و کودکانی که تازه نوشت و خوان را یا گرفته بودند، می ساخت. او در سرسخن چنین می نگارد،٫٫ شما را از علوم و فنون نو و در تربیه آداب عاقل شنو به نکته های درس آموز و حکایات فایده اندوز دماغهای شما را ورشن می کند.،،<br class='autobr' /> این نشریه، به تعداد شش شماره همراه با س.ا. نشر شد. (آهنگ، کاظم، ص.۱۰۴)<br class='autobr' /> روشنفکران ! ما، دید گاه های نا سازگار و پُــرتناقض در خط نوگرایی <br class='autobr' /> در این بخش به باور من، یگانه کسی که بررسی ژرفی از موجودی به نام روشنفکر در کشور ما نموده است، شاد روان سید بهاالدین مجروح می باشد. تا جایی که روشن است سنجهٔ اساسی برای شناخت یک روشنفکر، همانا چگونگی بر خوردش با قدرت سیاسی می باشد. او خود کسی بود، که با وجو میسر بودن همه امکان های سیاسی و چسپیدن به قدرت، از آن دوری نمود، و برای نشان دادن خطر استبداد، ٫٫ اژدهای خودی،، را که اساس و پایهٔ انگیزه اش را انگشت گذاردن بر فرمانروایان مستبد، می سازد، نوشت. این را از کابل شروع کرد و تا آن سپیده یی که گلوله سربی مجاهدان، به زنده گی اش نقطهٔ پایان گذارد، به آن ادامه داد و ارثیهٔ بزرگ فرهنگی در خط دید روشنفکری از خویش به جای گذاشت.<br class='autobr' /> به همین دلیل او در نوشته یی زیر عنوان ٫٫روشنفکران افغان در تبعيد :رخ ها و زاويه های فــلسفی و روانی،، در این مورد چنین می نویسد،٫٫تا جایی که روشن و معلوم است، مفهوم روشنفکر حاصل و بازده فرهنگ غرب، به ویژه یک پدیده فرهنگی فرانسه یی می باشد. آیا می توان آن را در جامعه ها و همبود های بیرون از غرب به کار برد؟ پاسخ به صورت روشن نی است. با آن هم، گونه فردی را که این مفهوم در بر می گیرد و بیان می دارد و یا ما می خواهیم به توضیح آن دست بیازیم، ممکن در جامعه ها و همبود های دیگر یافت. اینان یا حا صل شرط های بومی اند و یا این که در اثر نفوذ غرب پا به میدان گذارده اند.،، البته او در همان جا به روشنی بیان می نماید، ٫٫تعریف و وصفی که ما سعی داریم برای روشنفکر ارایه بداریم به صورت یقین به گوش غربیان که با واژه گان دانشی و علمی آشنا هستند بیگانه، نا جور و نا خوش می خورد، اما، امیدواریم که این کار، گوهر اندیشهٔ ما را انتقال بدهد.،،<br class='autobr' /> او سپس خط فاصل روشن میان روشنفکر قدیمی که به دنیای واقعی باور نداشت و روشنفکر جدید که به خرد گرایی، پیشرفت، هستی و فرهنک به مثابه ایدهٔ کل می نگرد، می کشد. به نظر او، ٫٫روشنفکر موجود جانداری است که برای راه رفتن به جای پای، از سرش کار می گیرد. چنین به نظر می آید که برای پرواز بال می کشد و با آن از فراز مرزهای اجتماعی ـ فرهنگی خویش، پرواز می نماید تا خویشتن را و دیگران خویش را در یک گسترده وسیع تر بنگرد. او به مانند یک هشت پای آبزی است که همزمان بال دارد و پرواز نیز می نماید. هر گاه بر خورد یک روشنفکر را در مورد زنده گی با کسی که در جامعه یی به شدت در بسته که در آن تمام کردارهای گروهی و یا فردی به وسیله سنت ها و عادت ها، شکل داده می شوند و هر پرسش، پاسخش را در باور اجتماعی نهادینه شده یی می یابد، به مقایسه بگیرم، به شدت گونه گونه و پـُـر پرسش می باشد. در میان ما گپ زبانزد مردم یا متلی وجود دارد مبنی بر این ، ٫٫هرگاهی که مورچه بال بکشد، زوالیش می آید.،، در جامعه یی که ارزش های اساسی و پایه ییش همسانی و همانندی است، روشنفکر بر آن هست تا متفاوت از دیگران باشد. البته یک جامعهٔ منسجم و یا هم آهنگ هم چنان تفاوت هایش را دارد : یک رهبر مذهبی و یا روحانی و یک سردار قبیله، از دیگران تفاوت دارند، اما، این دگرگونی و تفاوت در چارچوب همان همانندی قرار دارد. این گونه کسان همیشه وجود داشته اند، به ساده گی شناخته و پذیرفته می شوند، مگر روشنفکر تفاوت دیگری دارد. او به مثابه یک فرد (تاکید از من است.) قد بلند می نماید و در سر هوای خویشتن خویش را دارد. برآن هست تا خویشتن را و دور را دورش را به وسیله دیدگاه روشنفکری خویش دریابد. به این گونه، مرز های همانندی را زیر پا می گذارد. به بیگانه یی بدل می شود. خود، تبعید را بر می گزیند.<br class='autobr' /> ٫٫باید به مفهوم پیشنهادی خویش یک عنصر متناقض دیگری را نیز اضافه نماییم. ما، در افغانستان روشنفکر را در زبان پارسی از ترکیب دو واژه روشن و فکر ساخته ایم که معنای روشن بین را می دهد. این روشنفکر، چراغی (منظور همان چراغ تیلی که فتیله اش بلند تر قرار داشته و در زیرش تیلدانیی وجود دارد، است. مردم همان واژه انگلیسی لامپ یا لامپه را به کار می برند.) است که دورا دورش و حتا دور ترها را روشن می سازد، مگر در دور نزدیکش، در زیر تیل دانیش، سایه یی را می اندازد. از این سبب مردم می گویند،٫٫زیر چراغ همیشه تاریک است.،، این را می توان تصویر تمام قد یک روشنفکر دانست. در حالی که چنین فرض می شود که او به افق گسترده یی دست یافته است، اما، او در مورد هستی و واقیعت دورا دورش به شدت در تاریکی قرار دارد. او با خویشتن خویش در تناقض قرار دارد، اما هنوز هم به شدت یک پدیده مهم انسانی و فرهنگی قابل توجه است. (تاکید از من است.)<br class='autobr' /> ٫٫او سپس به دسته بندی روشنفکران کشور می پردازد. به باور او در این میان می توان از روشنفکران اصیل نام برد. او سپس به بررسی آبشخور این ها دست می زند و یاد آور می شود که در روش آموزش قدیم نقش اساسی را مدرسه ها به دوش داشته اند. او در مورد چنین می نویسد،٫٫ این بخش، به صورت کامل در چارچوب موضوع های اسلامی مانند : قرآن، سنت محمدی و فقه یا شرعیت در بند بود. آنان که از این مدرسه ها فارغ می شدند، برای یافتن کار با دشواری رو به رو نمی شدند. آنان ملا، واعظ، معلم (با باز نمودن درب مدرسه خصوصی)، قاضی، و دیگر و دیگر ... می شدند. آنان مردمان محترم و صاحب صلاحیت به حساب می رفتند. آنان به شدت سخت گیر، خشن و نا برده بار بودند.<br class='autobr' /> ٫٫دومی، مکتب های ادبی، یا به عبارت دیگر مکتب های دارای دانش دنیایی، موضوع های گسترده و وسیع را در بر می گرفتند. دراین مکتب ها، به جای زبان عربی، زبان پارسی مورد توجه بودند. زبان عربی، به حیث وسیله یی برای دست یابی به متن های مذهبی همانند زبان لاتین در اروپای قرون وسطا، مورد استفاده قرار می گرفت. اثر های شعری و نثری زبان پارسی، همه جانبه مورد بررسی قرار می گرفتند. این امر، مهارت قابل توجه را در نوشته های ادبی بار آورد. درنتیجه این کار، خوش نویسی رشد قابل ملاحظه یی نمود. موضوع های پـُـر اهمیت دیگر مانند فلسفه، منطق، دانش تجربی ــ طبعی، طب و دیگر و دیگر نیز تدریس می گردیدند. به این گونه، ادب سنتی که نگرش دنیایی داشت، شانه به شانه درکنار مدرسه ها، گاهی همراه با هم و گاهی در جدل با هم، جریان می یافت. تعالیم اساسی اسلام در هردو بخش همسان بودند. به ترین معلم کسی به حساب می رفت که در هر دو بخش مهارت قابل توجه می داشت. او بایست، هر بامداد درداخل مدرسه می نشست و در حالی که کوهی از کتاب ها او را احاطه می نمودند، یک یک از طلبگان یکی پشت دیگری در برابرش زانو می زدند. یکی با کتاب دینی اش و دیگری با کتابی در مورد شعر کهن و کلاسیک، و دیگری با یک اثر فلسفی و یا طبی. به این گونه آنان درس روزانه شان را فرا می گرفتند.<br class='autobr' /> ٫٫مدرسه ها، با آن هم در اکثر مورد ها، در برابر دانشمندان آزاد اندیش، مطالعهٔ آنان از اثر های یونانی، مانند فلسفه، ماوراطبیعت و تلاش برای جای گزینی صلاحیت دانش سنتی با تفکر خرد گرایی، بر خورد نقادانه داشته و از خویشتن نا بــُرد باری نشان می دادند. به صورت عموم در جریان ادبی، چیزی در مخالفت با اسلام وجود نداشت. تلاش و نیت فیلسوفان این بود تا دایرهٔ تفکر دینی را فراخ تر ساخته و درب آن را به روی دیگر علوم و دانش ها به ویژه تجربی، باز نمایند. برای اصل های دینی، مساله پیامبری و دیگر و دیگر مساله ها، پایه های عقلی بیابند. اما، عالمان دین این تلاش را که در خط کاوش های عقلی و خرد گرایانه صورت می گرفت، خطرناک به حساب آورده و هنوز هم می آورند. به این گونه، فیلسوفان به صورت دایم در حاشیه رانده شده و در لبهٔ پرتگاه تکفیر قرار می گرفتند.<br class='autobr' /> ٫٫به این گونه، در تمدن اسلامی، بزرگ ترین و مهم ترین سهم در رشد دانش هایی چون : فلسفه، علوم طبعی، تاریخ نگاری، ادبیات و دیگر و دیگر...به وسیله کسانی صورت که به جریان ادبی تعلق داشتند. آنان را بر اساس تعریفی که از روشنفکر ارایه داشته ایم، روشنفکر با تمام واژه می توان نامید. همینان بودند که مرز های تنگ چارچوب بستهٔ اجتماعی ــ فرهنگی خویش را درهم شکستند. در حالی که پیروان مدرسه ها، تمام توجه خویش را به تکرار و حفظ سنت ها متمرکز ساخته و آن ها را هم در چارچوب تنگ سنجه های عتیق در بند می ساختند، هواداران جریان های ادبی به خلق اثر های نو دست یازیده و دایرهٔ تفکر خویش و شاگردان خویش را به سوی افق های نو گسترش می دادند.<br class='autobr' /> ٫٫دوران قرون وسطا ـ این واژه، قرون وسطای عیسایی را در بر می گیرد. اما، جالب است که نویسنده گان ما نیز آن گاهی که گپ از تفکر مذهبی در بسته می زنند، آن را قرون وسطایی، بدون ذکر عیساییش می خوانند. در حالی که به حساب تقویم ما این قرون وسطای خود ما برابر به سدهٔ هفتم هجری می گردد. به باور من این امر نمی تواند کاربرد معنایی داشته باشد. ـ را می توان درخشان ترین دوره فرهنگ و تمدن اسلامی خواند. در چارچوب تعریفی که ما از روشنفکر ارایه داشته ایم، به نمونه هایی از متفکران اسلامی در دوران قرون وسطا می پردازیم :<br class='autobr' /> ٫٫دانشمندی مانند البیرونی (۱۰۵۰-۹۷۳). او هم ستاره شناس و هم دانشمند دانش های اجتماعی بود. او در دانش ستاره شناسی دگر گونی های شگرفی را به میان آورد. او هم چنان با دید عینی و دانشی فرهنگ های غیر اسلامی را و علم دین در هند را به بررسی نشست. او، در این راستا گام های بلند را برداشت و مرز های تنگ را در نوردید. ابن سینا، فیلسوف و دانشمند هم عصرش (۱۰۷۳-۹۷۳) رساله یی در مورد روح نوشت. او درمورد نبوت طرح خرد گرایانه و عقلی ارایه داشت. او در مورد موضوع هایی چون روان انسانی، زنده گی پس از مرگ، وحی مقدس، و دیگر و دیگر... که مساله های مورد توجه دینی و مذهبی بودند، بررسی نمود و نوشت. در حالی که موسیقی در دیدگاه مردم امر لهو و لعب به شمار می رود و از نظر عالمان دینی گناه به حساب می آید، فارابی، فیلسوف معروف، کتابی زیر عنوان ٫٫دانش موسیقی،، نوشت.<br class='autobr' /> ٫٫در پایان سده هجده و نزده عیسایی، هر دو جریان ادبی و دینی راه سراشیبی را در پیش گرفتند. با آن هم، هر دو جریان در دو خط جداگانه به رشد کندش ادامه دادند : مکتب های دینی در تنگنای نص گرایی دربند ماندند. این ها به مطالعهٔ تفسیر های دست دوم و سوم که متفکران بزرگ دینی از خویش به جای گذارده بودند، بسنده نموده راه تحجر و سنگواره گی فکری را در پیش گرفته بر سینه هر آن چی نو به حساب می رفت، دست رد گذاردند. جریان ادبی، افق های دید شان را گسترش دادند تا آن که در بحر نفوذ غرب (اروپایی) غرق گردیدند. نوع جدید روشنفکر که در مکتب های مدرن آموزش دیده بودند، جای کهنه فکران را آن گاهی که شاهنشاه گرایی غرب زمینهٔ رشد نهاد های نو سیاسی بومی را فراهم نمود و آموزش فلسفه، تفکر و کردار غرب را تشویق نمود، گرفتند. (نانسی. چ. دوپری۱۹۸۵ع.)<br class='autobr' /> ٫٫روشنفکران قدیمی، از دید ظاهری، مانند عالم دینی به نظر می آمدند : عمامه به سر، ریشی بر زنخ، لباس سپید سنتی را به بر می نمودند. وظایف دینی را با دقت اجرا می کردند و حتا موعظه سر می دادند. اما، او یک فرد عاشق کتاب به شمار می رفت و حتا کتابخانهٔ شخصی داشت. در کتابخانه اش در مورد موضوع های مهم و حتا نا مهم نیز اثر هایی وجود داشتند. بخش زیاد این کتاب ها به زبان پارسی و عربی بوده و به شکل نسخه های خطی نگه داری می شده اند. او بخش زیاد وقتش را به مطالعه و یا نوشتن مصروف می ساخت و یا کسانی را که علاقه به دانش داشتند، می پذیرفت و به پرسش های شان پاسخ می داد و یا با آنان به بحث می پرداخت. گاهی برای این که چند درهم و دیناری به دست آورد، به هنر طب یونانی دست می زد. اما، او بیش تر به خانواده های دارا و ثروتمند زمیندار تعلق داشت و به کار های دانشی و ادبی به خاطر رفع تشنگی و عطش روشنفکرانه اش دست می زد.<br class='autobr' /> ٫٫در افغانستان، در آغاز سدهٔ بیستم، وضع دگرگون گردید. روشنفکران قدیمی اولین گروهی بودند که در برابر اندیشه ها و دیدگاه های تازه یی که از غرب راه اش را به دل کشور باز می کردند، آغوش گشودند و پذیرای آن شدند. این امر در حالی صورت گرفت که مقام های دینی در آغاز آن ها را نادیده گرفتند و بعد تر، به شدت با آن ها به مخالفت و ضدیت بر خاستند. روشنفکران با اشتیاق تمام، عطش و تشنگی، نوشته ها و کتاب های غربی را که از زبان های عربی و ترکی به پارسی بر گردانیده می شدند، می خواندند. برخی آنان حتا زبان انگیسی و یا دیگر زبان های اروپایی را فرا می گرفتند. به این گونه، به فضا و جو خفقان آور روشنفکری که سده های دراز بر کشور سایه افگنده بود، نقطه پایان گذارده شد. این امر، به شیوهٔ تفکر کهنه و قدیمی نیز نشانه پایانی گذارد. به این گونه، آنان مانند مورچه گانی بودند که بال کشیدند. (به باور ا. ندرسن، ویراستار این مقاله به زبان انگلیسی، خود مجروح هم مانند این مورچه گان، بال کشید.).<br class='autobr' /> ٫٫شاعران، نویسنده گان و دیگر اهالی ادب، خانه های خویش را دردهکده ها ترک گفتند و به کابل، پایتخت کشور، روی آوردند. آنان عضو انجمن ادبی که از سوی مقام های رسمی، بنیاد گذاشته شده بود، گردیدند و یا در ادارهٔ دولت جذب شدند. آنان ریش خویش را تراشیدند و لباس غربی به تن نمودند. اما، هنوز هم مقلدان ساده راه و روش غرب نبودند. نسل بعد که در مکتب های مدرن که با شیوهٔ غربی آموزش می دیدند، فارغ گردیدند، این بار دگرگونی را به دوش کشیدند. روشنفکران آغاز سدهٔ بیستم عیسایی که گذشته نیرومندی در سنت داشتند و ریشه ژرف در جامعه و فرهنگش، با اندیشه های جدید بر خورد خلاقانه یی نموده و اثرهایی به صورت واقعی ناب و دارای اصالت آفریدند. به این گونه شاعران، نویسنده گان، تاریخدانان، متفکران اجتماعی و سیاسی که گروه بزرگشان با کار فرهنگی خویشتن خویش سربلند نموده بودند، پا به میدان فرهنگی گذاردند. در این راستا، می توان از نام هایی چون : محمود طرزی، عبدالهادی داوی، محی الدین انیس، غلام محمد غبار، عبدالحی حبیبی، گل پاچا الفت، قیام الدین خادم، عبدالروف بینوا، سید شمس الدین مجروح، خلیل الله خلیلی، عبدالرحمان پژواک، و بسیاری دیگر یاد نمود. درنتیجه تلاش فرهنگی این فرهیختگان، نیمهٔ آغاز سدهٔ بیستم را به درستی می توان دوران نوزایی در هنر و ادبیات خواند. (دوپری، ن. هـ. ۱۹۸۱)<br class='autobr' /> ٫٫ روشنفکران قدیمی و دوران مدرن و یا عصرجدید، به شدت از دست آورد های دانشی و فنی غرب اثر پذیرفتند. در نتیجه، ادبیات نوین در قیافه شکل های ادبی نو، مانند : نمایشنامه و ناول و دیگر و دیگر، به ویژه برخورد نو با تاریخ، پا به میدان وجود گذارد. تاریخ به حیث نیرویی برای ایجاد و شکل دهی دولت ملی، جایگاه ویژه یی در این راستا به دست آورد. پیش از این جریان و روند تاریخ کشور، ره به دوران پیش از اسلام نمی برد. اما، اکنون برای روشنفکران فرصت آن میسر گردید تا این مرز و سد را زیر پا نهاده و با گذر از آن، با افتخار و سربلندی تاریخ ملی کشور را به زمان پیش از اسلام به دوران یونانی ـ بودایی و حتا دور تر از آن برسانند.<br class='autobr' /> ٫٫در انگشتر این اندیشه ها، همین گوهرهای پـُـربهای دموکراسی، پیشرفت، آزادی فردی، اصلاح های اجتماعی ـ سیاسی، ملت و دیگر و دیگر... ارزش ها بودند، که به شدت می درخشیدند و برای شان جاذبه جادویی داشتند. به این گونه روشنفکر مدرن، روزنامه نگار و جریده نگار شد و جنبشی را برای شاهی مشروطه به راه انداخت. این روشنفکر، در جریان مبارزه برای دست یافتن به آزادی، سال های زیادی را هم به زندان به سر برد.(دوپری، ل.۱۹۸۰ع.).،،<br class='autobr' /> برایم جالب است که در این سیاهه یی که مجروح از روشنفکر ما، با همان سنجهٔ خودش ارایه داده است، نامی از جمال الدین افغان، نبرده است. من فکر می نمایم که دلیل اصلی این بوده که او اثر روشنی از دیدگاه اش را در افغانستان باقی نماند است. آن گونه که می دانیم او در دربار امیر دوست محمد راه یافت. امیر او را مربی محمد اعظم پسرش، تعین نمود. در کشمکش میان پسران امیر دوست محمد، باری محمد اعظم، امیر شد. سید، در درباش به سر می برد. آن گاه که او از دست امیر شیر علی شکست خورد، زیر پای سید، خالی گردید. او از چشم پُــر مهر امیر شیرعلی افتاد. سید که دیگر از بودن در انزوا رنج می برد، از غلام محمد طرزی، خواهش نمود تا عریضه اش را به امیر شیرعلی تقدیم نماید. ـ روشن نیست که این عریضه تنها تقاضای رخصت را در بر داشته و یا برنامه هایی را برای اصلاح ها هم در بر می گرفته است. در این مورد مورخان ما، مانند هزار ها مساله دیگر گزارش های پر تناقضی را درج کرده اند ـ اما، این امر روشن است که امیر شیرعلی اجازه داد تا او کشور را ترک نماید و سفریه یی را هم برایش تادیه کرد. <br class='autobr' /> به باور من، تا جایی که دیده می شود، روشنفکران ما در برزخ میان دیدگاه روشنگرانه، نوگرانه، مدرن و متجدد، از یک سو و سنتی ـ دینی از سوی دیگر قرار داشته اند. نگاهی به دید گاه سید جمال الدین و محمود طرزی، عمق این مساله را روشن می سازد.<br class='autobr' /> ++++</p> <h2 class="spip" id='t-2ffa'>سید جمال الدین، در این دایرهٔ تنگ <a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p> او در میان سال های ۱۸۳۹ و ۱۸۹۷ع. زیست. در مورد زادگاه و خاستگاه او بحث های دراز دامنی که بیش تر تلاش برای پیوند دادن او به این کشور و یا آن کشور، صورت گرفته است، کوهی از نوشته ها وجود دارد. برای من، در این خط نی زادگاه و خاستگاه یک انسان مطرح است و نی مرگگاه اش. برای من اهمیت درجه یک همانا دید گاه و اندیشهٔ یک انسان دارد، زیرا همین باور و یا به گفتهٔ جلال الدین بلخی همین اندیشه است که شخصیت یک فرد را بیان می دارد. دیگر همه تن، وجود، استخوان، رگ و ریشه می باشند. این اندیشه است که آینهٔ تمام نمای دید گاه یک فرد است و بایست پایهٔ داوری در موردش همین را انگاشت و بس.<br class='autobr' /> او به صورت عادی در یکی از مدرسه ها برای فراگیری درس زانو زد. در مورد درس های مدرسه، همان باور ٫٫حافظ،، که آن را قیل و قال یا قال و قیل ( قال گفته یی که بار مثبت داشته باشد و از کسی نقل قول شود. قیل، گفته یی که بار منفی داشته باشد و آن هم از زبان کسی گفته شود. قیل و قال همان گفت و شنید و یا مباحثه می باشد.) مدرسه یی می خواند، عمق سترون بودن این درس ها را می نماید. در بالا مجروح هم به آن به خوبی پرداخته است. در این جا، درس فقه فرا گرفت و با تصوف آشنا گردید.<br class='autobr' /> از آن گاهی که دست به سفر هند زد، با چشم سر مشاهده کرد که دانش تجربی مانند فزیک، ریاضی و دیگر و دیگر... نی علم مدرسه یی، کلید گشایش درب آینده اند. دیدارش از هند تصادف با عصیان هندیان در برابر بریتانیا بود (۱۸۵۷). او در این زمان به اوج جوانی به سر می برد. این امر اثر نیرومندی بر ذهنش تا پایان عمر باقی گذاشت. سید که یورش پر توان ارزش های اندیشه یی و دست آورد های فنی جامعهٔ مدرن را با چشم سر مشاهده می کرد، با دید دینی که هسته مرکزی تفکرش را می ساخت، این ترس را در دلش انداخت که ساختار عقیده و باورش به زودی زیر بار این دگرگونی ها درهم می شکند. از سوی دیگر، او به دورانی چشم می دوخت که ساختار ناشی از باور دینش یعنی اسلام، جهان بزرگی را در دایرهٔ تصرف و زیر نگینش داشت. این امر، حس حسرت گذشتهٔ گویا با شکوه را در وجودش رشد داد و او را به سوی تفکر وحدت اسلامی راند. از این روست که ندای ٫٫ زمان کوتاه ،، است سر داد.<br class='autobr' /> او می دید که چارچوب تفکر دینی اش در برابر هجوم اندیشه های روشنگرانهٔ مدرن و نو به شدت تنگی می نمود، و زیر این بار درهم می شکند. او، راه نبرد را در پیش گرفت. او با دو دلی در همان برزخ باقی ماند. او دست رد به پذیرش کامل اندیشه های مدرن زد، اما در برابر دست آورد های فنی مدرن، به صورت ناچار سر فرود آورد. به باورم او این متل معروف چینیان راشنیده بود: ٫٫شمشیر دشمن را به دست بیاور و با آن او را از میان بردار.،،<br class='autobr' /> به این گونه، سید تلاش داشت تا در چارچوب همان دید دینی ـ با تمام ناسازگاری و تناقضش ـ به مساله نو گرایی بپردازد. اما، این قالب به شدت تنگی می نمود و او ترس داشت که این قالب درهم نشکند.<br class='autobr' /> به این ترتیب سید، با آن که تشنهٔ آب زلال نوگرایی و مدرنیتی بود، همانند دیگر روشنفکران جهان پیش مدرن، به ویژه در شرق میانه، توان بیرون آمدن از دایرهٔ تنگ سنت را نداشت.<br class='autobr' /> از این رو او به تفکر فلسفی ملا صدرا روی آورد.<br class='autobr' /> در فرهنگ اسلامی، فلسفه یا به زبان این فرهنگ حکمت را در چارچوب تنگی تعبیر نموده اند. در تعریفش می گویند، ٫٫علم به حقایق اعیان موجودات به قدر طاقت بشری،،. همین قید ٫٫طاقت بشری،، دروازهٔ تفکر واندیشیدن را پیش از پیش می بندد.<br class='autobr' /> این را به گونه هایی چون: حکمت مشایی، اشراقی و عرفان نظری تقسیم کرده اند.<br class='autobr' /> بنیاد و اساس حکمت مشایی و کلام بر عقل (البته با تعبیر محدود ) و از حکمت اشراقی و عرفان نظری بر شهود، استوار است. دارنده گان این نظریه ها، اندیشه ها و عقیده ها را حکیم مشایی، متکلم، حکیم اشراقی و عارف و صوفی می گویند. اما، این نکته را نباید فراموش نمود که این جدایی و اختلاف نام ها بسته به این امر دارد که کدام یک پیوند نزدیک با شریعت دارند. به صورت نمونه اگر حکیم مشایی در جریان بررسی ها و بحث ها در چارچوب شریعت به تفکر بپردازد، او را متکلم می گویند. در غیر این صورت همان مشایی است. به همین صورت اگر حکیم اشراقی نگاه بررسی گرانه اش را در چارچوب شریعت محدود نگه دارد، او را صوفی و یا در دایرهٔ گسترده تر، عارف می نامند. اگر در چارچوب شریعت دربند نباشد، همان حکیم اشراقی است. <br class='autobr' /> ملا صدرا، در سدهٔ شانزدهم که فلسفه اش را حکمت متعالیه می خوانده است، در خط آمیزه و ترکیب اساس های حکمت مشایی، کلام ، حکمت اشراقی و عرفان نظری سیر می نموده است. همین حکمت و فلسفهٔ ملا صدرا، در سده های اخیر به شدت مورد توجه بوده است. این فلسفه را می توان دیدارگاه و معیادگاه بخش عقلی و شهودی دانست.<br class='autobr' /> به باور صدرا، جهان همیشه در حرکت است. به این گونه حرکت نزد او هم علت است و هم معلول. او در این خط حرکت توصیه می نماید که محرک را باید جستجو کرد و خود می گوید که این محرک خداست. ملا صدرا، در همین بخش می ایستد و دیگر علت و معلول همراه با حرکت و محرک برایش پایان می یابد. او دیگر فرا تر از آن را خط سرخ می داند. این را می توان بن بست و آخر کوچهٔ تفکر اسلامی که در بند شریعت باقی ماند، خواند.<br class='autobr' /> در گذشته پس از آن که جنبش آزاد اندیش معتزله درپایان مرگ مامون الرشید، در سدهٔ نهم عیسایی، از تفکر و بحث اسلامی بیرون رانده شد و غزالی در سدهٔ یازهم، با کتابش به نام ٫٫ تهافت الفلاسه ،، (فروپاشی فیلسوفان) اخرین میخ را بر تابوتش کوبید، متفکران اسلامی در همان بند شرعی باقی ماندند. ملاصدرا، در این زمینه تحول بزرگی را به میان آورد، اما، پایش را از گلیم شریعت بیرون گذاشته نتواست.<br class='autobr' /> به باور بسیاری این فلسفه را می توان پایان اندیشیدن حکمت اسلامی خواند. به این صورت بعد از او درب تازه اندیشی، نو اندیشی و نوآوری بسته گردید.<br class='autobr' /> سید جمال الدین، به دید گاه ملا صدرا، که نوعی دیگر گونی را پذیرا بود، روی آورد. او مانند دیگر همتا های دین گرایش، سعی بر آن داشت تا ثابت کند که دینش برپایه های خرد و دانش استوار است. او تا آن جا پیش رفت که می گفت، ٫٫ اسلام با خرد گرایی دانشی مدرن همخوانی دارد.،، این کار را می توان یک نوع تجاعل عارفانه و یا گریز آگاهانه از واقیعت خواند. این امر روشن است که حکم های دین اسلام ـ مانند هر دین دیگر ـ منطق پذیر ـ پدیده یی که همیشه در حال دگرگونی است ـ نمی باشد. حکم های دینی چنان اند که از ازل جاری شده اند و تا ابد بدون دگرگونی باقی می مانند. همین امر بود که در زمانه یی که اسلام با دیدگاه فلسفی یونان و دیگران رو به رو شد، گفت و گوی معروف حادث و قدیم، جبر و اختیار، دهن باز کرد که به زودی چراغش را خاموش کردند.</p> <h2 class="spip" id='t-ba1c'>یک چهره، دو بیان<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>آن گونه که می دانیم یکی از نوشته های معروف سید جمال الدین افغانی، همان حاشیه نویسی است که از او بر بیانه یی که ٫٫ارنست رنان،، زیر نام ٫٫ اسلام و علم،، به روز ۲۹ ماه مارچ سال ۱۸۸۳ع. در دانشگاه سوربن، پاریس، ایراد نمود، برای ما باقی مانده است.<br class='autobr' /> در این پاسخ، ما با شخصی رو به رو می گردیم، که نسبت به گفته های دیگرش شگفت انگیز می نماید. او با زبان نرم بر حرف های ٫٫رنان،، مبنی بر این، ٫٫اسلام دانشمندان را سرکوب کرده است،، مهر تایید می گذارد.<br class='autobr' /> این زبان چنان نرم و شکفت انگیز بود که شیخ محمد عبده، شاگرد سیدجمال، که در بیروت اقامت داشت و در صدد برگردانیدن پاسخ سید جمال الدین به زبان عربی بود تا در نشریه های لبنانی چاپ شود، هنگامی که از جزییات پاسخ سید جمال آگاهی یافت غافلگیر و وحشت زده شد و برای این که نیکنامی استاد خود سیدجمال الدین افغانی را در جهان اسلام را مخدوش نکند، از ترجمه و چاپ آن نوشته در نشریه های عرب زبان، صرف نظر کرد.<br class='autobr' /> سید جمال در مورد می نویسد، ٫٫اگر این درست باشد که اسلام مانعی فرا راه پیشرفت دانش های بشری ایجاد کرده، آیا ما می توانیم بگوییم که این مانع برای ابد پابرجا خواهد ماند و از بین نخواهد رفت؟ در این نقطه چه تفاوتی میان دین اسلام با دیگر ادیان است؟ همۀ ادیان ناروادار هستند. البته هر کدام از آن ها به شیوۀ خود. دین مسیحیت ( منظورم جامعه یی است که آموزه ها و تعلیمات مسیحیت را برگرفته و آن را مطابق زندگی خود دگرگون کرده) از دورۀ نخستی که به آن اشارت کرده یی ( عصر و حیات دین مسیحیت) گذشته و حالا که از چنگال دین رهایی یافته و به استقلال خود رسیده به سرعت برق و باد در جادۀ پیشرفت و دانش گام می گذارد. این درحالی است که جامعۀ مسلمان تا هنوز از قبضۀ آهنین دین اسلام رهایی نیافته. اگر این نکته را مدنظر قرار دهیم که مسیحیت چند سده پیش تر از اسلام در جهان ظهور کرده، من هیچ دلیلی نمی بینم برای نا امیدی از آمدن روزی که جامعۀ اسلامی زنجیرهای دست و پاگیرش را پاره کند و با عزمی راسخ و خلل ناپذیر در جادۀ تمدن و ترقی همانند کشورهای غربی یی که آیین مسیحیت نتوانست آن ها را از رسیدن به ترقی و پیشرفت مانع شود، با آن که مسیحیت رفتار خشن و بی تسامحی از خود نشان داد. من هرگز امیدم را در بارۀ اسلام از دست نمی دهم.،، <br class='autobr' /> او سپس ادامه می دهد، ٫٫حقیقت آن است که دین اسلام همواره کوشیده دانش های عقلی و تجربی را در نطفه خفه کند و جلو پیشرفت آن ها را بگیرد. بدین گونه توانسته از بالنده شدن حرکت علمی و فلسفی در میان مسلمانان جلوگیری کند و خرد انسانی را لگام بزند به گونه یی که نتواند حقایق علمی را درک کند،،<br class='autobr' /> در بخش دیگر می خوانیم، ٫٫ اسلام یوغ سنگینی است که بر شانه های آدمیزاده گان نهاده شده و آن ها را به شدت خوار و زبون ساخته است،،<br class='autobr' /> او ادامه می دهد، ٫٫جا دارد در این جا این پرسش را مطرح کنیم که چرا تمدن عربی پس از این که اطراف و اکناف جهان را از روشنایی خیره کنندۀ خود بهره مند ساخت، به ناگهان روشنایی اش را از دست داد و چرا بار دیگر نتوانست آن شعلۀ نخستین خود را باز یابد و چرا جهان عرب سده ه است که در تاریکی مطلق وحشتناکی مدفون شده است؟ بی گمان، این رویداد به اسلام برمی گردد. بله، اسلام در مورد به محاق فرورفتن جهان اسلام مسئول است چرا که پس از این که اسلام نیرومند شد و توانست پایه های خود را مستحکم کند، تلاش ورزید همۀ انواع علوم و دانش ها را از میان بردارد. استبداد زمامداران هم بهترین یاورش بودند برای انجام دادن این کار.،،<br class='autobr' /> او در این مورد گفته یی را از جلال الدین سیوطی چنین نقل می نماید،٫٫ هادی، خلیفۀ عباسی، تنها در بغداد ـ پایتخت خلافت ـ پنج هزار فیلسوف را به قتل رساند تا بدین وسیله بتواند نطفۀ علوم را در جهان اسلام نابود کند.،، سپس ادامه می دهد،٫٫ حتا اگر بپذیریم که تاریخ نویس یاد شده در بارۀ شمار قربانیان گزافه گویی و اغراق کرده، قدر مسلم این است که خلیفۀ عباسی به سرکوب شدید فیلسوفان دست زده است. این لکۀ ننگی است در تاریخ هر دین و نیز هر ملتی که نظاره گر این گونه جنایت ها بوده است،،<br class='autobr' /> به این ترتیب دیده می شود که سید جمال، در هنگامی که در پاریس بوده و دور از نگاه محافظه کاران دینی به سر می برده است، به روشنی باور و دیدگاه اش را بیان می دارد. بیانی که حتا شاگردانش جرات آن را ننمودند تا آن را به زبان های عربی، پارسی و یا اردو بر گردانند.<br class='autobr' /> این رخ دید گاه سید جمال، در حاشیه باقی ماند. دیگران به این باورش که علت عقب مانده گی جهان اسلام دوری از دین و قرآن است، چسپیدند و با دیدگاه استبداد زده یی که داشتند، آن را رواج دادند. <br class='autobr' /> از سوی دیگر به پدیده یی به نام تقیه که پنهان کردن عقیده، دین، مذهب و باور را به همراه دارد و در زیر سیطره استبداد ـ از هر گونه اش ـ شکل می گیرد، باید دقت و توجه لازم را نمود.<br class='autobr' /> آن گونه که می دانیم در نیمهٔ سدهٔ نزدهم بود که نور دانش نو اروپاییان مانند: نظریهٔ نیوتن، دکارت و داروین به وسیله ترجمه به زبان پارسی، راه در این جا باز کرد. <br class='autobr' /> سید، در این برزخ اندیشه به دست آورد های فنی جهان مدرن به شدت علاقه داشت. به باور او با استفاده از دانش فنی و وحدت اسلامی می توان به شکوه دیرین باز گشت.<br class='autobr' /> به این گونه او مانند دیگر همتا هایش در برزخی میان جهان کهنهٔ سنتی و نو باقی ماند و نتوانست پا را از آن فراتر بگذارد. او حتا به این باور بود که با یاری اشراق می توان به کنه مساله های پیچیده یی پی برد. او به این باور بود که دانش بشری توانایی این کار را ندارد. در همین خط تصوف و عرفان بود که در برابر این اقدام شریعتمداران که درب اجتهاد را بسته بودند و گفته های عالمان دین و پیران را کور کورانه تقلید می کردند، عصیان نمود. اما، او در چنبرهٔ همان عرفان در بند ماند. عبدو، یار نزدیک سید جمال، در نامه یی که در سال ۱۸۸۳، از بیروت، هنگامی که دوران تبعیدی اش را می گذراند، به او نوشت در جریان ستایش شعر گونه یی از او، نوشت، ٫٫.. تو من را از شر عقل پرسشگر نجات بخشیدی... و دراین راه استوار خواهم ماند تا حق از من راضی گردد.،، از این نامه چنین بر می آید که پیوند میان این دو، رابطه شکل پیوند میان پیر و مرید را داشته است. این همان تنگنایی است که نمی توان به ژرفای دیدگاه های نو دست یافت و به تجدد، به ویژه بخش اندیشه یی اش باور داشت.<br class='autobr' /> تلاش سید، در این راستا که حکم های دین را به برنامهٔ عمل سیاسی برگرداند، راه را به سوی هیچگرایی یا نهیلیسم باز کرد. به باورم، او خود درب بنیاد گرایی اسلامی را پس از ابن تیمیه، برای نسل های بعدی باز کرد.<br class='autobr' /> هنگامی که یکی از شاگرادنش، ناصرالدین، (۱۸۳۱–۱۸۹۶) شاه پارس را به گلوله بست، سید، یکی از اساسی ترین باور های دینی را که نگهداری مطلق زنده گی انسان است، زیر پا گذاشت.<br class='autobr' /> به این گونه بهره برداری از سو قصد و دهشت افگنی راه در خط دید اسلامگرایان بنیاد اندیش باز کرد. اکنون تبلور آن را در عمل انتحاری که اوج دهشت افگنی است، به روشنی می توان دید.</p> <h2 class="spip" id='t-1a1e'>محمود طرزی در چنبرهٔ این نا سازگاری و تناقض<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>او در معرفی نوگرایی، تجدد و مدرنیزم و دست آورد هایش توجه جدی می نمود. اما، أن گونه که در س.ا. دیده می شود، او نیز دچار این ناسازگاری و تناقض می گردد. این جای شگفتی است که خودش و یا به خاطر تدوام نشریهٔ س.ا. و نرسیدن گزند از سوی دشمنانش، هیچ توجه یی به اندیشه های روشنگری، انسان گرایی و حقوق بشر که در نوشته های دانشمندان اروپایی از ولتر تا روسو باز تاب یافته اند و در آن انسان، حقش و برتر از همه آزادیش در مرکز اندیشه برای رهایی و سامان دهی مناسبت های اجتماعی قرار دارد، اشاره یی نمی نماید. او خوب می داند که پیشرفت اروپا از آن گاهی آغاز می گردد که دین و دولت از هم جدا می گردند. او در یادداشتی به روشنی بیان می کند که این امر سبب پیشرفت اروپا گردید و از آن پس آفتاب تمدن از غرب سر برآورد، اما، هیچ گاهی از کار برد این امر در کشور های اسلامی و به ویژه کشور خودش، سخن نمی زند. در همین تنگناست که ما در س.ا. اصل های آزادی قلم و بیان در مساله های اجتماعی، آزادی زنان، آزادی دین ها و عقیده گان، تساوی حقوق اقلیت های دینی و مذهبی که در نگینش حقوق شهروندی قرار دارد، نمی بینیم. <br class='autobr' /> این امر چنین باور را به وجود می آورد که او به بخش فنی نوگرایی، تجدد ومدرنیزم باور داشت تا با به دست آوردن این افزار فنی ـ از آن میان افزار جنگی ـ این کشور ها را در مقابله با گسترش نفوذ اروپا آماده بسازد و به گفتهٔ خودش تا جهان اسلام به شکوه گذشته دست بیابد.<br class='autobr' /> با آن که دیدگاه او تفاوت های جدی با نظریه های سید جمال، دارد، او نیز از یک سو دیدگاه نوگرا، متجدد و مدرن را می پذیرد، اما، آن را در همان چار چوب باور های دینی در بند می کشد. او هم چنان به بخش فنی نوگرایی، تنها برای این که کشورش قوی و نیرومند گردد، علاقه دارد. <br class='autobr' /> از نوشته های محمود طرزی در پیش از ورود به افغانستان و نشر س.ا. چنین بر می آید که به این مساله دل مشغولی نیرومندی داشته است. اما، کار در یک نشریه که تداومش به دولب امیر بستگی داشت و تجربهٔ تلح توقف دور اول نشریهٔ س.ا. در برابرش قرار داشت، او را مجبور می نمود تا در این زمینه سکوت اختیار نماید.<br class='autobr' /> آن گاهی که پس از فروریزی دور سلطنت امانی، به ترکیه پناه می برد، بیان دیگری را ارایه می دارد. در آخرین اثرش به نام ٫٫ دیدنی ها و شنیدنی ها،، که در پایان عمرش نگاشته و مرگ مجالش نداد تا آن را تکمیل نماید، این بیان دیگر را به روشنی می بینیم. در این جا نی دیگر امیری بود که درب نشریه اش را ببندد و نی ملایانی که چوب تکفیر به سرش بزنند. این اثر که اصلش نزد وحیدالله طرزی، دامادش می باشد، تا کنون به دست نشر سپرده نشده است. من در جریان بحث های گونه گونه یی که با او داشته ام، از ازش خواهش نمودم تا آن را به دست نشر بسپارد. او، با این باور که هنوز فرصتی آن نرسیده است که این اثر را چاپ نماید، از نشرش تیر خویش را آورده است. اما، شگفت انگیز است که برگردانی از آن را به زبان انگلیسی، انجام داده است. اما، این امر روشن نیست که این بر گردان به زبان انگلیسی کامل است یا نی . برداشت من از گفت و گو با او این است که در این ترجمه به بخش هایی از آن پرداخته است. در همین کار، هم جایی که نقد تند محمود طرزی از امیر عبدالرحمان آمده است، وحید الله طرزی، تنها اشاره یی به آن نموده است، بدون این که تمام آن دیدگاه ها را بر گردانده باشد.<br class='autobr' /> در همین اثر آن جایی که تصویری از زندان امیر عبدالرحمان که غلام محمد طرزی، پدرش، خودش و دیگر برادرانش در آن جا در بند به سر می بردند، به صورت روشن به این ناسازگاری و تناقض اشاره نموده است. <br class='autobr' /> من پاره هایی از این بخش را به صورت نمونه بار دیگر به پارسی بر می گردانم. این حرف روشن است که بر گردان من، آن شیوهٔ نگارش پارسیی را که محمود طرزی داشت، نمی تواند به همراه داشته باشد. <br class='autobr' /> در بخشی از کتاب٫٫ دیدنی های و شنیدنی ها،، اثر نا تمام محمود طرزی، که اگر به پایان می رسید، روشنی بیش تری بر زاویه های تاریک حادثه های تاریخی کشور می انداخت، چنین می خوانیم: <br class='autobr' /> ٫٫دیو در جهنم<br class='autobr' /> او تصویر ترسناک و دهشتناکی از وضع در زندان و ژرفای اندیشه یکی از دربندانش را چنین بیان می دارد:<br class='autobr' /> ٫٫ در میان همبندان ما آدم دهشت افگنی در غـُـل و زنجیر بود. او بسیار انسان شکفت انگیز می نمود به سببی که چهرهٔ ترسناک و قد و قوارهٔ دیو مانندی داشت. بسیار بسیار بلند و جیگ بود و دست های درازی به دو طرفش آویزان. ریشش مانند بته زاری بود که به مجنون بیدی شباهت داشت. این ریش با شگفتی از گوشهٔ چشمش شروع می شد و سپس تا نافش می رسید. چشم هایش را ابرو های تند، نیمه پوشانیده بود و به او قوارهٔ حیوان وحشیی را می بخشید. او پراهن کوتاه کرباسی به تن داشت. این پراهن چنان چرک و کثیف شده بود که رنگ تکه اش به مشکل تشخیص داده می شد. بعد، از یخن باز و بی تکمه اش موی های زبر و چرکین سینه اش که از شدت درازی با ریشش رقابت می کردند، سر کشیده بودند. موی های زیر بغل و زانوانش بز را می شرماند. پوستین دراز و چرکی که از چرم خام گوسپند تیار شده بود، سراپایش را می پوشاند. زنجیر کلفت و سنگیننی بر گردن داشت و تا زولانه پای هایش می رسید...او سدو نام داشت و دوست دادو دزد معروف بود...<br class='autobr' /> ٫٫ چند روز بعد زمستان فرا رسید. هوا سرد شد. آب حوض را حتا یخ بست. سحرگاهی سدوی ریش تا ناف، با قیافهٔ دهشتاک واجب الغسل گردید. او پوستین سنگینش را به شانه انداخت و زنجیر های سنگین تر از آن را به دنبالش کش کش کشید. راهش را به سوی دروازه باز نمود. چیزی به گوش پاسدار گفت و او وی را به سوی حوض برد. سدو کالایش را کشید و یخ را با زولانه اش شکستاند و داخل حوض شد. او سه بار به اساس هدایت دینی، سرش را به زیر آب برد و غسل کرد. او در همان حالی که توته های یخ بر سرُ، ریش و موی هایش آب می شدند، به اتاق زندان بر گشت. زندانیان دیگر چوب زیادی به بخاری انداختند تا هوای اتاق گرم تر گردد. سدو مانند برجی بدون این که کلمه تشکری بر زبان براند در کنار بخاری لمید و خود را خشک نمود...<br class='autobr' /> ٫٫ چیزی که جای شگفتنی دارد این است که چگونه ملایان و روحانیان توانستند تا ذهن چنین مردم وحشی و رام نشدنی را با چنین اندیشه های پُــر تعصب پر نمایند! این آدم به خواب می رود و رویای شیرینی را می بیند و به امری که هیچ گناهی از آن متصور نیست، بار گناه می بندد. این دیگر مهم نیست. ملا، آن را امر واقعی می داند. بدون توجه به این امر ساده، به او امر می نماید که غسل نماید. این امر چنان ذهنش را تسخیر می نماید که بدون توجه به وضع و صرف نظر از سردی و یخبندان، آن را اجرا می نماید. این گونه مردم در همان زمان، کمر به قتل دیگران می بندند، دزدی می نمایند و خانه ها را خراب می کنند و دست به تجارت برده گان می زنند. همه این کار ها نی تنها در دین اسلام، بل در همه دین ها و مذهب ها ممنوع گردیده اند. سدو و هم رنگانش که در وطن ما هزار ها تای شان را می توان یافت، به این باور اند که در صورت دوری از گناه، مانند آن رویای شب پیش و اجرای ثواب مانند غسل، به بهشت برین راه می یابند...این باور را ملایان و روحانیان در مدرسه ها به گوش طلبگان می خوانند و آنان را با باور پُــرتعصب بار می آورند.،،<br class='autobr' /> ++++</p> <h2 class="spip" id='t-4fa3'>تناقص گویی ها <a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>بعد او در باره تناقص گویی ها روشنی می اندازد. او استدلال می نماید، ٫٫ در اسلام ما به اصل هایی مانند: برده گی در اسلام نیست. بر می خوریم. اگر این باور اساسی اسلامی به صورت همه جانبه عملی می شد و به قانون زنده گی بدل می گردید، دیگر برده و باداری در جهان اسلام وجود نمی داشت... به صورت واقعی، این اصل های اساسی اسلامی بیش از دو دهه، دوام نیاورد.،،<br class='autobr' /> محمود طرزی، آن گاهی که از چشم تیزبین گروه های محافظه کار، در درون و بیرون دربار، به دور می گردد، با روشنی هر چی تمامتر و بدون تقیه و پنهان کاری، علت این امر را که در باور های دینی نهفته است، در شعر هایش در تبعید دوم، پس از سال ۱۹۲۹، بیان می دارد.<br class='autobr' /> آن گونه که می دانیم، او آخرین سروده هایش را، پیش از آن که به ٫٫ دیدنی ها و شنیدنی ها،، واپسین اثر ناتمامش، بپردازد، در اثری به نام ٫٫ ژولیده و پژمرده،، در استامبول، زیر نظر خودش به چاپ می رساند.<br class='autobr' /> در این مجموعه که بیان بلند بالا و تمام قد احساسش پس از ۱۹۲۹، می باشد، آخرین دیدگاه اش تبلور یافته اند.<br class='autobr' /> در این اثر، با بیان روشن ا از چهره ملایان و سران قبیله گان که با همدستی خانان، مانع و سد سکندری را در برابر دگرگونی و تحول اجتماعی ـ سیاسی می سازند، پرده بر می دارد. ما این امر را در قصیدهٔ زیر می توانیم دریابیم:<br class='autobr' /> خدمت جدی باین ملت خطاست<br class='autobr' /> چونکه وحشت، قتل و غارت در ضمیرش مضمر است<br class='autobr' /> وای بر قومی که از کهِ تا به مهِ، دزدی کند<br class='autobr' /> کاردارش با قلم، بیکاره اش با خنجر است<br class='autobr' /> وای بر قومی که معموری بود منفور شان<br class='autobr' /> از خرابی خوشدل و آبادیش دردسر است<br class='autobr' /> ویل بر قومی که علم و مکتب و حکمت برو<br class='autobr' /> بدعت و شنعت بود، بدتر ز کفرِ کافر است<br class='autobr' /> ویل بر قومی که زنها شان شود رهن تفنگ<br class='autobr' /> و آن تنفگ از بهر قتل اقربا و برادر است<br class='autobr' /> بازگوید زن نیاید برون از خانه اش<br class='autobr' /> چون که او ناموس اکبر، بهر هر مرد نر است<br class='autobr' /> چون که او از جملهٔ اموال منقوله بود<br class='autobr' /> بین او و گاو و خر، فرقی نباشد، اظهر است<br class='autobr' /> گر دهی تو گاوی و یا زن هردو یکی است، لیک<br class='autobr' /> شیر و روغن گاو دارد، گاو از زن بهتر است<br class='autobr' /> بچه ها باید که جاهل، غافل و ناخوان بُــوند<br class='autobr' /> گر شود خوانا، نی بدزدد، نی کــُـشد، ماچه خر است<br class='autobr' /> ز آن سبب اول به احراق مکاتب زد قدم<br class='autobr' /> بر غرور جهل آنان این دلیل ابهر است<br class='autobr' /> بچه بازی پیشهٔ شهری و کوهیها بود<br class='autobr' /> پیش هر خان و ملک، ملا یکی بازنگر است<br class='autobr' /> ازبیان این بلاهایی که ملا خوانیش<br class='autobr' /> گر سخن رانم قلم آرد حیا، صد دفتر است<br class='autobr' /> اینهمه عصیان و طغیان، اینهمه خون و قتال<br class='autobr' /> از پروپاگند ملاهای عصر حاضر است<br class='autobr' /> بهر این اقوام دزد و قاتل و جاهل رواست<br class='autobr' /> یک امیر دزد، نی چون پادشاه، بر تر است<br class='autobr' /> طالب و ملا و حضرت، پیر و صاحبزاده ها<br class='autobr' /> بهر خلق اللٔه غافل، رهنما و رهبر است<br class='autobr' /> جان اینان هچو اشپش باشد از خون بدن<br class='autobr' /> گر نباشد خون مردم، زرد و بیجان لاغر است<br class='autobr' /> جهل و نادانی مردم، خون و خوراک ویست<br class='autobr' /> زان سبب با عقل دشمن، با جهالت یاور است<br class='autobr' /> پس اگر ملا ورا خوانیم کو عالم بُــوَد<br class='autobr' /> علم کی گوید که فتنه کن، عجب شور و شر است<br class='autobr' /> علم قرآن گویدت فتنه مکن، قتلست بد<br class='autobr' /> عقل و عرفان گویدت دزدی مکن کان بدتر است<br class='autobr' /> پس تو ملا نیستی، بر عکس باشد نام تو<br class='autobr' /> تو، الم باشی، نی ملا، عکس نامت مظهر است<br class='autobr' /> ( طرزی، امین. ص.۱۶ و ۱۷) <br class='autobr' /> من به این باور ٫٫ارکون،، متفکر نامدار الجزایری ـ فرانسه یی، جایگاه ویژه یی را قایل ام. او با روشنی هر چی تمام تر می گفت، ٫٫ مثلث حقیقت، تقدس و خشونت... به شدت با هم‌ تنیده‌ اند و همدیگر را می‌سازند.،، به این گونه به باور او نقد یک امر مقدس، ٫٫بدون گذار از حقیقت و تقدس ممکن،، نمی باشد. بر خط این دیدگاه ، ٫٫متن را باید به گونه‌ یی خواند که از درون آن نه سلطه‌ٔ حقیقت مطلق بیرون برآید و نی اقتدار یک کار قدسی.،،<br class='autobr' /> یادداشت : به باور من، محمود طرزی در سه جایگاه، بیرون از کشور در دمشق، در داخل کشور پس از ورود و به ویژه پس از نشریهٔ س.ا.، و بار دیگر در خارج کشور در ترکیه که دوران تبعید دوم را به سر می برد، دیدگاه های گونه گونه یی را بیان می دارد. من تلاش خواهم نمود تا در نوشتهٔ جداگانه یی به این امر بپردازم.</p> <h2 class="spip" id='t-3ec2'>اوج نبرد میان کهنه و نو گرایی <a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>پیش و به ویژه با آغاز جنگ اول جهانی، دربار نشینان امیر و دایرهٔ نزدیک به آن، به دو شقه تقسیم شدند. این را می توان اوج نبرد قدرت در میان اصلاح طلبان ـ نوگرایان از یک سو و سنتگرایان ـ محافظه کاران، از جانب دیگر دید. در این میان سو قصد به جان امیر، که حادثهٔ تکاندهندهٔ سال ۱۹۰۹ع. را به گونهٔ ترسناک تری تداعی می کرد، امیر را از اصلاح هایی که به آن دست زده بود، دل زده ساخت. امیر، درمنگنهٔ فشار میان آنانی که تلاش داشتند تا کشور وارد جنگ شود، و کسانی که این را یک قمار بزرگ می دانستند، قرار گرفت. امیر با هوشیاری در بحر وسوسهٔ جنگ خواهان غرق نگردید. این کار دو شقهٔ دربار را به هم نزدیک ساخت. جای شگفتی است که هواداران ترکیه و جرمنی که در یک بخش قرار داشتند و سنت گرایان محافظه کار که نی تنها مخالفت با انگلستان داشتند، بل در برابر هرگونه نوآوری ها ـ حتا فنی ـ به ویژه دگرگونی های نهادی اندیشه یی و سیاسی ایستاده گی می کردند و به دور سردار نصرالله حلقه زده بودند، در مخالفت با امیر، مخرج مشتریک یافتند. همیاری این دو، همراه با توطیه های درون دربار که سر نخ آن به دست علیاحضرت سرور سلطان، مادر امان الله، بود، سبب شد که امیر در جریان یک سو قصد شبانه به قتل برسد. به این گونه، بار دیگر در تاریخ کشور، پس از چل سال آرامش نسبی، انتقال قدرت به شکل کودتای درباری صورت گرفت.<br class='autobr' /> <strong>یادداشت: </strong> من در نظر دارم تا در این مساله بعد ها بپردازم. <br class='autobr' /> زایش دردناک نوآوری، تجدد و مدرنیزم <br class='autobr' /> امان الله، خلاف نورم درباری، ـ در این راستا مدعیان متعدد از کاکایش گرفته تا برادران بزرگ ترش صف بسته بودند ـ به قدرت دست یافت. او پس از فراز و نشیب های زیاد، به این آرامان که افغانستان بتواند، با کشور های دیگر رابطه بر قرار نماید و استقلال کشور را به دست آورد، رسید. پرسش اساسی این است و جای بحث جدی وجود دارد: آیا او توانست از این امر برای پیشرفت کشور در خط نو گرایی و فراهم ساختن ثبات آرامش دیر پای، به درستی استفاده نماید؟ پاسخ به این پرسش را باید در گفتگوی دیگری انجام داد.<br class='autobr' /> به هر روی.<br class='autobr' /> آن گونه که می دانیم، در یک دهه فرمانروایی او که نیمش پُــرهیجان و نیم دیگرش پــُر درد سر بود، در آغاز در خط تفکر محمود طرزی، دست به اصلاح هایی که می توان بخش زیادش را ادامهٔ دگرگونی هایی دانست که در ٫٫ عصر سراجیه،، آغاز گردیده بود، زد.<br class='autobr' /> می توان در این راستا، سیاههٔ درازی را نشانی نمود. <br class='autobr' /> اما، نگاه من بیش تر در راستای دگرگونی هایی می ایستد که در خط نوگرایی، تجدد و مدرنیزم که در وجود ساختار قانونمدار سیاسی در پیوند بوده اند.<br class='autobr' /> می توان در این زمینه بر معارف انگشت گذارد. این نظام از شیوه هندی به پذیرش نظام درسی فرانسه، تغییر یافت. مکتب های گونه گونه با زبان های خارجی متعدد، بنیاد گذاشته شدند. در بخش های اداری مکتب حکام و کورس های اداری را می توان نام برد. دراین راستا توجه زیاد به درسگاه های فنی و دیگر و دیگر...صورت گرفت. در مدت یک دهه، درب چارده مکتب گونه گون با روش های جدید باز گردیدند. اما، این نکته را نباید فراموش نمود که مخالفت محافظه کاران سنتی که ورود درس های مبتنی بر دانش تجربی را خلاف حکم های اسلام می دانستند، سد سکندری در برابر این روند می ساخت. در همین حال در بخش هایی از کشور تعداد زیاد مدرسه های دینی به شدت فعال بودند. هم چنان در سراسر کشور هر جایی که مسجدی وجود داشت، شاگردان برای آموزش قرآن و حدیث، در برابر ملا زانو می زدند. گشایش درب مکتب ها برای دختران نیز با چنین سدی رو به رو شد. در این امر توجه به قانون خود بدعت بزرگی برای گروه سنت گرا به حساب می رفت. در این میان قانون خانواده گی که ازدواج دختر را در خرد سالی و همچنان با اعضای خویش و قوم نزدیک منع می نمود، آزادی زن بیوه پس از مرگ شوهر برای ازدواج دوباره، که خلاف تمام حکم های شرعی، در گذشته در چارچوب سنت رایج قدغن بود، آزادی مطبوعات و به راه افتادن حتا نشریه شخصی، از میان برداشتن حجاب از روی زنان و دیگر و دیگر... <br class='autobr' /> در شاه نگین این اصلاح ها، همانا شکل گیری اولین قانون اساسی یا قانون مادر است. این کار زیر نظر محمود طرزی و کارشناسان ترک درسال ۱۹۲۳ع. به راه افتاد. این قانون اساسی با آن که بر نظام شاهی مطلقهٔ میراثی که قدرت تنها به مردان خانواده شاهی انتقال می یافت، مهر تایید گذارد، اما، با مقایسه با نظام های استبدادی که در درازنای تاریخ کشور ما فرمان می راندند، گام بزرگی به سوی شکل دهی یک ساختار مردم سالارانه به حساب می رود. <br class='autobr' /> از این جا بار دیکر روشن می گردد که محمود طرزی با آن که نقش مهمی در شکل دهی این قانون داشت، اما، نگاهی به ساختار سیاسی مبتنی بر قانون اساسیی که نظام سلطنتی مطلق را به نظام شاهیی که بر قدرت شاه مهار بزند و نزد ما به شاهی مشروطه رایج شده است، نیانداخت. این امر روشن می سازد که با وجود دیدگاه اکثر نویسنده گان ما که او را مشروطه خواه و آن هم در راس چنین جنبشی، می پندارند، او به این امر باور نداشت. در این قانون دین اسلام و مذهب حنفی رسمی اعلام شد. پیروان دین های دیگر آزادی داشتند، اما، بعد زیر فشار روحانیان باید جزیه می پرداختند. در این قانون اساسی چیزی به نام قوای سه گانه وجود نداشت. شاه همه اهرم های قدرت را به دست داشت و در بخش قضایی هم حکم نهایی را او صادر می کرد. به این گونه ما تا رسیدن به ساختار سیاسیی که رای مردم یا کم از کم گروه های سیاسی در آن نقش، بازی نمایند، فاصله زیادی داشتیم. اما، برخی نویسنده گان ما از دوران مشروطهٔ دوم حرف می زنند. از همه اول این که واژهٔ مشروطه، مفهوم کاهش یافته و تقلیل یافتهٔ جنبش قانون خواهی به ویژه قانون اساسی که در آن ارادهٔ مردم باز تاب بیابد، می باشد. ماشاالله آجودانی از همین رو آن را با سخریه ٫٫ مشروطهٔ ایرانی،، خوانده است. در مورد افغانیش می توان یک عمر سخن زد. <br class='autobr' /> در نیمهٔ دوم دوران سلطنت او بود که آرام آرام هیجان ناشی از استقلال فروکش نمود و نیروی های محافظه کار کم کم متوجه این امر گردیدند که زیر پای قدرت شان آبی به راه افتاده است که کاخ فرمانروایی بی بدیل شان را فرو می بلعد. از این پس، اینان با همراهی سران قبیله گان که می دیدند حریم قدرت شان کوچک و کوچک تر می گردد، دست به دست هم داده، سر مخالفت را شور دادند.<br class='autobr' /> شاه که در هیجان دگرگونی ها به سر می برد و در کاخ و برج عاج آرمانگراییش در بند، از واقعیت جاری دور، اسپ اصلاح ها را ـ بیش تر ظاهری ـ به تندی تاخت. این امر حتا یاران نزدیکش را از او دور ساخت. تنها گروه چاپلوس، متملق و بلی گوی او را در حلقهٔ تنگ محاصره گرفتند.<br class='autobr' /> این اصلاح ها و رفوم ها، به ویژه پس از آن که در سال ۱۹۲۳، روی دست گرفته شد، در آغاز با شکلی از سکوت نیروها محافظه کار دینی، سران قبیله گان و خانان زمیندار، رو به رو شد. امان الله سوار بر موج استقلال خواهی دست به این کار زد. تبلور این امر را در حرکت به سوی فرمانروایی قانون مدنی، به جای شرعی می توان دید.<br class='autobr' /> اما، به زودی گروه های محافظه کار که در وجود روحانیان ـ ملایان، از یک سو و سران قبیله گان با هم دستی خانان محلی از جانب دیگر، تبلور یافته بودند، سر عصیان بلند کردند.<br class='autobr' /> اولین بار ملایان سنت گرا با یاری سران قبیله گان در خوست، به بغاوت دست زدند.<br class='autobr' /> گوهر اساسی این عصیان را باید در شیوهٔ نو دریافت مالیه که برای خرچ های نو سازی کشور و معارف نیاز به آن بود، جستجو کرد. مهم ترین این دگرگونی آن بود که مالیه جنسی به نقد بدل شد. این امر همراه با فسادی که در امر مالیه گیری جریان یافت، فضای عصیان و بغاوت را چون بشکهٔ باروت به میان آورد.<br class='autobr' /> این امر باجرقه یی که از سوی تبلیغ ملایان که اصلاح ها را کفر آمیز قلمداد کردند، توفانی را به راه انداخت. نکتهٔ مهم دیگر این بود که این اصلاح ها اثر تندی بر قبیله گان افغان (پشتون) وارد نمودند. اینان در برابر اعلام خدمت عسکری برای همه اتباع کشور و سست ساختن نورم های رفتار قبیله گی که آن را ٫٫ پشتونولی،، می خوانند، نیز بغاوت کردند. اینان حتا در برابر شریعت که بخشی از حکم هایش خلاف آن نورم در چارچوب مناسبت های قبیله گی بود، سر خوش نشان ندادند. این امر به ویژه در مورد زن و دادن آزادی برایش، بر آتش عصیان هیزم ریخت.<br class='autobr' /> این واکنش های محلی، آرام آرام همراه با توطیه های درون دربار، زمینه سقوط را فراهم نمود. <br class='autobr' /> از سوی دیگر، سیاست بیرونی که می بایست ـ بنابر موقعیت ويژه یی کشور ـ توازن میان انگلستان و روسیه را بر قرار نماید، نتوانست مهارت لازم را بخرچ دهد. سفر آخرش در جهان ۱۹۲۸ ـ با آن که دوستان نزدیکش مخالف این امر بودند ـ او را بیش تر مغرور ساخت. او بدون این که نگاه ژرف به سر هایی که در برابرش به مخالفت بلند می شدند، توجه نماید، به راه اش ادامه می داد، تا این که زیر پایش خالی شد.<br class='autobr' /> به ساده گی می توان گفت که مثلث ساختار نیرومند قبیله یی، نهاد های ریشه دار دینی که ساختار مدار بسته یی را شکل داده است ـ هر چند گاه همان دورباطل دگرگونی و بازگشت به عقب، در آن جریان می یابد ـ همراه با شتابزده گی در امر دگرگونی ها، بدون تحکیم پایه های قدرت که در این گونه کشور ها نیروی سرنوشت ساز اند، آرمان بزرگ نوگرایی، تجدد و مدرنیزم را فرصت تحقق نداد.</p> <h2 class="spip" id='t-3f0b'>اژدهای سنت، سر بلند می کند <a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>پس از آن که امان الله، تاج و تخت را ترک نمود، ۱۹۲۹ع، اژدهای سنتگرایی و شریعت، اطلاح هایی که را که در جریان سه دههٔ سدهٔ بیستم به راه انداخته شده بودند، به کامش بلعید. <br class='autobr' /> دورهٔ فرمانروایی امیر حبیب الله کلکانی، را می توان از دیدگاه سیاسی زمان هرج و مرج و از دید اقتصادی، دوران فروریزی خواند. او در جریان تخت نشینی اش، وعده داد که به اصل های قرآن و شریعت بر می گردد. <br class='autobr' /> آماج این باز گشت، بیش تر از همه بر وضع اجتماعی زن و معارف بود.<br class='autobr' /> درب تمام مکتب ها بسته شدند، محصلان زن از ترکیه فراخوانده شدند، خبره گان نظامی خارجی اخراج گردیدند، اصل چند زنی دوباره زنده شد، آزمایشگاه ها، کتابخانه ها، قصر ها و موزیم سلطنتی در کابل، چور و چپاول شدند. مال و منال مردم غارت گردید، نسخه های خطی نادر و شاز به پول سیاهی به فروش رسیدند، قربانیان به گلوله بسته می شدند و یا به دهن توپ پاره.<br class='autobr' /> اندری ویولیز Andree Violis خبر نگار نشریه پتی پارسین Petit Parisien یگانه خبرنگار خارجیی که در کابل به سر می برد، چنین می نویسد، ٫٫ ویرانی حتا دامان درخت ها را در کابل گرفت. این ها را به خاطر پرداخت تنخواه برای جنگجویان « بچه » از ریشه بر می کندند.،، (گریگوریان. ص.۲۷۵)<br class='autobr' /> خبر نگار دیلی تلگراف از پشاور می نویسد،٫٫ کابل شهری است که در آن دهشت و ویرانی زنده گی روزمرهٔ مردم را می سازند، شهری که در آن باشنده گان در چنگال ترس و دهشت به سر می برند، شهری است که هیچ کس نمی داند که کی بر ایشان فرمان می راند و هیچکس نمی داند چند لحظه بعد چی رخ می دهد؟،، (گریگوریان. ص. ۲۸۶)<br class='autobr' /> با فرمانی وزارت های معارف و عدلیه از میان برده شد. زیرا سدی در برابر قدرت روحانیان را می ساختند. مسولیت مکتب ها و محکمه ها به رهبران دین اسلام سپرده شدند. روحانیان و در راس حضرت شور بازار، امیر حبیب الله کلکانی را غازی و خادم دین و رسول خدا لقب دادند. و هم چنان دورهّ خدمت عسکری لغو اعلام شد.<br class='autobr' /> به این گونه تمام تلاش هایی که با آغاز سده بیستم ـ با همه فراز و فرود هایش ـ در خط نو گرایی، تجدد و مدرنیزم در کشور صورت گرفته بود، در جریان کم تر از یک سال ، برباد رفتند.<br class='autobr' /> فیض محمد کاتب هزاره، که خود شاهد این رخداد وحشت بر انگیز بود در اثرش به نام ٫٫ کتاب تذکر یا تذکرهٔ انقلاب،، ( این اثر تا جایی که من می دانم، تا کنون به دست چاپ نرسیده است. این را می توان یاد داشت های روزانه اش خواند. علی محمد، پسر کاتب، این اثر را در سال ۱۹۸۰، به آرشیف ملی سپرده بود. بعد، شکیراندو Shkirando پژوهشگر روسی، از آن مکروفیملی برداشته و آن را به روسی ترجمه نموده است. سپس ر. د. مک کزنی R.D. McChesney آن را با ویراستاری و حاشیه نویسیی، در سال ۱۹۹۹، زیر عنوان، ٫٫ کابل در چنگال محاصره : گزارش فیض محمد از بغاوت ۱۹۲۹،، به زبان انگلیسی نشر نموده است) در مورد کسانی که نقش مهم در کودتا علیه امان الله و سپردن قدرت به کلکانی داشته اند، چنین می نویسد،٫٫ با توجه به یاری وزیران خایین مانند حضرت شور بازار یا همان گل آقا یا محمد صادق مجددی، سردار عثمان خان ـ وی در آن زمان هشتاد ساله بود. او از امیر عبدالرحمان تا امان الله، در مقام های بلند دولتی کار کرده است. او را درسال ۱۹۲۰، گرفتار و مال هایش را مصادره کردند. اما، در سال ۱۹۲۲، دوباره به حیث رییس مجلس شورا مقرر شد. او پیوند تنگاتنگ با خانوادهٔ حضرت مجددی داشت. کلکانی او را به دار آویخت ـ محمد ولی، وکیل امان الله و دیگران زمینهٔ فروپاشی را فراهم آوردند.،، ( کاتب. ص.۳۷)<br class='autobr' /> فیض محمد کاتب هزاره در این اثر که می توان آن را ٫٫یاد داشت های روزانه،، خواند بار ملامتی سقوط دوران امانی را به گردن مجددی، محمد ولی، وکیل سلطنت و سردار محمد عثمان خان می اندازد. محمد ولی که بعد ها وی را محمد ولی دروازی می خوانند، وزیر خارجه، حربیه و وکیل سلطنت در هنگام سفر امان الله به خارج (۲۸-۱۹۲۷) بود. او به خانوادهٔ سلطنتی درواز تعلق داشت. <br class='autobr' /> بانو نوید، در مورد چنین می نویسد،٫٫ حتا وکیل سلطنت، پیوند نزدیکی را با حبیب الله کلکانی به میان آورد.،، به باور من این امر در خط دیدگاه قومگرایانه صورت گرفته است.<br class='autobr' /> سردار محمد عثمان خان بنابر عقده پیشین و همچنان به این سبب که خواهرش را به خانوادهٔ مجددی به زنی داده بود، پیوند نزدیک با خانوادهٔ مجددی داشت.<br class='autobr' /> در این جا از نقش عبدالحی پنجشیری، که رییس هیات تمیز در زمان امان الله بود و در حلقهٔ ملایان دیوبندی قرار داشت، باید ذکر نمود. او در بر انگیختن این ملایان، از هر گونه توطیه یی ابا نورزید.<br class='autobr' /> یادداشت: در این اثر رخداد های تکاندهنده یی از این نه ماه درج اند. من تلاش خواهم کرد تا نکته های مهم آن را در نوشته جداگانه یی شرح دهم.<br class='autobr' /> امیر حبیب الله کلکانی که در آغاز همه نوع مالیه را لغو کرده بود، بعد از گذشت یکی دو ماه، برای جبران کمبود پولی در کنار غارت و چپاول مال و دارایی مردم، فشار سنگینی را بر تاجران که تا پشاور دایرهٔ نفوذ شان می رسید، وارد نمود.<br class='autobr' /> این امر همراه با هرج و مرج گسترده، زیر پای رژیم نو پا و لرزان را خالی نمود.<br class='autobr' /> با آن که این دوره، تنها نه ماه دوام آورد، اما می توان بر آن دوران نازایی و سترون گذارد. <br class='autobr' /> به این گونه دورباطل استبداد و زورگویی، چرخ تازه یی نمود.<br class='autobr' /> قدرت مطلق، اصلاح های محدود و گام به گام <br class='autobr' /> بحران سقوط امان الله، خلیج بزرگی از اختلاف ها و چند دستگی ها را میان آنانی که سنگ هواداری نوگرایی را به سینه می کوبیدند، به میان آورد. گروهی از آنان به زودی جامه بدل کردند و قلم شان را در رد نو گرایی به بهانهٔ این که با روح شرق موافق نیست، به کار بردند.<br class='autobr' /> نادر برای جلب نهاد های دینی دست به ایجاد شورای علمای افغانستان زد. به این وسیله کار های که در دور امان الله در بخش شکل گیری قانون اساسی ـ با تمام محدودیش ـ ترویج قانون و گسترش رابطه های مدنی و عرفی سازی آن انجام یافته بود، از میان برده شد. به جای آن شمشیر احتساب که در آن محتسبان دینی حق داشتند بر همه کار ها و رفتار های مردم نظارت داشته باشند، تا آنان بر اساس حکم های اسلامی عمل بکنند، بر سر مردم قرار گرفت.<br class='autobr' /> او هم چنان دست به اقدام های گسترده برای جلب یاری سران قبیله های گونه گون زد.<br class='autobr' /> او برای این که به نظامش مشروعیتی بدهد، قانون اساسیی در اکتوبر ۱۹۳۱ع. به میان آورد. در این قانون اساسی بر ساختار شاهی مطلقهٔ میراثی، مهر تایید گذاشته شد. به این گونه حاکمیت به تاج و تخت که رنگ الهی داشت، تعلق گرفت. این را می توان ادامهٔ قانون اساسی ۱۹۲۳، با برخی دگرگونی ها دانست. یکی از مهم ترین دگرگونی ها این بود که گرفتن جزیه از هندوان و یهودان، از میان برداشته شد.<br class='autobr' /> شورای ملی یا پارلمان دو اتاقی ایجاد شد. تلاش صورت گرفت تا آن را پوشش سنتی و اسلامی بدهند. اما، این شاه بود که با داشتن حق رد و یا وتو، فیصله های شورا را مهار می زد. شاه در راس کابینه قرار داشت. مطبوعات بار دیگر احیا شد، اما به شدت در زیر ادارهٔ دولت قرار داشت. <br class='autobr' /> تخم دگرگونی های اندیشه یی، به ویژه ملی گرایی که بیان اندیشه یی تشکل دولت ملی است، و در آغاز سدهٔ بیست در جریان اصلاح های دوران سراجیه بر زمین ذهنیت های روشن اندیشان کشور کشت گردیده بود، و با دگرگونی های بیش تر در دوره امانی، جوانه زده بود، با وجود بحران های گونه گون آرام آرام از درون زمین وضع تاریک، سر بلند می کرد. <br class='autobr' /> در این زمان سه جریان فکری در کنار هم قرار داشتند. سنت گرایی، ملی گرایی و نو گرایی یا تجدد با تمام کمرنگی اش.<br class='autobr' /> اسلام گرایان سنتی دلیل پسمانی را عدم وحدت مسلمانان و دوری از روح اسلام می دانستند. نسل جدید نو گرایان کمبود معارف نو به ویژه دانش عملی و فنی را سبب این امر می دانستند. ملی گرایان تلاش می نمودند تا به این امر پای بفشارند که اسلام، ترقی و نو گرایی در کنار هم می ایستند، نی در برابر هم.<br class='autobr' /> به باور ملی گرایان و نوگرایان، عقل و خرد پایهٔ اساسی تفکر است. این امر بدون دریافت دانش عملی و گسترش آگاهی به دست نمی آید. برخی حتا این باور را گسترش می دادند که دین و ایمان پیوند نزدیک با وجدان و قلب فرد دارد و رابطه اش را با خدا سر و سامان می دهد و دیگری نباید در این امر پای در میانی نماید.<br class='autobr' /> در این میان ملی گرایان برای این که قومان گونه گون کشور را به سوی ملت شدن برانند، به تاریخ روی می آوردند و به آن چنگ می انداختند. آنان در این خط نگاه به تاریخ، به ویژه پیش از تسلط عربان و اسلام، روی می آوردند و چنین استدلال می کردند که همه قومان به نژاد آریایی تعلق دارند. این امر به شدت زیر تاثیر فضای آریا گرایی و نژدا برترش، که در آن زمان به شدت رایج شده بود، رنگ می گرفت.<br class='autobr' /> اما، این امر چون نگرش تک قومی، به حیث افغان، داشت به چنان عقده و گره یی بدل شد که زمینه ساز بحران های بعدی گردید. هر گاه ملی گرایی از نگاه به سوی چند قومی ـ آن هم در جامعه یی که در آن نزدیک به پنجاه قوم و صد های قبیله زنده گی می نماید ـ منحرف گردد، و بر تک قومی ـ از هر رنگش ـ پای بفشارد، آرام آرام در جریان ملت سازی بحران های بزرگی را فراهم نموده جلو روند ملت سازی را سد می سازد.<br class='autobr' /> اما، در صف دیگر یعنی نو گرایان که از هر دریچه و منفذی برای ارایه اندیشه های خویش کار می گرفتند، تلاش صورت می گرفت تا زمینهٔ پخش اندیشه های گوناگون و نو را فراهم سازند. همینان بودند که برای بار اول با دید نو بر اندیشه های سقراط بحثی به راه انداختند. بعد، آرام آرام و گاهی بدون گرفتن نام، دیدگاه های دانشمندان و فیلسوفانی چون: ولتر، گویته، لامارتین، کانت، آدم سمیت و حتا مارکس همراه با تاگور، نمیک کمال، بهار، اقبال و ط. حسین را برای کسانی که برای به دست آوردن دانش و آگاهی نو، تلاش می کردند تا تشنگی خویش را در این زمینه فرو بنشانند، قرار می دادند.<br class='autobr' /> در همین راستا صدای برای آزادی زن و تحصیلش بلند و بلند تر می گردید. در این خط، تاکید بزرگی بر مانع و سد های اندیشه های سنتی صورت می گرفت.<br class='autobr' /> در این جا باید یاد آور شد که ترور نادر که به باورم دید گام به گام برای اصلاح ها داشت، یک بار دیگر سبب، به میان آمدن استبداد سنگینی شد. باید به این به صورت جداگانه پرداخت.<br class='autobr' /> در همین راستا باید یاد آور شد که درک قدرتمندان کشور از نو گرایی، تجدد و مدرنیزم بیش تر استفاده ابزاری و فنی بود تا اندیشه یی. این اثر را در دگرگونی های بعدی که با سر نیزه صورت گرفت و هنوز هم ادامه دارد، می توان دید.</p> <h2 class="spip" id='t-6f8a'> تنفس آزاد، اما، زود گذر<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>جنگ جهانی دوم، جهان ساختار های سیاسی را به دو اردوگاه آزاد و مردم سالار که حاصل کار جنبش روشنگری در جریان سده ها بود، از یک سو و نظام استبدادی و تمامیت خواه که بر پایهٔ ایدیولوژی گویا کمونیستی استوار بود، تقسیم نمود. <br class='autobr' /> این امر زمینه را برای تجربهٔ نو نظام مردم سالاری یا دموکراسی فراهم ساخت. در همین دوران بود که اندیشه هایی ـ اگر هم کمرنگ ـ و همراه با آن هوادارانی برای شکل دهی نظام سیاسی چپ ـ سوا از آنانی که به ساختار همبستگی های جهانی چپ پیوند داشتند - نیز سر بلند کردند.<br class='autobr' /> این درست زمانی بود که به اثر گسترش آگاهی و معارف، نسل نوی از تحصیل کرده گان، به دنبال نسل دوران امانی، وارد عرصهٔ سیاست شدند.<br class='autobr' /> همه این دگرگونی های همراه با اراده و نیت زمامداری که لگام قدرت به دستش بود، زمینه را برای آزادی بیش تر مساعد ساخت. در ساختار های سیاسی مستبدانه در کشور های پیش مدرن، این دستگاه ذهنی زمامدار که همه چیز به دو لبش بسته است، می باشد که زمینه را برای فضای باز و یا بسته تعین می نماید. در دوران صدارت شاه محمود، بود که گروه های گونه با نشریه های چون: وطن، انگار، و ندای خلق مزه نشر آزاد را چشیدند. این ها را می توان هسته هایی برای تشکل حزب خواند. در همین نشریه ها، شعار هایی برای شکل دهی نظام مردم سالار مانند: حکومت ملی، انتخاب آزاد و ایجاد حزب ها به میان کشیده شدند. گروهی از روشن اندیشان در دور ساختاری به نام ویش زلمیان (۱۹۴۷) پای به میدان سیاست نو گذاشتند. بعد به اثر تصمیم همو بود که انتخاب آزاد درسال ۱۹۴۹، برای شورا صورت گرفت. درهمین زمان فضای باز برای بیان اندیشه ها به میان آورده شد. این حرکت را می توان نخستین دورهٔ مردم سالاری یا دموکراسی نام گذارد. در این جاست که می توان از همان واژهٔ مشروطه، که بعد ها جایش را به مردم سالاری داد، سخن زد. به باور من این اولین حرکت و جنبش مشروطه خواهی در کشور به حساب می رود، نی گروه مخفی ۱۹۰۹، یا دوران امانی.<br class='autobr' /> در همین دوره بود که گروه های گوناگون سیاسی با نام های ویش زلمیان، حزب دموکراتیک ملی، حزب وطن، حزب خلق، حزب سری اتحاد ملی و اتحادیهٔ محصلان پا در میان گذارند. اوج این امر را می توان در کار شورای دورهّٔ هفتم (۵۱-۱۹۴۹) دید. البته از کار اولین بلدیهٔ انتخابی، را نباید فراموش نمود.<br class='autobr' /> با اندوه باید یاد آور شد که گروه های یاد شده در درون شورا و همزمان با آنان گروهی از محصلان که در دانشگاه دانشگاه کابل ٫٫ اتحادیهٔ محصلان،، را به راه انداخته بودند، نخست بر خط قومی و بعد بر دید چپ از هم جدا شدند. هم چنان نشریه های آزاد و نهاد حکومتی و دینی را مورد نقد قرار می دادند. درکنار این امر ٫٫حزب سری اتحاد،، در تلاش نا فرجامی بر آن بودند، تا شاه محمود صدراعظم را که زمینهٔ این همه آزادی را فراهم نموده بود، به گلوله ببندند و ترور نمایند.<br class='autobr' /> آن گونه که شاهد هستیم از آغاز سدهٔ بیستم، هر باری که دریچه هایی برای آزادی اندیشه باز شده است، با اقدام دهشت افگنی، تروریستی و هراس افگنیی مانند سال ۱۹۰۹، ۱۹۱۸، ۱۹۱۹، ۱۹۵۱، بار دیگر بسته گردیده است.<br class='autobr' /> این دو مساله همراه با پایین بودن سطح آگاهی و سواد اثر گذاری نشریه های آزاد را به شدت محدود نمود. البته نمی توان به هیچ روی به نقش ذهنیت فرمانروایان مستبد، کم بها داد. اینان ارادهٔ خویش را برای تمامیت خواهی، با زور نیزه تحمیل می کردند. به این گونه اولین تجربهٔ برای استقرار و نهادینه شدن ساختار مردم سالاری در سال ۱۹۵۲، با شکست رو به رو شد. بعد با آغاز دورهٔ صدارت داوود، ۱۹۵۳، نفس های آزادی خواهی جز در زیر سقف زندان هایی که هنوز ساختاری های سیاه چال گونه یی را بر دوش حمل می کردند، در جای دیگر ندمید.<br class='autobr' /> نخستین نظام شاهی مبتنی بر قانون اساسی یا به اصطلاح مشروطه، اما، زود گذر<br class='autobr' /> محمد ظاهر، شاه سابق، به مدت سی سال، در سایهٔ کاکاها و کاکازاده گانش، قرار داشت. او آرام ارام بر آن شد تا به عمر این سایهٔ تاریک که خود شاهد فراز و نشیب های گونه گونه در آن بود، پایان بخشد.<br class='autobr' /> او با آموخته های دوران درسش در فرانسه، از شیوه های بر خورد مستبدانهٔ محمد هاشم، کاکا و محمد داوود، کاکا زاده اش بر کشور که زیر نام خودش جریان می یافت، به تنگ آمده بود. در نتیجه بر آن می شود که درب اصلاح های واقعی را با سر انگشتان خودش بگشاید.<br class='autobr' /> او با تعین گروهی زیر نام ٫٫کمیسون قانون اساسی،، گام بلندی در راه گذر به سوی مردم سالاری گذاشت.<br class='autobr' /> با باز شدن فضای سیاسی، ـ با آن که هنوز مطبوعات آزاد چشم باز نکرده بودند ـ برای بار اول دیدگاه های مردم وابسته به قومان گوناگون فرصت ابراز را یافت. این امر بحث داغی را به راه انداخت. <br class='autobr' /> بعد کمیسون مشورتیی که در آن دو زن نیز عضو بودند، خاکهٔ مسوده، چتل نویس و طرح قانون اساسی را ارزیابی و همزمان در نشریه های رسمی مورد بحث قرار گرفت.<br class='autobr' /> برای بار اول جرگه یی که از بنیاد با جرگه های پیشین تفاوت داشت و از حالت ٫٫ بلی ،، و ٫٫ نی ،، گفتن بیرون شده بود، بر پا گردید.<br class='autobr' /> در مادهٔ اول قانون اساسی می خوانیم، ٫٫ افغانستان شاهی مشروطه است.،، در این انتقال، قدرت موروثی بوده و به ترتیب عمر به شهزاده گان می رسید. در این جا شاهدختان، دیگر جایی برای بر تخت نشستن نداشتند. خلاف قانون اساسی ۱۹۳۱، مذهب حنفی دیگر دین رسمی دولت خوانده نشد. مراسم دینی برای غیر مسلمانان آزاد اعلام گردید.<br class='autobr' /> نکته جالب در این قانون اساسی، اول از همه تعریف ٫٫ خاندان سلطنتی ،، است و بعد این که اعضایش نمی توانند عضو حزب ها گردیده و به مقام های عالی مانند: صدارت، وزارت، نماینده سیاسی کشور در خارج و محکمهٔ عالی گردند.<br class='autobr' /> این قانون اساسی اصل های عدالت اجتماعی، برابری در برابر قانون، آزادی فردی، نگه داری ملکیت شخصی، آزادی عقیده و بیان، حق دسترسی به آموزش و صحت، حق تشکل حزب ها را جنبهٔ قانونی داد. نکتهٔ مهم دیگر شناخت حق تساوی زنان در برابر قانون می باشد. <br class='autobr' /> این جریان که به مدت یک دهه دوام یافت، به نام دههٔ دموکراسی یا مردم سالاری یاد می گردد.<br class='autobr' /> دههٔ دموکراسی، به گفتهٔ برخی کارشناسان، ٫٫انــقلاب آرام و بی سر و صدایی،، بود که راه اش را را در دل تحولات دههٔ شصت در کشور، باز نمود.<br class='autobr' /> بدون شک، دموکراسی از همان آغاز، با مخالفانی روبرو گرديد. اينان کسانی در ميان خانوادهٔ سلطنتی، طرفداران دو آتشهٔ ٫٫پشتونستان،، افسران و گروه های چپ هوادار خط مسکو بودند.<br class='autobr' /> بزرگ ترين دست آورد اين دوره را می توان قانون اساسيی خواند که به نظر بسياری از کار شناسان مسالهٔ افغانستان، ٫٫به ترين قانون اساسی در جهان اسلام،، به حساب می رفت.<br class='autobr' /> اين قانون اساسی، به صورت روشن، دولت شاهی مطلقه را به ٫٫مشروطه،، بدل نمود و حق حاکميت ملی را به مردم سپرد. به اين گونه که٫٫ حاکميت ملی به ملت تعلق دارد،،<br class='autobr' /> این قانون اساسی، دستگاه قضايی مستقلی را به ميان آورد. قانون مدنی، آرام آرام جای ٫٫فتوا،، های شرعی را می گرفت و راه به سوی شکل گيری حکومت مبتنی بر قانون باز می شد.<br class='autobr' /> نظام پارلمانی که در آن رای مردم برای گرينش نماينده گان شان نقش مهم دارد، شکل گرفت.<br class='autobr' /> ....و مهم تر از همه اين که آزادی بيان و مطبوعات، پس از دهه ها اختناق، مسجل گرديد. پس از جولای ۱۹۶۵، تا پايان ٫٫دههٔ دموکراسی،، در جولای سال ۱۹۷۳، بيش از سی نشريه مستقل با ديدگاه های به شدت متفاوت، پا به عرصه وجود گذاشتند و دیگر و دیگر... برای اين نهاد های اجتماعی اگر فرصت رشد و گسترش داده می شد، و با ايـجاد حزب های قانونی، شورای های ولايتی و شوراهای بلديه يی همراه می گرديد، زمينهٔ شرکت بيش تر مردم در شکل دهی سر نوشت، فراهم می شد، راه را برای ورود به جامعهٔ مدنی مدرن هموار می ساخت. <br class='autobr' /> ++++</p> <h2 class="spip" id='t-6a82'>آزاد اندیشی غرق در بحر گزافه گرایی<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>در فضای پس از تصویب قانوان اساسی ۱۹۶۴، تشکل ها و سامانه های نو سیاسی که زیر فشار اسبتداد یک دهه فرمانروایی داوود، به حیث صدراعظم، اما، همه کارهٔ قدرت، به پس خانه رانده شده بودند، سربلند کردند.<br class='autobr' /> با دریغ و افسوس که بنابر نبودن تدوام فضای سیاسی بازو همراه با آن ثبات دوامدار، عدم تشکل طبقهٔ میانه و متوسط اجتماعی ـ سیاسی، این دگرگونی نهادینه نشد. این امر، گروه هایی را که خواهان تحول بودند، به دو قطب چپ زیر نفوذ اردو گاه سوسیالیزم و راست با پیروی از جنبش اخوان مسلمین، دسته بندی نمود.<br class='autobr' /> قشر کوچک، آگاه، با سواد و چیز فهمی که وجود داشت، با نگاه به عقب مانده گی دردناک کشور و فاصلهٔ ژرف با کاروان پیشرفت، راه شتابزده گی را در پیش گرفتند.<br class='autobr' /> این بخش چیز فهم جامعه، به شدت به دو قطب اندیشه های چپ و راست اسلام سیاسی تقسیم شدند.<br class='autobr' /> با آن که تشکل های سیاسی اجازهٔ حضور داشتند و گروه های متعدد به صورت عملی و علنی وارد صحنهٔ سیاسی شدند، اما، اشتباه محمد ظاهر، شاه سابق، با عدم امضای قانون احزاب با آن که پس از مدت دوسال جر و بحث در شورا در سال ۱۹۶۸، به تصویب رسید، زمینه ساز بحران های بعدی گردید. کارشناسان به این باور اند که این امر یکی از بزرگ ترین اشتباه های شاه، در کنار اصلاح های مهمش به حساب می آید.<br class='autobr' /> به این گونه گروه های سیاسی به نبرد نیمه علنی و بیش تر زیر زمینی، روی آوردند.<br class='autobr' /> پی آمد و حاصل این کار، روند مردم سالاری را که به درستی آغاز شده بود، و راه تنفس سیاسی را باز نموده بود، غرق در گزافه گرایی نمود. نیروهای سیاسی در دور دو محور چپ و راست ـ البته با گروه بندی های گونه گونه ـ به پخش اندیشه های شان دست زدند. <br class='autobr' /> این را نباید فراموش کرد که که در میان این دو قطب، گروه بندی های خرد و ریزه یی با اندیشه های مردم سالاری و معتدل مانند حزب وحدت ملی به رهبری خلیل الله خلیلی، عرض وجود کردند، اما، نفوذ نیرو های چپ و راست که در پرتو ایدیولوژی هایی که به مردم سالاری باور نداشتند، با دمیدن به شیپور هیاهوی و سر و صدا برای دگرگونی هایی در خط دید گاه اندیشه یی و ایدیولوژی خویش، مانع رشد نیرو های هوا خواه مردم سالاری شدند.<br class='autobr' /> کودتا های سپید، سرخ و سبز، نقطه های پایانی به اندیشهٔ مردم سالاری<br class='autobr' /> با کودتای سرطان ۱۳۵۲، یا جولای۱۹۷۳، به تمام دست آورد های مردم سالارانه که در دههٔ دموکراسی شکل گرفته بودند، نقطهٔ پایان گذاشته شد. این کودتا را کودتا چیان، رنگ سپید دادند.<br class='autobr' /> از آن جایی که رهبری این کودتا به اندیشه های چپ در جهان سوم، که در گوهرش استبداد و تمامیت خواهی نهفته است، باور داشتند، دیگر میدانی برای حضور دید گاه های مردم سالاری، خشک گردید. برخی از نیروهای چپ که در تدارک آن نقش مهم داشتند، آن را همراهی کردند. برخی دیگر به سوی نبرد زیر زمینی ـ چون مجال فعالیت علنی وجود نداشت ـ و به ویژه توجه به اردو، روی آوردند. این ساختار جدید که هوای چپ داشت، ضربهٔ اساسی به نیروهای راست دینی وارد نمود. این نیرو های برای گریز از پیگرد، به پاکستان پناه آوردند. در آن جا برای به تنگنا قرار دادن رژیم نو که از عظمت طلبی اش هراس داشتند، اینان را با آغوش باز پذیرفتند. دستگاه استخباراتی این کشور که چنین مایده آسمانی را از خدا می خواستند، شیوهٔ تشکل و نبرد ایله جاری را برای شان تدارک دیدند. به این وسیله برای اولین بار نبرد مسلحانه با یاری همسایهٔ جنوبی در کشور، پس از دهه ها ثبات و آرامش، با شلیک اولین گلوله از سوی اینان، آغاز شد که تا همین اکنون به وسیله نیروهای گونه گون و شکل های مختلف جریان دارد. به این گونه در ساختار با ثبات کشور، رخنه یی باز گردید. از این رخنه، همین اکنون سیل مرگ و خون می ریزد.<br class='autobr' /> این ساختار نو، با بستن فضای تنفس سیاسی بر اساس همان دید جهان سومی، روی به سوی دگرگونی های اقتصادی آورد. در این خط یک بار دیگر به دگرگونی های نوگرایی، تجدد و مدرنیزم ـ البته بخش فنی ـ توجه صورت گرفت. به این ترتیب، پله ترازوی تحول که بایست میان نوگرایی اندیشه یی و فنی توازن لازم و روی هم اثر گذارنده را نگه دارد، به سود تاکید بر نوگرایی فنی سنگینی نمود.<br class='autobr' /> این رژیم در افت و خیز سیاسیی که داشت، اول همراه با یاران چپ به سوی اردوگاه اش روی آورد. اما، رهبری، آرام آرام به رفتن به ترکستان این راه پی برد، و رو به سوی جهان سرمایه داری ـ البته در بخش فنی اش ـ آورد. در این بحران دگرگونی، نیروهای چپ زیر فشار مسکو، با هم متحد شدند. این همان و تدارک برای کودتای دیگری همان.<br class='autobr' /> درست نیم دهه از این ساختار تمامیت خواه و مستبد، که رهبرش با ورود به دنیای کهنسالی، همان شک کهن سیاسی رهبری تمام تار و پود وجودش را را فرا گرفته بود، دست به تصفیه هایی زد. در نتیجه، دورش را تنها گروه بلی گوی در محاصرهٔ تنگ قرار دادند.<br class='autobr' /> پی آمد این وضع، به نیرو های چپ که دیروز او را همراهی می کردند، و شیوهٔ کودتا را تمرین کرده بودند، فرصت آن را میسر ساخت تا با همان ضربهٔ نظامی، رژیم را از پای بیندازد. همان یارانی که دیروز، او را به قدرت رساندند، امروز او را از تخت به زیر آوردند و تاجش را لگد مال نمودند. در هر دو حرکت صحنهٔ شطرنج سیاسی، این سر انگشتان کرملین نشینان بود که مهره ها را پیش و پس می نمود. پیاده گان را وزیر و وزیران را می گرفت. <br class='autobr' /> به این گونه، در روز هفت ثور ۱۳۵۲ یا ۲۷ اپریل ۱۹۷۸، کودتای خونین ثور، که رنگ خون و سرخ داشت و اندیشه هایش سرخ تر و داغ تر از آن رنگ بود، بر همه شیون زنده گی مردم چیره شد.<br class='autobr' /> در این دوران دیگر نمی توان از دگرگونی های نوگرایانه، تجدد و مدرنیزم، به ویژه بخش اندیشه یی اش که پیوند تنگاتنگ با مردم سالاری دارد، حرفی به میان آورد. این کودتا در آغاز چنان قمچین بر گردهٔ نیرو های نا موافق و دگر اندیش زد، که حتا بخشی از خودیان، را نیز راند. این امر با واکنش تند مردم رو به رو شد و رژیم را در تنگنا قرارداد. در مدت کوتاه، چنان خون توانایی از بدنش بیرون ریخت که برای بقای خویش به همسایهٔ شمالی روی آورد. این امر عاقبت دوزخ گونه یی رابرای این ساختار به همراه آورد.<br class='autobr' /> با وجود این که همسایه پای چوبیی را برای رژیم قرض داد و زمام را به آدمان نو، اما، از همان قماش سپرد، دیگر خلیج اختلاف میان رژیم و مردم چنان دهان بزرگ باز کرده بود، که پل زدنش کار فیل بود.<br class='autobr' /> نیرو های دست راست دینی که در کودتای سپید، به همسایهٔ جنوبی روی آورده بودند، با یاری آنان و نیروهای دنیای آزاد، و مخالف اندیشه های چپ، به نبرد ایله جاری، اما، این بار با بُعد گسترده تر دست زدند.<br class='autobr' /> در این میان در همسایهٔ بزرگ شمالی دگرگونی ژرفی رخداد. موج ضربهٔ این تغییر چنان کوبنده بود که مهره های شطرنج قدرت را در میدان ما نیز به بیرون راند. بازی نو، با مهره های جدید شروع شد. با این کار پهنای قدرت باریک و باریک تر شد. این امر، دهن زخم کهنهٔ اختلاف های رهبری که ریشه در ساختار قبیله یی ـ دهقانی داشت، و دگرگونی تازه در کرملین که دیگر باد همبستگی بین المللی توده یی از دماغش را بیرون برده بود، باز نمود. از این باد و باران، خوشه چین نیروهای جنگ ایله جاری که زیر فرمان همسایه سر خم داشتند، بهره گرفته و زمام قدرت را با نام ٫٫ایتلاف،، اما تسلیمی تمام عیار از سوی نیروهای چپ، به دست آوردند.<br class='autobr' /> این بار دگر گونی با کودتایی، که زیر تاثیر ابر سیاه ایدیولوژی، رنگ سبز به خود گرفته بود، بر اریکهٔ قدرت تکیه زد.<br class='autobr' /> جالب است که یکی دو ماه از همان هفت ثور، اما ۱۳۷۱ یا ۲۷ اپریل ۱۹۹۲، نگذشته بود که نیرو های دینمداری که در دو کشور همسایه مان پاکستان و ایران که در اولی سنیان و در دومی شیعه گان، به سر می بردند، با به دست آوردن تیغ قدرت، در دل اسلام شمشیر زدند. این امر چنان جنگ داخلیی را به میان آورد که نی تنها کابل به توته های کوچک تقسیم شد، بل تمام کشور را این شمشیر پاره پاره کرد. دیگر جان مردم به لب و کارد به استخوان شان رسیده بود.<br class='autobr' /> در این میان، نسل جدید دینمداران اما سنتی به نام طالبان که از مدرسه های دینی ـ اینان همان فرزندان مردمی اند که به پاکستان پناه برده و در خیمه گاه ها زنده گی می کردند. چون هیچ امکان درس و مکتب برای شان میسر نبود، از سوی دیو های مدرسه های دینی آن سامان جذب گردیدند. بعد به پیاده گان جنگی فرماندهان و دستگاه استخباراتی همان همسایه، بدل شدند ـ فارغ شده و از بحران جاری به شدت ناراض، با یاری همان نیروهایی که نسل پیشین شان را جانبداری کرده بودند، پای به میدان تصفیه گذاشتند. اما، این بار اینان به شدت در شبکهٔ جهانی اسلام بنیاد گرا، جذب شده بودند. به همان دلیل پس از به قدرت رسیدن، دیگر مجال روی دست گرفتن و پیش گیری سیاست آزاد و مستقل را از دست دادند. اینان کشور را به پناه گاه و پایگاه نیرو های بنیاد گرای اسلامی که نی تنها در پاکستان، بل در کشورهای خود جای نداشتند، بدل کردند.<br class='autobr' /> برای این نیرو ها، که در جریان جهاد چاق شده بودند، دیگر کمونیزم جهانی و دژ نیرومندش پایان یافته بود. از این رو، تیغ به روی یاران دیروز شان که آنان را چون سد سکندر در برابر اندیشه های اسلام گسترانه خویش می دیدند، کشیدند.<br class='autobr' /> با این تیغ کشی دیگر مجالی برای باقی ماندن شان نماند.<br class='autobr' /> نوری در تاریکی<br class='autobr' /> دگرگونی هایی با خط نو گرایی، اما...<br class='autobr' /> ایالت های متحدهٔ امریکا در راس جامعهٔ جهانی، پس از آن که طالبان، حاضر نشدند ـ به سبب ناتوانی و گیر در جال شبکهٔ دهشت افگنی جهانی القاعده ـ تا پورلادن را که مغز متفکر و سامانده یورش دهشت افگنی بر آن کشور بود، به چنگ عدالت بسپارند، دست به اقدام نظامی با یاری نیرو های مخالف در داخل کشور، زدند. آنان توانستند تا به زودی این ساختار را از اریکهٔ قدرت به زیر آورند. این امر در خط ریشهٔ کن کردن تحریک بنیاد گرایانه اسلامی که دست به تیغ دهشت افگنی برده و ضربهٔ گیچ کننده یی بر آن وارد نموده بود، صورت گرفت.<br class='autobr' /> از آن گاهی، کشور از بحران سیاسیی رنج می برد که با کودتای داوود، ۱۹۷۳، آغاز گردیده بود. این کودتا به روند مردم سالاری نقطهٔ پایان گذارد. از آن پس کشور در گرداب جنگ، خونریزی و ویرانی غرق گردید.<br class='autobr' /> به روشنی می توان گفت که کم کم آهنگ رشد کشور به زمان و درجهٔ صفر رسیده بود.<br class='autobr' /> پس از این که طالبان از قدرت رانده شدند، ۲۰۱۱، تا کنون بیش از دو دهه می گذرد.<br class='autobr' /> در این دو دهه، در نتیجهٔ تلاش جامعهٔ جهانی و تا حدودی خود ما، دست آورد های مهمی، به ویژه در خط نوگرایی و مردم سالاری داشته ایم.<br class='autobr' /> بزرگ ترین و مهم ترین دست آوردها در این مورد در کنار هم قرار دادن نیروهایی است که در گذشته در این لحظه یا آن زمان، در برابرهم، روی دلیل های گونه گونه، شمشیر کشیده بودند.<br class='autobr' /> اینان در٫٫ بن،، ۲۰۰۱، دور هم گرد آورده شدند. به باور من، مشکل اساسی در این گردهم آیی آن بود که در آن هم نیروهای درگیر در نزدیک به سه دهه، شرکت داده نشدند.<br class='autobr' /> به هر روی حاصل این امر شکل گیری نقشهٔ راه بود که باید به بحران پایان می داد و سامانهٔ سیاسی کشور را در خط ساختار مردم سالارانه، شکل می داد.<br class='autobr' /> در نتیجه، اولین قانون اساسیی شکل گرفت که پس از دههٔ دموکراسی، (۱۹۷۳-۱۹۶۴) زیر بار نظام های مستبد و تمامیت خواه، از میان برده شده بود. بسیاری از کارشناسان قانون اساسی آن زمان را یکی از به ترین قانون اساسی ها در دنیای پیش مدرن و به ویژه اسلامی به حساب می آوردن. به همین دلیل قانون اساسی نو (۲۰۰۴) با برخی دگرگونی ها در همان چارچوب شکل گرفت.<br class='autobr' /> به این گونه، برای بار اول پس از آن دهه، مردم که بیش از بیست و پنج سال در دنیای کودتا های گونه گونه با رنگ های محتلف که با خود جنگ، خون ریزی، فرار و ویرانی را به همراه داشت، فرصت آن را یافتند تا پای صندوق های رای بروند و اولین رییس جمهور را با ورق های رای خویش، نی میله های تفنگ بر گزینند. کاری که آرزویش در دل تحول طلبان از آغاز سدهٔ بیستم به این سو می سوخت. <br class='autobr' /> سپس همان نیرو های دشمن، در جریان یک انتخابات آزاد توانستند تا شورای ملیی را پس از همان دههٔ دموکراسی سر و سامان بدهند.(۲۰۰۵) . این بار آنان در کنار هم نشستند و به جای این که از زبان شمشیر کار بگیرند، زبان نقد را برای بهبود وضع و حال کشور به کار بردند. به روی چوکی های این شورا، مجاهدان، بنیاد گرایان اسلامی، اصلاح طالبان، کمونیستان و حتا برخی طالبان در کنار هم نشستند. مهم تر از همه این که زنان نیز در پهلوی شان بر این کرسی های تکیه زدند.<br class='autobr' /> بعد در جریان همین دگر گونی ها دادگاه عالی به میان آمد.<br class='autobr' /> دست آورد دیگر همان آزادی برای تشکل حزب ها را می توان نشانی نمود. همین اکنون بیش از هفتاد حزب و جبهه های گونه گون فعال اند.<br class='autobr' /> در سطح جهانی، رابطه های کشور با ساختار های متعدد جهانی دوباره بر قرار گردید.<br class='autobr' /> در این راستا دست آورد های دیگر را می توان نهاد هایی خواند که در خط مردم سالاری چون: جامعه های مدنی، کمیسون حقوق بشر و دیگر و دیگر...شکل گرفته اند.<br class='autobr' /> آن چی بیش تر از همه آن را می توان شاه نگین این دگرگونی ها دانست، آزادی مطبوعات و رسانه های همگانی است. این امر در خط آزادی بیان شکل گرفت.<br class='autobr' /> این کشور در جریان سدهٔ اخیر سه بار مزه آزادی بیان را که برخی بسیار کوتاه مدت بوده اند، چشیده است. بار اول در پس از استقلال، بعد یکی دو سال در دههٔ چل عیسایی و دیگری همان دههٔ دموکراسی.<br class='autobr' /> این بار اما، اکنون دو دهه است که آزادی بیان در وجود نشریه های گوناگون، فرستنده های تلویزیون و رادیو، تبلور یافته اند. این ها نقش بسیار مهمی در بلند بردن آگاهی مردم و هم چنان زدن مهار بر قدرتمندان نو به دوران رسیده و یا نو کیسه، بازی می نمایند که مردم انان را نو کیسه گان، نو به دوران رسیده گان و یا اغنیای بالحرب می خوانند.<br class='autobr' /> یکی دیگر از دست آورد های این دهه را می توان توجه به حقوق زن دانست.<br class='autobr' /> آن گونه که می دانیم، زن در این کشور به دلیل سنگین باور های دینی و بالا تر از همه سنت های دیر پای مرد سالاری، از سده ها به این سو زیر فشار و ستم بوده اند. اوج این فشار و بر خورد خشن را در دوران فرمانروایی طالبان یا طلبگان می توان دید.<br class='autobr' /> در این یک دهه، وضع و حال زن از دید فرهنگی و سیاسی بهبود قابل توجه نموده است. در یکی از ماده های قانون اساسی می خوانیم،٫٫ شهروندان افغانستان، زن و مرد، از حقوق مساوی در برابر قانون بر خوردار اند.،،<br class='autobr' /> آنان دیگر مجبور به پوشیدن چادری نیستند. آنان در نهاد های گونه گون انتصابی و انتخابی حضور روشن دارند. این امر روشن است که حالت زن در روستا ها بنابر حضور سنگین همان سنت ها و پایین بودن سطح آگاهی مردان و خود زنان، دچار دگرگونی چندانی نشده است.<br class='autobr' /> اکنون همه مربوط به آگاهان کشور است که با استفاده از فرصت و امکان های به دست آمده تلاش نمایند تا این دست آورد ها نهادینه شوند. اگر در مورد، کوتاه نگری و غفلت صورت بگیرد، با یک حرکت عقبگرایانه، رشتهٔ این دست آورد ها ـ چنانچه به یاد داریم ـ به پنبه بدل می گردد و ما باز به نقطهٔ صفر بر می گردیم.<br class='autobr' /> این امر روشن است که دست آورد های یاد شده در خط مردم سالاری، زیر نفوذ و جذبهٔ حضور نیرو های جامعهٔ جهانی صورت گرفته است. این دست آورد ها به شدت شکننده اند.<br class='autobr' /> نیروهای داخلی، مانند طالبان که بنابر اشتباه هایی که از جانب خود ما و جامعهٔ جهانی صورت گرفته است، هنوز با قوت تمام در صحنه برای از میان بردن این دست آورد ها حضور روشن دارند. در کنار اینان گروه هایی اند که در خط تفکر طالبانی که همانا دیدگاه بنیاد گرای اسلامی می باشد، در کمین اند تا در هرگاه فرصتی به دست اورند، بر این همه دگرگونی ها خط بطلان بکشند. در کنار اینان، همسایگان ما که زیر پاشنهٔ اهنی استبداد دینی از یک سو و چکمه های پولادی نظامیان به سر می برند و به شدت با اصل های مردم سالاری دشمنی می ورزند، هرلحظه در کمین اند تا با استفاده از فرصت بر این همه دست آورد ها ضربهٔ ویرانگر وار نمایند و چرخ دگر گونی ها را به عقب باز گردانند. <br class='autobr' /> در این یک دهه، در کنار دست آورد هایی که در سر هوای نوگرایی، تجدد و مدرنیزم دارد، ساختار جامعه زیر فشار نیرو های بنیاد گرای دینی ـ از هر گونه اش ـ که در آن نقش کلیدیی را دارند، به همان وضع باقی مانده است.<br class='autobr' /> به این گونه دیده می شود که با وجود گذشت بیش از یک سده از تلاش برای شکل دهی جامعه با اصل های نو گرایی، تجدد و مدرنیزم، با فراز و نشیب های که از سر گذرانده ایم، ما هنوز در برزخ میان جامعهٔ سنتی، دربسته و مستبد از دید اندیشه یی از یک سو و باز، نو و مردم سالارانه، از جانب دیگر قرار داریم. <br class='autobr' /> به باور من این دیگر ماموریت و مسولیت نیرو های آگاه جامعه است ـ با وجودی که در حاشیه قرار دارند ـ که با استفاده از فرصت ساختار های جامعه مدنی و مدرن را که با دست های لرزان به زمین آینده گذاشته می شوند، پاسداری نمایند و تلاش بورزند تا این بنیاد ها را نهادینه بسازند. نباید گذاشت تا با از میان رفتن قدرت میدان جذبهٔ نیرو های جهانی، ما بار دیگر به اغاز سدهٔ بیستم بر گردیم. یا نباید گذاشت تا به سوی میدان مغناطیسی همسایه گان رانده شده و در حفرهٔ سیاه شان غرق و نابود گردیم.</p> <h2 class="spip" id='t-a180'>کتابشناسی زبان به پارسی<a class='sommaire-back sommaire-back-36' href='#nav69cffb6cbc1d06.65449133' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>۱ - آجودانی، داکتر ماشاالله. ٫٫ مشروطهٔ ایرانی،، نشر اختران، تهران، چاپ هشتم،۱۳۸۶خ.<br class='autobr' /> ۲- آهنگ، کاظم. ٫٫ سیر ژورنالیزم در افغانستان،، بنگاه انتشارات میوند، کابل، چاپ سوم، جوزای ۱۳۸۴ خ.<br class='autobr' /> ۳- بدوی، عبدالرحمان، ٫٫چهرۀ دیگری از سید جمال الدین افغانی،، دانشنامۀ خاورشناسان،، بر گردان به پارسی، مهران موحد. نشر شده در سایت ٫٫ کوفی،،۱۵ قوس ۱۳۹۰ خ.<br class='autobr' /> ۴- فرهادی، روان. گرد آورنده٫٫ مقالات محمود طرزی در سراج الاخبار افغانیه.(۹۷-۱۲۹۰خ) موسسه چاپ کتاب بیهقی، کابل، ۱۳۵۵خ.<br class='autobr' /> ۵- غبار،۱۳۷۴ غلام محمد.٫٫ افغانستان در مسیر تاریخ،، دو جلد. اولی: انتشارات جمهوری، تهران، ایران. چاپ ششم. ۱۳۷۴خ. دومی: چاپ اول. امریکن سپیدی، هرندن، ویرجینیا، ا. م. ا. جون۱۹۹۹ع. )<br class='autobr' /> ۶- مجروح، سید بهالدین.٫٫روشنفکران افغان در تبعيد :رخ ها و زاويه های فــلسفی و روانی،، گزارشگر از انگلیسی به پارسی: صدیق رهپو طرزی.<br class='autobr' /> ۷ - طرزی، امین. ٫٫ محمود طرزی در غربت،، فصلنامهٔ روشنی، شمارهٔ دهم، بهار ۱۳۷۹/ ۲۰۰۰ع.</p> <p>Bibliography<br class='autobr' /> 1. Armstrong, Karen. “The Battle for God: Fundamentalism in Judaism, Christianity and Islam” Harper Perennial,UK. Second Edition, 2004.<br class='autobr' /> 2. Dupree, Louis. “Afghanistan” Princeton University Press,New Jersey.1973.<br class='autobr' /> 3. Encyclopedia Britannica, CDR, Deluxe Edition, 2009.<br class='autobr' /> 4. Fayz Mohammad, Kateb e Hazara. “Kitab e tazakkurc e Enqelab” (Kabul Under Siege: Fayz Mohammmad's Account of The 1929 Uprising) Translated, abridged and annotated by R.D. McChesney, Markus Wiener Publishers, Princeton, USA, 1999.<br class='autobr' /> 5. Gregorian, Vartan. “ The Emergence of Modern Afghanistan: Political of Reforms and Modernism, Stanford University Press, California, 1969.<br class='autobr' /> 6. Kedourie, E. “Afghani and Abduh” Frank Cass & co. LTD London. Second Print 1997.<br class='autobr' /> 7. Nawid, Senzel. K. “ Tarzi and emergence of Afghan Nationalism: Formation of a Nationalist Ideology” PDF format. <br class='autobr' /> 8. ----. “Religious Response to Social Changes in Afghanistan: King Aman-Allah and Afghan Uluma, 1919-29” Mazda Publishers, 1999.<br class='autobr' /> 9. Schinasi, May. “Afghanistan at the Beginning of the Twentieth Century” Nationalism and Journalism: A study of Seraj ul-Akhbar (1911-1918), Istituto Universitario Orientale, Naples, 1979.<br class='autobr' /> 10. Tarzi, Abdul Wahab. “ Biography of Mahmud Tarzi ( from 1882 to 1909). Translated and Edited form Persian to English by Wahid Tarzi. A Pamphlet, without the name Printing House and Date.<br class='autobr' /> 11. <a href="http://www.loghatnama.org" class="spip_url spip_out auto" rel="nofollow external">www.loghatnama.org</a><br class='autobr' /> • <br class='autobr' /> شهر گت تینگن، جرمنی<br class='autobr' /> اول جدی ۱۳۹۰خ. / ۲۲ دسامبر ۲۰۱۱ع.</p></div> https://mail.bamyanpress.com/article90233.html https://mail.bamyanpress.com/article90233.html 2011-12-04T20:54:36Z text/html fa صدیق رهپو طرزی <p>در این روز ها از همه سو، نگاهی به یک دهه پس از گردهم آیی جهانی ٫٫بن،، در مورد حل مسالهٔ کشور، دوخته شده است. از همین روست که برای این ارزیابی کنفراس ٫٫بن دوم،، روی دست گرفته شده است. در میان مساله هایی که توجه جدی را در این زمینه جلب می نماید، یکی شکل دهی به رابطه های نیک میان افغانستان و پاکستان در آینده است. <br class='autobr' /> این دو کشور بیش تر از پنج دهه است که در وضع دشمنی به سر برده اند. گاهی این حالت چنان متشنج گردیده است که هر دو کشور، در مرز کشیدن شمشیر به روی هم نزدیک شده اند. <br class='autobr' /> به باور من (…)</p> - <a href="https://mail.bamyanpress.com/rubrique8.html" rel="directory">دیدگاه</a> <img src='https://mail.bamyanpress.com/local/cache-vignettes/L150xH143/arton90233-c25ab.jpg?1769423852' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='143' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>در این روز ها از همه سو، نگاهی به یک دهه پس از گردهم آیی جهانی ٫٫بن،، در مورد حل مسالهٔ کشور، دوخته شده است. از همین روست که برای این ارزیابی کنفراس ٫٫بن دوم،، روی دست گرفته شده است.<br class='autobr' /> در میان مساله هایی که توجه جدی را در این زمینه جلب می نماید، یکی شکل دهی به رابطه های نیک میان افغانستان و پاکستان در آینده است.</p> <p>این دو کشور بیش تر از پنج دهه است که در وضع دشمنی به سر برده اند. گاهی این حالت چنان متشنج گردیده است که هر دو کشور، در مرز کشیدن شمشیر به روی هم نزدیک شده اند.</p></div> <div class='rss_texte'><p>به باور من بزنگاه و گوهر این مناقشه را مرز دیورند می سازد. تا آن گاهی که این مساله راه حل دو جانبه نیابد، هیزم های آماده برای شعله ور نگه داشتن این آتش، در دسترس همه قرار می داشته باشد.</p> <p>در این روز ها، این مساله بحث و جدل گرمی را به راه انداخته است. به باور من، روشنفکران ما ـ گر چی نمی توان این واژه را به ساده گی در مورد آنان به کار برد ـ در پس دیوار های بلندتر از دیوار چین قومی و زبانی نشسته اند و همدیگر را به رگبار همین دیدگاه ها می بندند.</p> <p>من نا گزیرم تا باورهایم ها را در این رسته ارایه نمایم.</p> <p>از دید گاه من، افغانستان نوین و مدرن در دهه های هشتاد و نود سدهٔ نزدهم شکل گرفت. در این زمان بود که به رویای امیر عبدالرحمان که آرزوی کشیدن دیوار مرزی در چار سوی حولی اش را داشت، تحقق داده شد. پیش از آن را می توان در خط قلمرو ها دید، نی مرز ها. هر فرمانروا و سلطان دارای قلمروی بزرگ و یاکوچک بود. این قلمرو به شدت دچار دگر گونی کاهش یا گشایش بود. تاریخ در این زمینه نمونه هایی به بلندی سیاه کوه، در دلش نوشته است.</p> <p>نخست از همه باید به روشنی گفت که ما در این مرز کشی، نقش تعیینگر نداشته ایم. دیگر این که این مرز ها قومان گونه گونه را از هم جدا نموده و کاشکاری کنونی قومی، را شکل دادند.</p> <p>این مرز دیورند ـ اگر به نام تمام مرز ها نگه کنید نام بیگانگان را به دوش حمل می نمایند ـ که مورد بحث است نیز در کنار دیگر مرز ها کشیده شد. امیر عبدالرحمان، برآن مهر تایید گذاشت. جالب است که امیر حبیب الله واژه گانی را که ما در هر عقد و نکاحی ـ مهربانی نموده معنای اصلی عربی این واژه را بیابید تا به عمق فاجعه آشنا شوید ـ طوطی وار می خوانیم و آن این، ٫٫ قبول نموده ام، قبول می نمایم و قبول خواهم کرد،، هنگام پذیرفتن این مرز تکرار نمود و امان الله، شاه آن زمان کشور، واژه گان پدر و پدر کلانم را نیز به آن اضافه کرد. بعد این امر تا هاشم، صدر اعظم ادامه یافت.</p> <p>در این هنگام، جنگ دوم به پایان رسید و نیم قارهٔ هند، دوپارچه شد. ما، اولین کشوری بودیم که تیر مخالفت را به سوی بخشی که همسایهٔ دیوار به دیوار ما گردید، ـ ما در آمدن و یا نیامدن این همسایه، مانند هر همسایه دیگری هیچ کاری از دست ما بر نمی آمد ـ رها نمودیم. این امر را باید به یاد آورد که ما در جریان رای دهی به عضویت پاکستان در موسسهٔ ملل متحد، رای منفی دادیم. اما، به زودی متوجه این امر شده، آن کشور را به حیث همسایهٔ نو پذیرفتیم. این پذیرش مرز میان دو کشور را هم در بر می گرفت. اما، گروهی از نشنلیستان ـ من واژهٔ ملیگرایان را به کار نبردم زیرا این امر در جریان شکل دهی و ایجاد دولت ملی یک امر مترقی و آینده دار است. اما، به شرط این که در یک جامعهٔ چند قومی بر خط منفعت های همه سیر نماید ـ که هوای بلند پروازی ارضی را ـ در خط قومی ـ به سر می پروراند، تلاش بخرچ دادند، که آن را رد نمایند.</p> <p>این امر سبب شد که یک حالت دورباطل خصومت و دشمنی بر مناسب های میان دو کشور سایهٔ سنگینش را بیندازد.<br class='autobr' /> البته در این جا باید یاد آورشد که آنانی که آن سوی مرز بودند، بر اصل تعین سر نوشت حق داشتند، تا جنبشی به راه بیاندازند. آنان این حرکت را با الهام از اندیشه های گاندی بر خط اصل عدم تشدد، شروع کردند. ما تنها وظیفه داشتیم تا از این اصل جانبداری سیاسی نمایم. در آغاز مساله در همین چارچوب جریان یافت.</p> <p>آن گاهی که در سال های پنجاه عیسایی سدهٔ بیستم، در جریان یک کودتای خزندهٔ درباری، نسل نو خانوادهٔ یحیا یا مصاحبان، زمام امور را از کهنسالان به دست گرفتند، اولین کاری که زمامدار این نسل یعنی داوود، انجام داد، بر تمام آزادی های نسبی که شاه محمود، تحمل نموده بود، زنجیر بست.</p> <p>در مورد این شخص، زمزمه هایی وجود دارد که او در محفل های خصوصی خودش بر دو امر تاکید می نمود. اول این که آن جا هایی را که اجدادش ـ برادران پشاوری ـ بر آن ها فرمان می راندند، دوباره زیر سیطرهٔ خویش آورد. دوم بیان می نمود که من به راه مامایم ـ او امان الله را چنین می نامید ـ گام می زنم. برای رسیدن به هدف اولی، پوشش داعیهٔ پشتونستان را روکش ساخت و برای دومی برنامه های رشد اقتصادی ـ بدون توجه به باز گشایش فضای سیاسی ـ را به میان کشید.</p> <p>این امر روشن است که بدون زیر پرسش بردن دیورند، کاری از پیش برده نمی شد. برای این امر، جرگهٔ کبیر ـ این نهاد اسطوره یی ـ را فرا خواند. این امر روشن است که در چنین گرد همایی دست چین شده، بر سیاست های دولت بر سر اقتدار، مهر تایید زده می شود. در این راستا نمونه هایی به بزرگی سپید کوه، می توان ارایه کرد. <br class='autobr' /> همسایه گان دیگر ما، مانند روسیه شوروی و هند ـ در این مورد می توان نُـه من کاغذ سخن گفت ـ به زودی از این امر در خط منفعت های خویش چنان زخمی از پشت بر ما زدند، که تا حال از آن، نی تنها خون می چکد، بل می ریزد.</p> <p>داوود، که قانون اساسی ۱۹۶۴ع. ـ دههٔ مردم سالاری ـ او را به گوشه یی پرتاب نموده بود، در چارچوب سیاست شوروی و یاری چپیان گوش به فرمان همسایهٔ شمال، با کودتای درباری ـ اما این بار به روز روشن و به صورت علنی نی خزنده ـ به اولین تجربهٔ مردم سالاری پایان داد.</p> <p> او در آغاز به چپ خزید و بر نیروهای اسلام گرای راست، ضربه یی وارد کرد. این امر آنان را به دامان همسایهٔ جنوبی انداخت. اینان با یاری همسایهٔ جنوبی اولین تیر جنگ های ایله جاری را بر قلب کشور رها کردند. داوود، زیر این فشار به راست روی آورد. بعد، چپیان رانده شده از قدرت، به مسکو که نقش مکه را برای ایشان می ساخت و هم چنان کسانی از اردو که آب دست آن جا را نوشیده بودند، پناه بردند. از همین رو در ماه های آخر فرمانروایی داوود، دیگر حرفی از دیورند به میان نیامد.</p> <p>حالا که نیتی ـ اگر هم پنهانی ـ برای باز کردن این گره و پایان دادن به دورباطل خصومت و دشمنی، زیر فضای حضور جامعهٔ جهانی رنگ می گیرد، باید هر دو طرف به حیث دو کشور مستقل و دارای حاکمیت ـ بدون بازی های روز گم کن ـ با یاری و پا در میانی ا. م. امریکا و دیگر اعضای جامعه جهانی، مساله هایی را که با زبان گنگی، ارایه می دارند، به صورت شفاف و رو به رو، روی میز گفت و گو قرار بدهند. هردو طرف نگرانی های خویش را ابراز بدارند و بعد جامعهٔ جهانی نیاز ها و منفعت های قانونی هر دو سو را در یک قرار دارد پُــر تضمین، داخل نماید. این بازی موش و گربه که پاکستان بخواهد که همسایه اش را به موجود گوش به فرمان بدل نماید، و افغانستان هنوز هم در سر هوای گذشته را داشته باشد، راه به جایی نمی برد. همان دورباطل دشمنی و خصومت چنان به چرخ تندی بدل می گردد که روزی دهن باز نموده و هر دو را در شعله هایش خواهد بلعید.</p> <p>در این مورد نیز می توان یک دامن گپ زد.</p> <p>اگر برخی به این باور اند که جدایی میان قومان، کاری نادرست است، و بر اساس این اصل این خط را زیر پرسش قرار می دهند، بایست به مرز های دیگر نیز بنگرند.</p> <p> از سوی دیگر، چرا تلاش نمی نمایند تا با کار آرام و دقیق در هر دو سوی مرز و همه طرف ها، زمینه یی را برای شکل دهی نظام های مردم سالار در همسایگان و منطقه فراهم سازند. در این جریان است که مرز ها از میان بر داشته می شود و رابطهٔ آزاد میان مردمان گونه گونه، فراهم می گردد.</p> <p>نیم نگاهی به شکل گیری جامعهٔ اروپایی و پایان دشمنی و مرز ها، درس بزرگی را فراهم می نماید.</p> <p>ببیند، به باور من شکل گیری ساختار مردم سالارانه و گذاشته شدن نقطهٔ پایان به ملی گرایی ـ به ویژه شکل افراطیش ـ اندیشهٔ یگانگی و حدت اروپا را شکل داد.</p> <p>آن گونه که روشن است برخی در گذشته، هنگامی که این اندیشه و نظریه از سوی اندیشمندان به میان می آمد، آن را ٫٫ با طنز و سخریه ٫٫ایالت های متحدهٔ اروپا،، می خواندند.</p> <p>جالب است که این اندیشه با نزدیک شدن همبود های ٫٫ ذغال و پولاد ،، پای گرفت. این امر در سال ۱۹۵۷، با امضای ٫٫موافقت نامهٔ روم،، شکل قانونی گرفت.</p> <p> این امر تا ٫٫موافقت نامهٔ ماستریخ،، درسال ۱۹۹۳، از کورهٔ آزمون گذشت.</p> <p>این یگانگی بر اصل های: فر، شکوه و شان انسانی، آزادی فرد، مردم سالاری، تساوی، فرمانروایی قانون، حقوق بشر همراه با نگه داری حق اقلیت ها در یک همبود چندگانه بدون تبعیض، رواداری، داد، هبستگی، و در آخر نی آخرین تساوی میان زن و مرد، پایه گذاری شده است.</p> <p>درس بزرگ در این راستا، از میان رفتن مرز های جدایی در جایی است که در گذشته برای رد و بدل شدن هر بلست و وجبش از این دست به آن دست، جوی های خون ریخته شده بود. اکنون مردمان این سرزمین، حتا کسانی که از بیرون آمده اند و صلاحیت آن را نشان داده اند که حق شهروندی دارند، بدون هراس و ترس در هر لحظه یی که خواسته باشند، از این کشور به آن کشور می روند. در بسیاری مورد ها، ایشان نیازی به تبدیل کردن پول ندارند. شهروندان این کشور ها، نی تنها در کشورهای عضو به آزادی رفته می توانند، بل به بسیاری کشور های دیگر نیز بدون اجازهٔ گذر می توانند، سفر کنند.</p> <p>این همبستگی از شش کشور آغاز و اکنون تعدادش به ۲۷ کشور رسیده است و در دهلیز برای عضویت کشور های دیگری هم صف کشیده اند.</p> <p>باید از این امر درس گرفت و مرز های دشمنی را به گذرگاه دوستی بدل نمود.</p> <p>یک عمر می توان سخن از زلف یار گفت.</p> <p> شهر گت تینگن، جرمنی<br class='autobr' /> ۱۴ قوس ۱۳۹۰خ./ ۴ دسامبر ۱۲۰۱۱ع.</p></div> https://mail.bamyanpress.com/article84273.html https://mail.bamyanpress.com/article84273.html 2011-10-15T16:32:13Z text/html fa صدیق رهپو طرزی <p>نوشتهٔ جاناتان ستیل، در روزنامهٔ گاردین گزارشگر از انگلیسی به پارسی: صدیق رهپو طرزی <br class='autobr' /> ارتش شوروی در سال ۱۹۸۸ع. افغانستان راپس از نبرد سازمانیافته یی از سوی مجاهدان که یاری غرب را با خود داشتند، ترک نمودند. اما، از آن پس، در مورد این کشور جنگزده اسطوره های متعدد دیرپا و ماندنی شکل گرفتند. جاناتان استیل سر آن دارد تا واقعیت را از افسانه سره نماید. <br class='autobr' /> ۱- افغانان همیشه ارتش های خارجی را از سکندر بزرگ تا زمان کنونی شکست داده اند <br class='autobr' /> تاریخ افغانستان انباشته از رخداد هایی تحقیر آمیزی است که خارجیان (…)</p> - <a href="https://mail.bamyanpress.com/rubrique8.html" rel="directory">دیدگاه</a> <img src='https://mail.bamyanpress.com/local/cache-vignettes/L150xH128/arton84273-f62c8.jpg?1769423852' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='128' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>نوشتهٔ جاناتان ستیل، در روزنامهٔ گاردین<br class='autobr' /> گزارشگر از انگلیسی به پارسی:<br class='autobr' /> صدیق رهپو طرزی</p> <p>ارتش شوروی در سال ۱۹۸۸ع. افغانستان راپس از نبرد سازمانیافته یی از سوی مجاهدان که یاری غرب را با خود داشتند، ترک نمودند. اما، از آن پس، در مورد این کشور جنگزده اسطوره های متعدد دیرپا و ماندنی شکل گرفتند. جاناتان استیل سر آن دارد تا واقعیت را از افسانه سره نماید.</p></div> <div class='rss_texte'><!--sommaire--><div class="well nav-sommaire nav-sommaire-10" id="nav69cffb6cc3f3d6.55110193"> <h2>Sommaire</h2><ul class="spip" role="list"><li> <a id="s-t"></a><a href="#t" class="spip_ancre">۱- افغانان همیشه ارتش های خارجی را از سکندر بزرگ تا زمان کنونی شکست داده اند</a></li><li> <a id="s-t-deee"></a><a href="#t-deee" class="spip_ancre">۲- تجاوز شوروی، راه را به سوی جنگ داخلی و یاری غرب از مقاومت افغان هموار ساخت</a></li><li> <a id="s-t-ae6e"></a><a href="#t-ae6e" class="spip_ancre">۳- شورویان به شکست بزرگی در افغانستان، از دست مجاهدان خوردند</a></li><li> <a id="s-nbsp"></a><a href="#nbsp" class="spip_ancre">۴- ارایه ستنگر از سوی سی. آی. ای. به مجاهدان، شوروی را مجبور به عقب نشینی از افغانستان کرد</a></li><li> <a id="s-t-f4ad"></a><a href="#t-f4ad" class="spip_ancre">۵- پس از خروج شوروی، غرب این جا را ترک گفت</a></li><li> <a id="s-t-cc54"></a><a href="#t-cc54" class="spip_ancre">۶- مجاهدان رژیم کابل را سرنگون نمودند و بر مسکو پیروز شدند</a></li><li> <a id="s-t-6580"></a><a href="#t-6580" class="spip_ancre">۷- طالبان از اسامه دعوت کردند تا افغانستان را به حیث پناه گاه استفاده کند</a></li><li> <a id="s-t-6634"></a><a href="#t-6634" class="spip_ancre">۸- طالبان، بدترین حکومتی را در افغانستان به میان آوردند</a></li><li> <a id="s-t-f948"></a><a href="#t-f948" class="spip_ancre">۹- طالبان ستمگران خشنی بر زنان اند</a></li><li> <a id="s-t-7016"></a><a href="#t-7016" class="spip_ancre">۱۰- طالبان از حمایه کمی در میان مردم بر خور دار اند</a></li></ul></div><!--/sommaire--><h2 class="spip" id='t'>۱- افغانان همیشه ارتش های خارجی را از سکندر بزرگ تا زمان کنونی شکست داده اند<a class='sommaire-back sommaire-back-10' href='#nav69cffb6cc3f3d6.55110193' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>تاریخ افغانستان انباشته از رخداد هایی تحقیر آمیزی است که خارجیان پس از یورش بر کشور، متحمل شده اند. اما، در همین زمان ما رخداد هایی را به یاد داریم که ارتش خارجی بر کشور نفوذ نمودند و بر آن شکست های مهمی را وارد کردند. سکندر بزرگ، در سال ۳۳۰ پیش از عیسا، در ساحهٔ آسیای مرکزی که امروز در آن افغانستان جای دارد، بدون مقاومتی یورش برد. یک هزار سال بعد، چنگیز خان مغول، همه جا را زیر نگینش آورد. <br class='autobr' /> از آن گاهی که افغانستان به حیث یک دولت مدرن به میان آمد، سه جنگ با بریتانیا رخ داد. یورش بریتانیا در ۱۸۳۹ع. در آغاز، پیروزی هایی را برای آنان به همراه داشت، سپس این لشکر دچار شکست گیچ کننده یی گردید، و سپس پیروزی دوم نصیب شان شد. بریتانیا در سال ۱۸۷۸ع. بار دوم به این جا لشکر کشید. با آن که آنان در میوند شکست خوردند، اما، بخش عمدهٔ این لشکر بر افغانان استیلا یافتند کردند. پس از آن، بریتانیا مرز هند بریتانیایی را تا گذرگاه خیبر پیش برد و در نتیجه افغانستان بخش های مهم مرزی را از دست داد. در جنگ سوم، افغانان دست به یورش بردند. امان الله، سربازانش را به داخل خاک هند بریتانیایی در سال ۱۹۱۹ گسیل داشت. اما، در مدت یک ماه آنان مجبور به عقب نشینی شدند. بخشی از علت این بود که طیاره های جنگی بریتانیا، در اولین نمایش قدرت هوایی در آسیا، بر کابل بم ریختند. جنگ در یک حرکت تاکتیکی پایان یافت، اما، تعداد تلفات قشون بریتانیا دو چند بیش تر از افغانان بود. این را می توان یک شکست رزم آریانه و استرتژیک خواند. در پایان کار، بریتانیا دست داشتن بر سیاست خارجی افغانستان را ترک گفت.<br class='autobr' /> نتیجهٔ این سه جنگ نشان داد که ادعایی مبنی بر این که افغانان همیشه نیرو های خارجی را شکست داده اند، بی پایه است. آن چی واقعیت دارد این می باشد که که نیروهای خارجی همیشه با درد سر بزرگی برای اشغال دیر مدت، رو به رو شده اند. بریتانیا به این امر پی برد. به همین دلیل آنان تلاش کردند تا حضور کوتاه مدت داشته باشند. آنان این را بر تر دانستند تا بر امور خارجی نظارت داشته باشند و سیاست شان را در مورد هند در آن جا به کار نبرند.</p> <h2 class="spip" id='t-deee'>۲- تجاوز شوروی، راه را به سوی جنگ داخلی و یاری غرب از مقاومت افغان هموار ساخت<a class='sommaire-back sommaire-back-10' href='#nav69cffb6cc3f3d6.55110193' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>مخالفت مسلحانه در برابر حکومت کابل، مدت ها پیش از از ورود ارتش شوروی در دسامبر ۱۹۷۹ع. آغاز شده بود. بخش زیاد رهبران مجاهدین که در جریان سال های ۸۰، مانند هفت گروه پشاور، به شهرت دست یافتند و به وسیلهٔ ا. م. امریکا، پاکستان، عربستان سعودی و چین کمک شدند، مدت ها پیش از دسامبر ۱۹۷۹ع.، به آن جا روی آوردند و به نبرد مسلحانه دست زدند. دلیل این بود که آنان با ایده های نوگرایانه و دنیا نگرانهٔ داود، که محمد ظاهر، شاه سابق و پسر کاکایش را در کودتایی در سال ۱۹۷۳ع. از قدرت بر کنار نموده بود، مخالف بودند.<br class='autobr' /> یاری های غرب، به این نیرو های باغی و عصیانگر، نیز پیش از ورود ارتش شوروی، جریان یافته بود. این ورود، در خدمت تبلیغ غرب که می گفتند شوروی نمی تواند حضورش را به افغانستان توجیه نماید و آن را تجاوز به مقصد تصرف زمین های بیش تر می دانستند، قرار گرفت. به راستی که مقام های رسمی ا. م. امریکا آن را فرصت طلایی برای عصیان مجاهدان، پس از آن که حکومت هواخواه مسکو در اپریل ۱۹۷۸ع. داود را از اریکهٔ قدرت به زیر آورد، می دانستند. آقای روبرت گت، یک مقام سی. آی. ای. در آن زمان و بعد وزیر دفاع در دوران بوش و اوباما، در خاطره هایش از دیداری که در آن مقام های عالی رتبهٔ آن سازمان در مارچ ۱۹۷۹ع. شرکت کرده بودند، گپ می زند. در این دیدار آنان پرسیدند که آیا به یاری مجاهدان برای این که ٫٫ شوروی را در گرداب ویتنام دیگری بیندازند،، ادامه بدهیم؟ در این ملاقات موافقت صورت گرفت که برای شان یاری صورت گرفته و جنگ افزار تدارک دیده شود.</p> <h2 class="spip" id='t-ae6e'>۳- شورویان به شکست بزرگی در افغانستان، از دست مجاهدان خوردند<a class='sommaire-back sommaire-back-10' href='#nav69cffb6cc3f3d6.55110193' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>این یکی از اسطوره هایی به شدت اثر گذار در تاریخ این کشور به حساب می آید. در شیپور این باور هر یک از سران پیشین گروه های مجاهد، از اسامه گرفته تا طالبان و از فرماندهان تا جنگ سالاران در حکومت کنونی افغانستان، پف بزرگی نموده و با تمام قوت به آن دمیده اند. جالب که این امر در کار بیان جنگ به وسیله بخشی از غرب نیز، تکرار می گردد. برخی از سیاستمداران غرب پا را چنان از گلیم خویش دراز می کنند که گویی شکست شوروی در افغانستان زمینهٔ سقوط خود شوروی را فراهم نمود. در این خط، آنان با اسامه و دیگر رهبران القاعده در این ادعا که آنان یک ابر قدرت را از میان بر داشتند و حالا در صدد این اند که دیگرش را نیز سر به نیست نمایند، همدست می گردند.<br class='autobr' /> واقعیت امر این است که مجاهدان در میدان جنگ شوروی را شکست ندادند. آنان جای هایی را به ویژه در پنجشیر به دست آورند، اما، بخش های دیگر را از دست دادند. کوتاه این که هیچکدام از طرف ها، یکدیگر را شکست نداند. شوروی می توانست برای سال های دیگری در این جا بماند، اما، آن گاهی که گرباچف به این نتیجه دست یافت که جنگ در حال رکود قرار دارد و دیگر ارزش آن را ندارد تا از دید مالی، انسانی و حیثت جهانی، بهایی به آن پرداخته شود، بر آن شدند تا کشور را ترک نمایند. مقام های رسمی امریکا در همان زمان، هم در بررسی های خصوصی خویش به همین نتیجه دست یافتند، اما، بعد ها در برابر مردم آن را آشکار کردند. مارتان ابرامویتز، که دفتر استخبارات و بررسی وزارت خارجه را در آن زمان رهبری می کرد، در سال ۱۹۹۷ع. چنین گفت،٫٫ در سال ۱۹۸۵ع. این نگرانی وجود داشت که مجاهدان می بازند، آنان در سراشیب نابودی روان بودند، و به شدت متفرق. تلفات شان بیش از اندازه بود و اثر چندانی بر شورویان وارد کرده نمی توانستند.،،</p> <h2 class="spip" id='nbsp'>۴- ارایه ستنگر از سوی سی. آی. ای. به مجاهدان، شوروی را مجبور به عقب نشینی از افغانستان کرد<a class='sommaire-back sommaire-back-10' href='#nav69cffb6cc3f3d6.55110193' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>در رگ های تن این اسطورهٔ سال های ۱۹۸۰، با کتاب جورج کریل، زیر نام جنگ چارلی ویلسن و بعد فلمش به همین نام که در سال ۲۰۰۷ع. ساخته شد، و در آن تام هنکس، نقش وکیل پر سر و صدایی را از تکزاس بازی نمود، خون تازه یی روان گردید. در هر دوی این اثر، هم کتاب و هم فلم، این ادعا وجود دارد که ویلسن با تشویق رونالد ریگن مبنی بر این که به مجاهدان موشک سرشانه یی که بتواند هلیکوپتر ها را به زمین فرود آورند، تهیه بدارد، میسر جنگ را دگر گون نمود. این امر روشن است که راکت های ستنگر، دگرگونیی در تاکیک شورویان به میان آورد. آنانی که از هلیکوپتر استفاده می کردند، یورش ها را شب هنگام انجام می داند، زیرا مجاهدان وسیله های شببین نداشتند. بم ها از فضای بلند تری پرتاب می گردید و این امر از دقت هدفگیری می کاست. اما، تلفات شورویان و افغانان به شدت تغییر نکردند و به همان رقم شش سال اول باقی ماندند.<br class='autobr' /> تصمیم شوروی برای عقب نشینی ار افغانستان در اکتوبر ۱۹۸۵ع. چند ماه پیش از این که راکت های ستنگر وارد افغانستان در خزان ۱۹۸۶ع.، گردد، گرفته شده بود. در هیچ یک از سند های دفتر سیاسی که اکنون مهر سری بودن از آن ها بر داشته شده اند، هیج دلیلی در مورد ستنگر و یا جنگ افزار دیگر، و یا نقش مجاهدان در این دگرگونی سیاسی ذکر به میان نیامده است.</p> <h2 class="spip" id='t-f4ad'>۵- پس از خروج شوروی، غرب این جا را ترک گفت<a class='sommaire-back sommaire-back-10' href='#nav69cffb6cc3f3d6.55110193' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>یکی از وعده هایی که سیاستمداران غرب پس از آن که طالبان را بعد از سال ۲۰۰۱ع. از قدرت بر انداختند، و بر آن تاکید می ورزند این این است که این بار دیگر غرب ٫٫ آن گونه که پس از آن که روسان از کشور برآمدند،، این جا را، ترک نخواهند نمود. افغانان با شنیدن این حرف ها، از شدت شگفتی گیچ می گردند. آنان تاریخ را به خوبی به یاد دارند. ا. م. امریکا در ماه فبروری ۱۹۸۹ع. نشان داد که از پیوند، رابطه و درگیری اش با مجاهدان دست نمی کشد. واشنگتن، در برابر ابتکار های نجیب الله، ریس جهمور کشور، مبنی بر مذاکره و دادن امتیاز، واکنش منفی نشان داد. این کشور هم چنان به فرستادن جنگ افزارها به مجاهدان و دیگر جهاد گران، به امید این که به زودی و ساده گی بتوانند، حکومت هوا خواه مسکو را از قدرت بر اندازند، ادامه داد.<br class='autobr' /> این را می توان یکی از بدترین و ویرانگرانه ترین دوران در تاریخ معاصر افغانستان دید. دراین زمان پاکستان همراه با نیرو های مجاهدان، به ترین فرصت و چانس را برای پایان بخشیدن به جنگ داخلی در کشور، با نیت بد و به صورت قصدی از دست دادند. نتیجهٔ این سیاست، بر ویرانی این کشور به شدت افزود. چارلز کوگان، مدیر عملیات سی. آی. ای. در شرق میانه و جنوب آسیا بعد ها خود بیان داشت، ٫٫ من این پرسش را به میان کشیدم که آیا یاری رساندن به مجاهدان پس از آن که شورویان آن جا را ترک گفتند، درست است؟ به باور من حالا که به این مساله نگاه می نمایم، آن را یکی از بزرگ ترین اشتباه ها می توانم به جساب آورم.،،</p> <h2 class="spip" id='t-cc54'>۶- مجاهدان رژیم کابل را سرنگون نمودند و بر مسکو پیروز شدند<a class='sommaire-back sommaire-back-10' href='#nav69cffb6cc3f3d6.55110193' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>اساسی ترین عنصری که زیر پای نجیب الله را خالی نمود، همانا اعلامیه یی بود که در سپتمبر ۱۹۹۱ع. در مسکو نشر گردید. این درست پس از کودتایی بود که کمونیستان سختگیر حزب کمونیست شوروی، در برابر گرباچف به راه انداخته بودند. این امر خود هم باشکست سختی رو به رو شد. بوریس یالتسین، رقیب دیرین که در راس حکومت روسیه قرار داشت، بر یک موقعیت برتری دست یافت. یالتسین به این باور رسیده بود که کمک های خارجی این کشور را که بر خط تعهد های بین الملی صورت می گرفت، قطع نماید. در این راستا، حکومتش اعلام داشت که پس از اول جنوری ۱۹۹۲ع. دیگر جنگ افزاری به کابل ارسال نگردد. در این راستا، از ارسال نفت، مواد غذایی و دیگر یاری ها، نیز جلوگیری به عمل آمد.<br class='autobr' /> این تصمیم ضربهٔ خرد کننده و ویرانگری بر روان هواداران نجیب الله، وارد نمود. رژیم توانست تا بیش از دو سال از خروج نیروهای شوروی، مقاومت نماید. اما، اکنون به شدت یکه و تنها باقی ماند. به این گونه، در یکی از شگفت انگیز ترین و نا باور ترین حادثهٔ تاریخی، این مسکو بود که حکومتی را در افغانستان سقوط داد که برای پایداریش قربانی های فروانی داده بود.<br class='autobr' /> این تغییر و دگرگونی سیاست، زمانی رخ داد که برهان الدین ربانی، یکی از رهبران گروه های مجاهدان، در ماه نومبر سال ۱۹۹۱ع. به مسکو دعوت شد. بوریس پانکین، وزیر خارجهٔ شوروی، پس از دیدار بر این نکته تاکید ورزید،٫٫ نیاز است تا قدرت به صورت کامل به حکومت موقت اسلامی، انتقال یابد.،، در متن حاثه های کنونی چنین معنا دارد که هیللی کلنتون، از ملا عمر رهبر طالبان دعوت به عمل آورد تا به واشنگتن سفر نماید و در پایان اعلام نماید که ا. م. امریکا می خواهد تا قدرت از کرزی به طالبان انتقال یابد.<br class='autobr' /> این حرکت، سبب شد تا موجی از یاران سیاسی به ویژه فرماندهان جنگی، نجیب الله را ترک بگویند و به مجاهدان بپیوندند. ارتش نجیب الله شکست نخورد. این ساختار مانند آبی در دشت سوزان، ناپدید شد.</p> <h2 class="spip" id='t-6580'>۷- طالبان از اسامه دعوت کردند تا افغانستان را به حیث پناه گاه استفاده کند<a class='sommaire-back sommaire-back-10' href='#nav69cffb6cc3f3d6.55110193' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>اسامه با رهبران مجاهدان، هنگام جهاد ضد شوروی، آن گاهی که در سال ۱۹۸۰ع. به پشاور رفت، آشنا گردید. دو سال بعد، شرکت ساختمانی اش سموچ هایی را در کوه های شرق افغانستان ساخت. او در این راه، یاری مالی سی. آی. ای. رابه دست آورد. این همان تونل ها و غار های بودند که او را هنگام فرار از بمباری ا. ا. امریکا پس از ۱۱ سپتمبر، نجات دادند.<br class='autobr' /> او به عربستان سعودی بازگشت. این بار از خانوادهٔ سلطنتی به خاطر همکاری اش با ا. م. امریکا در جنگ خلیج علیه صدام حسین در سال های ۹۰ و ۹۱، نفرت پیدا کرد. در افغانستان نیز حال و وضع نا امیدوار کننده یی جریان داشت. ناتوانی مجاهدان، سبب شد که رژیم نجیب الله بر جایش استوار باقی بماند. بن لادن به جهاد علیهٔ غرب توجه نمود و به سودان در سال ۱۹۹۲ع. کوچید. اسامه پس از آن که سودان در سال ۱۹۹۶ زیر فشار قرار گرفت که او را از آن جا بیرون بکشند، بر آن شد تا جایی را بیابد که زنده گی نماید. نجیب الله، بالاخر قدرت را از دست داد و بن لادن بر آن شد که به ترین جای را یافته است.<br class='autobr' /> باز گشتش در ماه می ۱۹۹۶ع. بیش تر ناشی از توجه اش به سیاست در افغانستان نمی شد، بل او در جستجوی جای امنی برایش بود. زمینهٔ بازگشتش به وسیلهٔ رهبران مجاهد که با او در جریان جنگ علیهٔ شوروی دوستی پیدا کرده بوند، فراهم گردید. او به جلال آباد به وسیلهٔ طیاره یی که توسط حکومت ربانی اجاره شده بود، پرواز کرد. او را در این سفر گروهی از جنگجویان عرب نیز همراهی می کردند. در برابر او، پس از آن که طالبان، توانستند تا جلال آباد را از دست مجاهدان تصرف کنند، دو راه وجود داشتند. این که آن جا را ترک نماید و یا به ایشان بپیوندد. او انتخاب دوم را بر گزید.</p> <h2 class="spip" id='t-6634'>۸- طالبان، بدترین حکومتی را در افغانستان به میان آوردند <a class='sommaire-back sommaire-back-10' href='#nav69cffb6cc3f3d6.55110193' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p> یک سال پس از آن که طالبان قدرت را به دست گرفتند، من، در کابل با نمایندهٔ ملل متحد، گروه های امدادگر خارجی و افغانان، گفت و گو های زیادی داشتم. طالبان دید شان را در مورد درس دختران، نرم تر ساخته بودند. آنان چشم شان را به روی گسترش مکتب های خانگی که در آن ها هزار ها دختر در خانه های شخصی و خصوصی، درس می آموختند، بسته بودند. در نظر بود تا درب دانشکدهٔ طب بار دیگر باز گردد. در این جا به زنان را اجازه می داند تا فن پرستاری و قابله گی و همچنان طب را فرا گیرند، زیرا به طبیبان مرد اجازه نبود تا زنان را معاینه و معالجه نمایند. آرام آرام زنان اجازه می یافتند تا به بیرون از خانه کار نمایند. برای زنانی که جنگ آنان را بیوه ساخته بود و زنانی که نان آور خانواده نداشتند، نیز اجازه کار داده می شد.<br class='autobr' /> افغانان به یاد دارند که اولین ضربه به آزادی، توسط مجاهدان، پیش از به قدرت رسیدن طالبان، وارد گردید. از سال ۱۹۹۲ع. به بعد درب سینما ها بسته شدند. از فلم ها، صحنه هایی را که در آن ها زن و مرد در کنار هم دیده می شدند، چی رسد به آن که با یکدیگر تماس حاصل می کردند، می بریدند. گوینده گان زن اجازه نداشتند تا در پردهٔ تلویزیون دیده شوند. <br class='autobr' /> پوشیدن چادری به گونه یی که در دوران طالبان رایج شد، اجباری نبود، اما، همه زنان مجبور بودند تا حجاب و یا دستمالی بر سر بپوشند. وضع در این مورد، پیش تر ها و هنگام قدرت گیری چپیان تا سقوط نجیب الله، به این گونه نبود. مجاهدان به زنان اجازه ندادند تا در چارمین کنفرانس جهانی ملل متحد در بارهٔ زنان که در پیکنگ، در سال ۱۹۹۵ع. بر پا گردید، شرکت نمایند. جرم با سخت ترین جزا پاسخ داده می شد. دار چوبیی را در پارکی در نزدیکی بازار عمومی در کابل بر پا داشته بودند، تا مجرمان را به آن حلق آویز نمایند. علاوه بر این ها، افغان امنیتی را که طالبان ایجاد کرده بودند، با هرج و مرجی که مجاهدان میان سال های ۱۹۹۲ و ۱۹۹۶ع. به راه انداخته بودند، مقایسه نموده و از آن به شدت راضی بودند. آنان هرگز سال هایی را که مجاهدان بر سر کابل با هم می جنگیدند، و زیر باران راکت های کور قرار داشتند، فراموش نمی نمایند. تنها بیش از پنجاه هزار کابلی جان خویش را در این جنگ های میان تنظیمی از دست دادند.</p> <h2 class="spip" id='t-f948'>۹- طالبان ستمگران خشنی بر زنان اند<a class='sommaire-back sommaire-back-10' href='#nav69cffb6cc3f3d6.55110193' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p> افغانستان تاریخ دراز و طولانیی از انتقام در برابر تجاوز به عزت، ننگ و ناموس زنان داشته است. این امر پیش از طالبان مروج بوده است و اکنون هم ادامه دارد. این امر، در همه جای کشور رخ می دهد. تنها در هبمود گروه قومی پشتون، که بخش زیاد طالبان به آن تعلق دارند، محدود نیست.<br class='autobr' /> از زن، در مورد های گونه گونه، به صورت خشن برای پایان دادن به یک مناقشه بهره گرفته می شود. این رسم و سنت را بدل می گویند. در آن با دختر به مانند شی و مال ناچیزی بر خورد صورت می گیرد. آنان را به حیث غرامت و تاوان به خانوادهٔ دیگری، در بسیاری مورد ها به مردان پیر، می دهند. در برخی رخداد ها حتا اگر کسی نتواند قرضش را ادا نماید چنین کاری انجام می شود. همچنان اگر خویشاوند دختر، کسی را به قتل رسانده باشد، او را به حیث تاوان به بازمانده گان مقتول می دهند.<br class='autobr' /> در بخش گسترده تری که پای حق برای زنان در میان می آید، به راستی که طالبان زن را به حیث شهروند طبقهٔ دوم شمار می کردند. اما، این که بگویم تنها و تنها طالبان چنین بر خورد خشن دارند، نا درست است. خشونت علیهٔ زن، در این جا تاریخ دراز در همه همبود های افغانستان دارد. این را می توان در میان هزاره گان شیعهٔ علی و تاجیکان شمال و هم چنان پشتونان سنی، به روشنی دید.<br class='autobr' /> دادن دختر نابالغ و کم سن به شوهر، در سراسر افغانستان، در میان تمام گروه های قومی، جریان دارد. بر اساس داده های صندوق انکشاف ملل متحد در مورد زنان، و کمیسون مستقل حقوق بشر افغانستان، پنج در صد ازدواج ها در افغانستان، شامل ازدواج هایی با سن کم می باشد. در این جا، یکی از جوره ها برای ازدواج، کم تر از شانزده سال عمر می داشته باشد. در بررسیی که در مورد ازدواج های کم سن صورت گرفته است، چل در صد میان سن ده تا ۱۳، سی و دو فیصد در چارده سالگی و بست و هفت فیصد در پانزده سالگی ازدواج کرده اند. در بسیار همبود ها، زنان اجازه ندارند تا خانه و یا حویلی خانواده را ترک بگویند. این امر، زمینه را برای نارسایی های دیگری هم فراهم می سازد. به زنان اجازهٔ کار داده نمی شود. دختران حق رفتن به مکتب را ندارند. در ذهن سیاستمداران غرب و رسانه های گروهی، این باور وجود دارد که این همه محدویت ها را تنها و تنها طالبان تحمیل می نمایند. اما، انزوای جبری زنان، در ژرفای فرهنگ روستایی افغانستان، ترسب کرده است. این امر را حتا می توان در بخش فقیر نشین شهر های مهم کشور نیز مشاهده نمود.</p> <h2 class="spip" id='t-7016'>۱۰- طالبان از حمایه کمی در میان مردم بر خور دار اند<a class='sommaire-back sommaire-back-10' href='#nav69cffb6cc3f3d6.55110193' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>ادارهٔ انکشاف بین المللی بریتانیا، در سال ۲۰۰۹ع. گروهی را موظف ساخت تا ببیند که تا مردم در مورد حکومت موجود در مقایسه با طالبان، چی دیدگاهی دارند؟ این نتیجه به دست آمد که تلاش ناتو برای این که طالبان را خشن جلوه بدهند، هیچ تاثیری به مانند آن زمانی که شوروی چنین تصویری از مجاهدان می کشید، از خویش به جای نگذارده است. <br class='autobr' /> بررسی دیگری در هلمند، در بارهٔ دید مردم در مورد دستگاه قضایی و عدل صورت گرفت. بیش از نصف مردان که حاضر شدند تا به پرسش ها پاسخ بدهند، بیان داشتند: نظم قضایی و عدلی طالبان به صورت کامل مناسب و مورد اعتماد است. طالبان پول از طریق مالیه بر حاصل کشت و حق عبور دریافت می نمایند، اما، رشوه نمی ستانند. بر اساس این بررسی، بسیاری مردم عادی رفتار ماموران حکومت را خوش ندارند: آنان امنیت را تامین کرده نمی توانند، به نیرو های جنگی خارجی وابسته اند، اساسی ترین قلم کشت شان که تریاک است از میان می برند و به نیروهای اتحاد شمال بیش تر ارزش می دهند.<br class='autobr' /> آیا امریکا می داند که چرا افغانان به طالبان می پیوندند؟ آیا افغانان می دانند که چرا امریکاییان در کشور شان آمده اند؟<br class='autobr' /> بدون ارایهٔ پاسخ های روشن به این پرسش ها، مخالفان به هدف رزم آریانه، دراز مدت و استراتژی خویش دست خواهند یافت. در بررسیی که ادارهٔ انکشاف بین المللی در سال ۲۰۰۹ع. درسه ولایت های کلیدی انجام داد، مردم در برابر این پرسش که چرا به طالبان می پیوندند، از میان ۱۹۲ نفر که به این پرسش پاسخ دادند، تنها ده نفر از حکومت جانب داری کردند. بخش زیاد مردم این حکومت را فاسد و جانبدار خواندند. بخش زیاد آنان از طالبانی به گفتهٔ خود شان خوب اند، ستایش کردند. این واژهٔ خوب را به آن طالبانی به کار می برند که از رحم دینی استفاده می کنند، بر نیروهای خارجی یورش می برند و عدل را با سرعت و به نیکویی، جاری می سازند. آنان نفرت خویش را از طالبان پاکستانی و طالبانی که به قاچاق تریاک دست می زنند، ابزاز داشتند. آنان از القاعده بد می برند و طالبان را همسان با این گروهی که عربان رهبری شان را به دست دارند، نمی دانند.<br class='autobr' /> پایان<br class='autobr' /> شهر گت تینگن، جرمنی<br class='autobr' /> ۱۴ اکتوبر ۲۰۱۱ع. / ۲۲ میزان ۱۳۹۰ هـ.خ.<br class='autobr' /> •</p></div> https://mail.bamyanpress.com/article56647.html https://mail.bamyanpress.com/article56647.html 2011-02-24T23:00:00Z text/html fa صدیق رهپو طرزی <p>نوشته : سوفیه ر. بولبی <br class='autobr' /> Sophia R. Bowlby <br class='autobr' /> برگردان: صدیق رهپو طرزی <br class='autobr' /> افغانستان در قلب ایروشیا، در میان دایره فراخ استپ ها ( واژه Steppe ریشه در کلمه روسی Step دارد و در سده هفده عیسایی مورد کار برد قرار گرفت. به جلگه وسیع گیاه ناکی می گویند که از هنگری تا مغولستان گسترش یافته است. این جا، از گذشته های دور، اروپای شرقی را به شرق میانه، و جنوب آسیا از دید اقتصادی، سیاسی و فرهنگی پیوند می داده است. راه ابریشم، نماد این رابطه است. امروز جای آن را پل زمینیی گرفته است که در ستون فقراتش خط آهن (…)</p> - <a href="https://mail.bamyanpress.com/rubrique46.html" rel="directory">فرهنگ، ادبیات و هنر</a> <img src='https://mail.bamyanpress.com/local/cache-vignettes/L149xH150/arton56647-1a687.jpg?1769423852' class='spip_logo spip_logo_right' width='149' height='150' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>نوشته : سوفیه ر. بولبی</p> <p>Sophia R. Bowlby</p> <p>برگردان: صدیق رهپو طرزی</p></div> <div class='rss_texte'><p>افغانستان در قلب ایروشیا، در میان دایره فراخ استپ ها ( واژه Steppe ریشه در کلمه روسی Step دارد و در سده هفده عیسایی مورد کار برد قرار گرفت. به جلگه وسیع گیاه ناکی می گویند که از هنگری تا مغولستان گسترش یافته است. این جا، از گذشته های دور، اروپای شرقی را به شرق میانه، و جنوب آسیا از دید اقتصادی، سیاسی و فرهنگی پیوند می داده است. راه ابریشم، نماد این رابطه است. امروز جای آن را پل زمینیی گرفته است که در ستون فقراتش خط آهن سراسری سایبریا قرار دارد. این خط آهن، هم اکنون بندرگاه هایی را در سایبریا، واقع در بحر آرام، را به بندرهایی در غرب اروپا پیوند می دهد. برنامه یی وجود دارد که شاخه های دیگرش به چین، هند، برما ، تایلند و مالیزی کشیده می شوند. طرزی.) و نیمه دشت ها که از مدیترانه تا چین گسترش یافته است، قرار دارد. (شکل شماره یک. یک) راه هایی از شمال به جنوب، شرق به غرب کشورهای گونه گونه را به هم پیوند می دهند. از این شاهراه ها، در درازای سده ها مردمان گونه گونه یی از آن میان :</p> <p>مغولان، یونانیان، هندوستانیان و ایرانیان تنها در دوران تاریخی گذشته اند. همین اکنون، بخش زیاد این گروه ها را می توان در میان باشنده گان و نفوس کشور دید. این تنوع و گونه گونی مردم، پیوند تنگانگ با گونه گونی محیط دارد. این امر از قله های شامخ و پوشیده از برف هندوکش تا زمین های سوزان دشت مارگو، (این دشت که زمانی با استفاده از آب های هیلمند، سر سبز و شاداب بوده است، حالا به دشت سوزانی بدل شده است. این دشت اکنون در شرق نیمروز قرار دارد. به دلیل گرمای شدید و سوزان به دشت مرگو یا دشت مرگ معروف شده است. طرزی ) از زمین های خاکی و جلگه های کم آب تا واحه ها و وادی های سرسبز، در بر می گیرد.</p> <p>با دیدی به تنوع محیط و مردم، چنین به نظر می آید که باشنده گان اولی از شکل های گونه شیوه تولید اقتصاد که با محیط طبعی شان تطابق و همسوی داشته است، بهره گرفته اند. در این پاره کتاب، بر آنیم تا بار دیگر خط های عمده طبیعت و همراه با آن توزیع منبع های موجود را که در دسترس ساکنان قرار داشته اند، و بدیل های گونه گونه یی که دست یافتن به آن ها ممکن بوده است، ترسیم نماییم. این امر به ما یاری می رساند تا به کنه و درون ساختار اقتصادی و همبودی که هر یک از این گروه های ایجاد کرده اند، راه باز نماییم.</p> <p>این گونه تلاش باید در خط دید و نگاه روشن در مورد منبع هایی که در دسترس مردم قرار داشته اند، همسو باشد. بررسی های باستانشناسی افغانستان، زمان درازی را از یک سو و گروه های گونه گونه انسان را از جانب دیگر، در بر می گیرد. در این راستا، گروهی در حالت ابتدایی و برخی با دستگاه فنی پیشرفته یی همراه بوده اند. با آن هم، بخش قابل توجه شان مقدار زیاد مواد غذایی و وسیله هایی برای ساخت ابزار کار، پناه گاه ها و لباس را از محل خویش به دست می آوردند. به این گونه، توزیع منبع های طبعی، نقش به شدت مهمی را در زنده گی شان داشته اند.</p> <p>ممکن مهم ترین اثر و نفوذی که در امر توزیع منبع های طبیعی در این محدوده داشته باشد، مساله آب و هوا و یا اقلیم می باشد. آب و هوای کنونی افغانستان نقش مهمی را در امکان های کشت و زراعت، رویش گیاه ها و زنده گی جانداران وحشی، به دوش کشیده است. به اولین پرسشی که باید پاسخ داد این است که آیا در این مدت مورد نظر ما ـ از هفتاد هزار سال پیش تا سده ششم پیش از عیسا ـ دگرگونی ژرفی در وضع آب و هوای این جا رخ داده است؟ پیش از آن که به پاسخ این پرسش بپردازیم، ضرور است تا به خصوصیت ها و ویژه گی های عارضه های طبعی یا گیتی نگاری افغانستان، دست بیازیم، زیرا این امر نقش مهمی را در وضع جوی امروز و دیروز این کشور بازی نموده است.</p> <p>در مورد بررسی های جیو لوجی یا زمین شناسی افغانستان، کار همه جانبه صورت نگرفته است. تمام کشور در دایره کمربند کوه هایی که به تازه گی شکل گرفته و از جبال پرینیه Pyrenees تا کوه های هیمالیا Himalayas و گسترده تر از آن امتداد دارد، قرار می گرید. (برایس ، ۱۹۶۶Brice و کریسسی، Creesey۱۹۶۰). بحر تت یس Tethys (این واژه در اسطوره یونانی خدا زن بحر، دختر اورانوس یا آسمان و گایا Gaia یا گیتی می باشد. دردانش گیتی شناسی یا جیوگرافی به بحری گفته شده است که قاره گونداوانا Gondwana و لاور آسیا Laurasia را از هم جدا می نمود. آن را می توان، بحر پیشین مدیرترانه کنونی خواند. طرزی) باری در میان قطعه بزرگ و محکم که سر به جنوب قاره می زد ( نیم قاره هند و افریقای کنونی به آن تعلق داشت) و هم چنان قطعه بزرگ همانند دیگری که سر به شمال می زد، قرار داشت. با گذشت زمان، کوه های کهن تری که در سطح بحر تت یس، قرار داشتند، با لایه های که از زمین های بزرگ در همسایه گی، ترسب می نمودند، پوشیده شدند. بعد، در پایان دوران میسوزویک Mesozoic (از دید جیوگرافی به دوران میان پالزویک Paleazoic و سینوزویک Cenozoic گفته می شود. این دوران میان ۲۴۵ میللیون تا ۶۵ میللیون سال پیش دوام نمود. در این مرحله خزنده گان بر زمین و بحر فرمان می راندند. آرام آرام گیاه های فراوان سر کشیدند و اولین پستانداران، پرنده گان و گل ها پدیدار شدند. از نگاه واژه شناسی از میسو Meso به معنای میان و زویون Zoion یونانی به معنای جانداران، متشکل است. دلیل کاربرد این واژه پدیدار شدن اولین پستانداران به روی زمین می باشد. طرزی) و آغاز دوران ترتیاری Tertiary (دوران اولی سینوزویک را گویند. طرزی) تمام بستر بحر در برابر خشکه قاره یی در شمال و جنوب به بالا خزید وتمام سلسله کوه ها را شکل داد و به میان آورد. این سلسله جبل ها، به اثر مقاومت خشکه های قاره یی، به شکل خط های همانند و موازی پدیدار شدند. در جریان کارها و فعالیت ها برای شکل گیری کوه ها، آتش فشان ها نیز شعله ور شدند، و پیچ و خمی هایی را به میان آوردند.</p> <p>در ساحه افغانستان امروز، می توان دو سلسله کوه ها را دید. یکی از جنوب به سوی جنوب شرق، از گره گاه پامیر به امتداد وادی سند سیر نموده به خلیج پارس می رسد. دومی به دو شاخه تقسیم می گردد. یکی به سوی غرب یا هرات و کسپین می دود، و دیگری به سوی جنوب غرب حرکت می نماید. بلندی این شاخه، آرام آرام کاهش می یابد و در وادی هیلمند ناپدید می گردد. (شکل.۱.۲). در میان سطح بلند، آبگیر های ژرفی قرار دارند و در غرب وادی هلمند آبگیر های مهم و بزرگی را میان کوه های یاد شده توان دید.</p> <p>هسته ساحه کوهستانی مانند هندوکش در دورادور و یا گرد و نواحی کابل، از صخره های بلوری کهن که زیر فشار گرما و دگرگونی های جوی شکل گرفته اند، ساخته شده اند.(گنس سرGansser ، ۱۹۶۴). درنورستان، در شمال شرق کابل، سنگ های درخشان Gneisses سنگ های ورقی Schists و سنگ خارا Granits به دست آمده اند. این صخره های بلوری تا جنوب غرب امتداد دارند. بخشی از هندوکش که از غرب کابل تا نزدیک هرات ادامه دارد، نیز به دسته صخره های بلوری تعلق دارد. این دو بخش سلسله کوه های دارای صخره های بلوری با کوه های میسوزویک، که بخش باقی مانده کوه ها در شمال را در بر می گیرد، هم مرز اند. این کوه ها بیش تر از ته نشین و رسوب آب به میان آمده اند. به همین دلیل دامنه های این بخش ها از سنگ آهک ساخته شده اند. بخش زیاد آبگیر هایی که در میان کوهستان ها قرار دارند، از رسوب های متعلق به پایان دوران ترتیاری، شکل گرفته اند.</p> <p>در شمال و جنوب ساحه کوهستانی میسوزویک، صخره های مربوط به دوران ترتیاری یافت شده اند. در شمال این ها ساحه گسترده یی را در بر نمی گیرند، اما، درجنوب، آن ها بخش بزرگ سطح مرتفع میان هندو کش جنوبی و سلسله کوه های مهم دوم راکه سلیمان نامیده می شوند، را می سازند. بخش زیاد کوه های سلیمان در خارج مرز های کنونی افغانستان قرار دارد، و با آن که مانند کوه های هندوکش بلندی زیادی ندارد، اما، تیغه بزرگ آن یک سد نیرومندی را میان افغانستان و وادی سند، ساخته است. این سد را چند کوتل اساسی، شگافته اند. این ها بیش تر از صخره های دوران میسوزیک و ترتیاری، شکل گرفته اند.</p> <p>وادی خشک هلمند و زمین های هموار مسیر دریای آمو، به وسیله لای های ته نشین شده و جوان کواترنری Quaternary (بخش چارم دوران میسوزویک. طرزی) پوشیده شده اند. در هلمند، کوه سلطان، بیانگر وجود فعالیت های آتش فشانی است که در جریان شکل گیری کوه ها، فعال بوده است.</p> <p><strong> دگرگونی اقلیمی و آب و هوا </strong></p> <p>افغانستان تا سال ۱۹۳۹، کدام دستگاه ثبت آب و هوا یا وضع جوی نداشته است. بعد هم تعداد کمی، با مقایسه به ساحه اش، در آن به کار افتاده اند. به این دلیل نمی توان با یقین در مورد چگونگی آب و هوا یا اقلیم گپی زد. این امر روشن است که این سرزمین آب و هوای بری و یا خشکه یی دارد. به جز برخی استثنا ها، بارنده گی متوسط از چل س. م. در سال، بیش تر نیست. در گوشه جنوب غربی وضع واقعی دشت و ریگزار مسلط است. بخش زیاد زمین های هموار که در دامنه های کوه ها قرار دارند، نیمه دشت و یا دشت های کم آب و علف اند. در این جا، درجه میانی گرما، بیست تا سی س. م. درسال می باشد. تنها در این جا، گیاه های کم انبوه در کنار دریا های مهم می رویند و بس. سرچشمه این دریا ها کوه هایی اند که رطوبت کمی بیش تر از سایر بخش های کشور دارند. (نگاه کنید به شکل شماره یک. سه.) در بسیاری ساحه ها این نم و رطوبت در زمستان به شکل باران و یا برف نزول می نماید. در هنگام بهار و آغاز تابستان برفی که آب می گردد، دریا ها را سیراب می نماید. در این مدت، دریا ها دارای بیش ترین آب خیزی، بدون باران را داشته می باشند. این حالت، سیلاب و ریزش خاک را بار می آورد.</p> <p>در داخل کشور، در برخی جای ها مانند دره های واقع در مرز های جنوب شرقی که راه به سوی وادی بزرگ سند، باز می نمایند، ما شاهد ریزش بیش تر باران هستیم. دلیل این است که باران های مانسونی هند به صورت عادی به این ساحه می رسند و با خویش باران زیاد، در آغاز تابستان می آورند. معروف ترین آن ها وادی کابل و دورادور، گرداگرد واطراف جلال آباد می باشد، اما، در این جا نیز آبیاری نقش اساسی را برای کشت دارد. میچل، Michel در سال ۱۹۵۹، بیان داشته بود که برای درک این مساله باید به نمونه وادی امپریال در جنوب غرب ا. م.ا.، توجه نمود.</p> <p> اثر بارنده گی در ماه های تابستان، به خاطر تبخیر شدید، کاهش می یابد. در ماه جولای درجه گرما بالا تر از ۲۵ س. گ. سانتی گراد یا بالای صفر بهتر است، نسبت به اختصار س. گ.) می رسد و روز ها از آن هم فرا تر می رود. در جنوب غرب میانه درجه گرما در ماه جولای به سی و پنج س. گ. می رسد، اما، در کوه های بلند تا کم تر از ده درجه س. گ پایین می آید. از سوی دیگر* این تابستان های گرم، با زمستان های بسیار سرد دنبال می گردد. در ماه جنوری میانه درجه گرما در جنوب غرب به شش درجه سانتی گراد و در زمین ها هموار شمال به سه درجه س. گ. و تا زیر صفر در کوه ها پایین می آید. ( شکل، یک. چار و یک و پنج) در تابستان در بلندی های چار هزار و پنجصد تا پنجهزار متری، برف وجود دارد. این امر در زمستان به بلندی یکهزار و هشتصد متری، صورت می گیرد.</p> <p>به این گونه افغانستان اقلیم خشک بری دارد که سطح بلندی و پایینی زمین، نقش مهمی را در شکل دهی گرما و رطوبت بازی می نماید. به صورت عموم باد شدید نمی وزد. در جنوب غرب توفان شدید برف رخ می دهد. در تابستان باد شدید گرم و خشک از سوی شمال غرب می وزد. این باد را مردمان محل به نام باد های یکصد و بیست روز(ه) یاد می کنند. سرعت این باد، گاهی از صد گره هم تجاوز می نماید. این باد میان ماه جولای تا سپتمبر می وزد. این امر با خویش بخش بالایی زمین را تخریب می نماید و ریگ سیار به همراه می آورد.</p> <p>به این گونه، به قدر کافی گفته شد که در بخش زیاد افغانستان کمبود دسترسی به آب در هنگام فصل کشت و زراعت، بر مولدیت حاصل های کشاورزی اثر مهمی دارد و سطح تولید زراعتی بسته به چگونگی شبکه آبیاری می باشد. هم چنان وضع فراوانی و کمبود علف ها، گیاه ها و همراه با آن ها جانوران طبعی، به سطح بارنده گی و تری، پیوند نزدیک دارد. لازم است تا بدانیم که تا چی اندازه این شرط ها در جریان دوران باستانی، جریان داشته است.</p> <p> هم چنان که داده ها و رقم ها در مورد اقلیم مدرن کشور ناکافی است، رقم هایی که به وسیله آن ها بتوان به ارزیابی چگونگی وضع اقلیم در گذشته ها دست زد، به شدت نا بسنده اند. بخش زیاد کار در مورد بررسی دگرگونی پیش از تاریخ در جهان کهنه، در چارچوب شمال افریقا، اروپا، و شرق نزدیک صورت گرفته است. از این رو می توان با استفاده از بررسی های یاد شده، وضع اقلیم افغانستان را تا آن گاهی که مطالعه های نوی صورت بگیرد، به گمان های نزدیک به یقین ترسیم نمود. از آن جایی که در مورد تاریخ اقلیم این ساحه وحدت آرایی وجود ندارد، می توان در یک چارچوب فراخ به بررسی آن تلاش نمود.</p> <p>دشت ها و صحرا های جنوب افغانستان، در حاشیه رو به قطب، در خط کمربند دشتی نیمه گرمسیر و نیمه حاره قرار دارند. این حالت، بسته به حضور روشن وضع دوران جویی و فضایی می باشد. اگر این حالت دچار دگرگونی گردد، دراین صورت مقدار رطوبت در دشت ها هم دچار تغییر می گردند. دگرگونی ها در گذشته، در بخشی از کمربند معروف به باد تجارتی همراه با فشار به سوی غرب، زیر نفوذ جریان فشارهای آبی، تغییر هایی را در جنوب افغانستان به صورت روشن به همراه داشته است.</p> <p> از سوی دیگر، ساحه هایی در شمال و غرب هندوکش، به صورت واضح از دگرگونی دوران جوی تا اندازه یی اثر پذیرفته است، اما، خشکی آن جا ها، از همه اول تر، ناشی از جایگاه آن ها در سرزمین گسترده ایروشیا می باشد که در آن کوه ها و بلندی های شمال، غرب و جنوب قرار دارند. هر گونه توده هوای مرطوب، بایست از سرزمین وسیع همراه با سد های کوهی و بلندی ها می گذشت. این امر، سبب می شد که پیش از رسیدن به این بخش، دیگر آبی برای باریدن برایش باقی نمی ماند. این وضع در تمام دوران پیش از تاریخ دست نخورده و بدون دگرگونی باقی ماند. به اساس نوشته بوسر Butzer در سال ۱۹۶۱، ممکن ما در این دوران شاهد برخی دگرگونی های کوچک بوده باشیم، اما، این کار گمان نمی رود که دگرگونی جدیی را در امر رطوبت و نم به میان آورده باشد.</p> <p>در شرق نزدیک و شمال افریقا، ما رقم هایی را به دست داریم که نمایشگر این امراند که دوران پیشرفت یخچال ها با دوره های بارش شدید در سرزمین های واقع در دشت هایی که درحاشیه خط باد تجارتی (به بادی گفته می شود که در نواحی گرمسیر شمال خط استوا به صورت مداوم می وزد. این را باد مداوم و یا باد به سامان نیز گویند. طرزی) قرار دارند، پیوند تنگاتنگ داشته اند.این امر، دگرگو نی هایی را که با جریان پیشرفت یخچال ها همراه بوده اند، نشان می دهد. امکان دارد که این دگرگونی ها تغییری در سیر منطقه های اقلیمی واقع در صحرای افریقا سبب شده و دگردیسی یا تغییر کیفی مهمی را در وضع گیاه ها و جانوران به میان آورده باشد. (بوسر.۱۹۶۱ الف.) چنین به نظر می آيد که ممکن دگرگونی همانندی در صحرا ها و دشت های کم آب و علف جنوب هندوکش رخ داده باشد. برخی رقم ها در ایران نشان می دهد که رطوبت همزمان با شرق نزدیک در آن جا نیز افزایش یافته است. باید یاد آور شد که در مورد رابطه و پیوند میان دوران های یخچال ها و دوره های بارنده گی شدید، هیچ مناقشه یی وجود ندارد. به این گونه می توان یاد آور شد که افزایش نم در این جا، هیچ رابطه یی با تغییر در دگرگونی جهانی ندارد.(بوسر. ۱۹۶۱ ب.)</p> <p>چنبن معلوم می شود که در هنگام دگرگونی درونی در دوران یخچال ها، تغییر در اقلیم به شدت پیچیده تر بوده تا دوران خود یخچال ها. در بخش زیاد این مدت، اقلیم همانندی زیادی به وضع امروز دارد. ممکن در زمان پایان یخچال ها، آب و هوا گرم تر شده و سطح نم بالا رفته باشد. هم چنان دردوران دگرگونی های درونی یخچال ها، درجه رطوبت بیش تر افزایش یافته باشد. از گذشته ها، تا هزاره آخر پیش از عیسا، اقلیم از حالت خشکی به سوی وضع کنونی سیر نموده و تنها دگرگونی کوچک و کوتاه مدت در آن رخ داده است. بوسر، جدول شماره یک را برای جهان کهنه، سر و سامان داده است. برای آگاهی بیش تر درمورد دگرگونی اقلیم در شمال افریقا می توانید به نوشته سمیت Smith در سال ۱۹۷۵، سری بزنید.</p> <p>اگر آب و هوا در افغانستان راه نمونه یی را که آوردیم دنبال کرده باشد، می توان به یک سلسله حادثه های زیر اشاره نمود. هنگام دوران پلیستو سن بالایی، Upper Pleistocene ( از دید گیتی شناسی یا جیو گرافی دوره یی را گویند که در آن کان ها و مواد معدنی شکل گرفتند. این دوران، میان یک میللیون و ششصد و چل هزار سال تا ده هزار سال پیش را در بر می گیرد. شاخص عمده اش دگرگونی شدید در درجه حرارت است . هم چنان در این مدت دوران یخچال ها را می توان دید. در این دوران، شکل های گونه گونه انسان نمایان به میان آمدند و نابود گردیدند. این کلمه از واژه های یونانی پلیستوس به معنا بسیار و کاینوس به معنای نو، ترکیب شده است. طرزی ) سرزمین های پایینی افغانستان با مقایسه امروز سرد تر بوده اند ـ ممکن در تابستان پنج س. گ کم تر. در شمال مانند امروز هم چنان خشک بوده و رطوبت کم تر. اما، درساحه های جنوبی ممکن باران بیش تر و موثر تر بوده و ساحه بیش تری را با جنگل پوشانیده باشد. کوه ها از یخ پوشیده و زیست در آن ها ناممکن بوده است. با ورود دوران هولوسن Holcene یخچال های آب شده درجه گرما بالا تر رفته و ساحه های جنوب به شدت خشک شدند - بی آب تر از امروز. با آن هم در هزاره ششم پیش از عیسا، اقلیم تر تر از امروز گردیده و زمینه را برای رویش گیاه ها و زیست چارپایان فراهم کرده است. در هزاره سوم پیش از عیسا، دور خشکسالی آغاز گردیده و تا ۵۰۰ پیش از عیسا، دوام یافت. پس از آن وضع اقلیم حالت کنونی را به خود گرفت و هم چنان ادامه دارد. در جریان دگرگونی های اقلیمی، زمین تغییر های شکلی را به خود دید، تا دورهه های ثبات اقلیمی.</p> <p>به هر روی، این دید عمومی تاریخ اقلیم دراین ساحه، مورد پذیرش همه و یا کار برد در همه ساحه ها نیست. به صورت نمونه، رایکزRaikes در سال ۱۹۶۷، به این باور دست یافت که درسطح پایینی در شمال شرق، دگرگونی های عمیقی در چگونگی آب و هوا یا اقلیم از پنج هزار سال به این سو رخ نداده است و این تغییری را که ما در وضع گیاه ها و افزایش بیش تر دشت و صحرا شاهدیم، ناشی از کردار ها و فعالیت های انسانی است تا اقلیمی. آن گاهی که مقدار زیاد علف و چوب برای سوخت و چرا و بعد زراعت مورد استفاده قرار گرفت، کاهش موقتی قابل توجه یی در ریزش باران در دشت های کم علف و نیمه دشت رخ داد که باخویشتن مصیبتی به همراه آورد. زمین مورد بهره برداری، بیش تر خراب شد و شوره زار ها گسترش یافته و بارش بعدی نتوانست تا باروری زمین و رویش گیاه ها به همراه داشته باشد. اثر کردار و عمل انسانی را حتا می توان در دوران تاریخی با دگرگونیی که در سیستان، کرانه ها و پایانه ها یا پایین آب دریای هلمند رخ داد، مشاهده کرد. دراین ساحه، زمانی زراعت و سبزی کاری، به اثر شبکه آبیاری گسترده همه جا موج می زد. به این دلیل، الکسندر بزرگ ارتشش رادر مسیر همین دریا رهبری کرد. این وضع، تا یورش مغول در سده سیزده و چارده که تمام شبکه آبیاری را ویران نمود، ادامه یافت. (فیشر، ۱۹۷۳ Fischer). بعد، این شبکه بار دیگر ترمیم نشد و این ساحه به شوره زاری بدل شد که تنها گروه کوچک مردم را تغذیه می کرد. ممکن دلیل این کار بی نظمی اجتماعی بوده باشد و یا این که باروری زمین در نتیجه تخریب عادی و طبعی در این دوره که کشت بر هم خورد، سیر نزول داشته است و یا حاصل گسترش بیش از اندازه شبکه آبیاری که در گذشته صورت گرفته بود، می باشد. به این ترتیب گفته می توانیم که گسترش بیش تر دشت ها، حاصل دگرگونی اقلیمی نی، بل تغییری که در کارکرد انسان رخ داده است. می باشد. (همین اکنون حکومت افغانستان تلاش می نماید تا به وسیله شبکه آبیاری گسترده در وادی هلمند، دگر گونی هایی به میان آورد. اما، از همین اکنون با مشکل شوره زده گی زمین رو به روست) <br class='autobr' /> وایت، Whyte در سال ۱۹۶۱، بیان داشت که گمان نمی رود که افزایش رطوبت و باران در منطقه خشک بر اساس این شایعه که چنین چیزی جز خوی و خصلت دروه اتلانتیک است، در این جا رخ داده باشد. برید وود، Braidwood در سال ۱۹۵۸، این مساله را که نمونه یگانه یی در دوران پربوریال Preboreal ( این دوران به زمان پس از پایان یخچال به کار می رود. این مدت میان ده تا نه هزار سال پیش را در بر می گیرد. این دوران را می توان زمان گسترش جنگل های چنار و ناژو خواند. طرزی. ) تکرار می شود، زیر نشانه پرسشی برد. چنین به نظر می آید که در این جا تنوع محلی رخ داده است. به صورت نمونه ویتا فینزی Finzi در سال ۱۹۷۹، یاد آور شده بود که در دوران پلیستوسن، شمال شرق ایران وضع و شرط دوره ریزش شدید باران، همانند طوفان، را از سر نگذرانده و تجربه ننموده بود. خلاف آن، باران های پی هم، به شدت کاهش یافت و باران های سنگین و کوتاه مدت جای آن را گرفتند. این حالت مدت زیادی دوام یافت.</p> <p>آن گونه که دیدیم، در مورد افغانستان داده ها و رقم های کمی وجود دارند، اما، گودی Goudi در سال ۱۹۷۳، نشان داد که در شمال غرب هند که آخرین مرحله دوران خشکی در پایان دور پلیستوسن که تاریخش به ۵۶۰۰ سال پیش از عیسا و یپش تر از آن می رسد، به سر رسیده است و هم چنان بوسر، این امر را برای شرق نزدیک و ایران همسان می داند. بریسون Bryson و بیررایز Baerreis در سال ۱۹۶۷ نشان داد که ممکن نیست تا اقلیم در وادی سند، و بلوچستان در هنگام نیمه دور دوم اتلانتیک، تر تر بوده باشد.</p> <p>به ساده گی نمی توان تاریخ اقلیمی به دست آمده از افریقا و شرق نزدیک را در مورد افغانستان به کار برد و برای به دست آوردن کاملش باید باستانشانسان و دیگرانی که به این مساله علاقه دارند، انتظار بکشند. با آن هم از آن جایی که بخش زیاد تبصره ها در مورد بررسی های بوسر، بر این خط تمایل دارند که دگرگونی های اقلیمی کوچک پنداشته شود، بحث بعدی ممکن است در این خط سیر نماید که گونه گونی تغییر آب و هوا را در درجه بالاتری نشان دهد.</p> <p><strong>سرچشمه های طبعی برای گذران زیست و هستی</strong></p> <p>شاهد هایی که در مورد دگرگونی آب و هوا به دست آمده اند، نمایشگر این درستی اند که کم از کم از ۵۰۰ پیش از عیسا، و ممکن پیش تر، تغییر زیادی در تنوع اقلیمی، با آن که ممکن زمان کمی خشکی و یا تری بیشتری رخ داده باشد، به میان نیامده است. به این گونه می توان با بررسی وضع کنونی به چگونگی حالت در گذشته دور دست یافت. می توان یادآور شد که در افغانستان در آن گذشته، اقلیم سرد تر، خشک تر بوده است و یا گاهی رطوبت بیش تر. از سوی دیگر، وضع کنونی را می توان به حیث شاخص نیز به حساب آورد.</p> <p>در افغانستان مانند دیگر کشور های رو به رشد، به مشکل می توان به رقم های قابل باور دست یافت. با آن هم ژ. هوملوم J. Humlum جیوگرافی دان دنمارکی در سال ۱۹۵۹، یک تصویر کامل از آگاهی های کنونی را در مورد گیتی شناسی این کشور، به دست داده است. لویس دوپری، به تازه گی کتابی را نشر نموده است که در برگیرنده رقم های مهم در مورد افغانستان کنونی می باشد که بخش زیاد داده ها را ما از آن بر گرفته ایم. (ل. دوپری، ۱۹۷۳.)</p> <p>هردو، دوپری و هوملوم، تقسیم بندی منطقه یی کشور را بر اساس رابطه آن ها با آب و هوا و نمای شکلی، نموده اند. در این جا ما برخی دگرگونی های پیشنهادی دوپری را پذیرفته ایم. این را می توان در (شکل شماره یک. شش) دید. نقشه های عمومی، بخش سرسبزی، اقلیم و ساحه های برجسته را در (شکل شماره یک. هفت.) مشاهده نماید.</p> <p>در شکل شماره یک. شش. ما شاهد سیزده محیط زیست هستیم. این بخش بعد به پنج حصه جداگانه که در نقشه به شکل سایه دار نشان داده شده، دسته بندی شده اند. اول کوه های بلند بدخشان، نورستان، گذرگاه واخان و کوه های مرکزی. پس تر، کوه های شمال و جنوب همراه با دامنه هایی که در کوه های مرکزی خزیده اند، می آید. زمین های هموار ترکستان، سطح پایین هرات ـ فراه و دو وادی مهم با دریا هایشان و در آخر، دشت ها و صحرا هایی در شمال و جنوب هلمند.</p> <p><strong>کوه های بلند</strong></p> <p>بدخشان و نورستان زمین های کوهستانی اند که در غرب توده بزرگ پامیرها، افتاده اند. امرز مرز های بین المللی، پامیر ها را میان روسیه ( حالا تاجیکستان. طرزی)، چین، پاکستان و افغانستان تقسیم نموده است. اما، این مرز ها هیچ گونه برجسته گی اصلی را به همراه ندارند. می بایست گذرگاه واخان و گره گاه پامیر را جز ساحه گسترده تر منطقه پامیر بخوانیم.</p> <p>منطقه پامیر در سطح بلند قرا دارد. بخش زیادش دارای بیش تر از سه هزار متر بلندی دارد. قله های جداگانه اش تا ۷۶۲۰ متر بلندی. در بالاتر از پنج هزار متر، برف همیشگی حضور دارد و سفر در وادی هایش به وسیله یخبندان و دره های عمیق به شدت دشوار می باشد. واخان، بدخشان و نورستان در سرشیبی تندی قرار دارند و حلقه پیوند کوهی را میان پامیر و کوه های مرکزی می سازند. کوتل ها و گذرگاه های تابستانیش راه را از آن چی اکنون به نام پاکستان یاد می گردد، و هم چنان استپ های تاجیکستان، از میان بدخشان با گذر از پامیرها به آبریز تاریم Tarim ( آبگیر بزرگی است در شرق کاشغر در چین که از دریایی به همین نام آبیاری می شود. طرزی) و چین، پیوند می دهد.</p> <p>در تمام این ساحه ها، اقلیم وضع گزافه گونه یی دارد. به این معنا که در زمستان درجه گرما تا زیر صفر می رسد، اما، در روز های تابستان گرما تا ۲۶ درجه س. گ یا برتر از آن بالا می رود. (نگاه کنید به شکل شماره یک. هشت). در این جا اقلیم به شدت زیر تاثیر بلندی ها و ارتفاع ها زمین از سطح بحر، قرار داشته می باشد. به همین دلیل تنوع زیست را می توان شاهد بود. بخش کوهستان از دید جیوگرافی به شدت پیچیده است و از گونه گونی زیادی بر خوردار می باشد. این جا زیر فشار و حرکت شدید در جریان تشکل سلسله کوه های همالیا، قرار گرفت. در نتیجه، سبب درهم ریختن قشر بالایی کوه ها گردید. با آن که در این جا ما شاهد تنوع ساختار کوه ها هستیم، اما، شکل مسلط همانا بخش نازک می باشد. در بخشی از دره ها می توان رسوب لای هایی را دید که از بستر دریاچه های یخبندان شکل گرفته است. این امر، زمین را در بخش دامنه کوه ها برای کشت و زراعت بارو ساخته است.</p> <p>ساحه هایی در کوه های مرکزی تا ۲۷۰۰م. بلندی دارد و در بخشی از جای ها، قله ها تا ۲۷۴۰ و یا ۴۱۸۰ م. بلندی دارد. بخش شرقی این سلسله، بلند تر از بخش غربی می باشد. در این کوه ها، گذر گاه ها یا کوتل هایی وجود دارند که از آن میان شِبَر و سالنگ پر اهمیت اند. بار دیگر باید یاد آور شد که بلندی ها نقش مهمی را نی تنها در دگرگونی آب و هوا دارد، بل بر اندازه ریزش باران نیز اثر وارد می نماید. با آن که این ساحه سرچشمه دریا های مهم این کشور چون: کابل، هلمند و هری می باشد، اما، مقدار بارنده گی و چراگاه ها و سرسبزی طبیعت در آن کم می باشد. در جدول شماره دوم، که از اثر سال ۱۹۷۳، دوپری گرفته شده، بخش های طیبعت سرسبز در کوه های مرکزی و نورستان نشان داده شده است. این جدول را در مورد بدخشان و پامیرها نیز می توان به کار برد. بخش های جنگلی سرچشمه خوبی برای جمع آوری غذاها از یک سو و وجود جانداران برای شکار می باشند . به باور دوپری، در دره پنجشیر، جنگل ها در سده ششم عیسایی بریده شدند. (دوپری. ۱۹۷۳.) در بخش پایینی، زمین را برای کشت آماده ساختند. بستر دره و کناره های دریا، زمین خوبی را برای کشت، امکان شکار و گرد آوری میوه و ترکاری فراهم نموده است. در بخش های بالایی چراگاه های پـُرباری در هنگام ماه های تابستان، وجود دارد. می توان بیان داشت که تمام این منطقه، جای مناسبی برای چرا و زیست با هم در هنگام دگرگونی انسان در خط تکامل و روند مطابقت با وضع و شرط های محیطی، به حساب می آید.</p> <p> در بخش های کوهستانی، جای هایی انباشته از معدن و کان می باشند. برخی از این ها، برای زیست انسان در دوران پیش از تاریخ، از اهمیت ویژه یی بر خوردار بوده اند. برای نمونه سنگ آهن در کوه هایی که در دور دیونیان Devonian شکل گرفتند، یافت می شود. (در دانش گیتی شناسی به دوری گفته می شود که به بخش چارم پالزویک، تعلق دارد. این دور میان ۴۰۹ میللیون تا ۳۶۳ میللیون سال پیش را در بر می گیرد. در این دور، ماهیان فراوان وجود داشتند. اولین جانداران دو زیستی خاکی ـ آبی، به میان آمدند. درهمین دوران، اولین جنگل ها نیز از زمین قد کشیدند. این واژه به دوری که معدن ها و کان ها نیز تشکل یافتند، به کار می رورد. طرزی) و پرمیان Permian (در جیولوجی بخش اولی شکل گیری معدن ها و کان ها را می گویند. این دور، میان ۲۹۰ تا ۲۴۵ میللیون سال پیش را در بر می گیرد. آب و هوا در این دور داغ و خشک بوده است. در این دور، شاهد نابودی آبزی های زیادی بوده است. این واژه از منطقه پرم در روسیه گرفته شده است، زیرا نشانه های زیادی از اثر های این زمان، در آن دیده شده است. کاربردش در سده شانزدهم، آغاز یافت. طرزی) در شمال شرق کشور به ویژه در دورادور کابل، دیده می شود. هم چنان مس در این ساحه همراه با سرب یافت شده اند. گوهر ها و سنگ های بهادار و قیمتی مانند: نقره، یشم و یاقوت در بخش های کوهستانی وجود دارند. مهم ترین سنگی را که انسانان پیش از تاریخ از این جا مورد استفاده قرار دادند، لاجورد بدخشان می باشد.</p> <p><strong>کوه ها و تپه ها</strong></p> <p>سراشیبی کوه ها و تپه های بلند درجنوب هندوکش، از کابل شروع و از سوی شمال شرق به جانب جنوب غرب فرود می آید. این را می توان منطقه انتقالی سطح بلند میان کوه ها و زمین های خشک کنار دریای سند، دانست. در ساحه کابل می توان وادی های کوهی متعدد از آن میان: وادی کابل، دره کوهستان ـ پنجشیر و دره غوربند، دید. این جا از گذشته های دور محل زنده گی و زیست بوده اند. در مرز جنوب غربی کوه های کابل، دریای کابل، دره ژرفی را کنده و راهش را به سوی وادی هموار جلال آباد، می گیرد. وادی های کم عمق همانند دیگر در دل کوه های وادی سند راه باز نموده به سوی جنوب تر می خزند.</p> <p>در هنگام زمستان، در بلندی ۱۸۰۰م. برف همه جا را می پوشاند و درجه گرما به صورت عموم در تمام منطقه پایین تر از صفر می رسد و باد سوزنده یی می وزد و با خویش سرمای بدی را به همراه می آورد. در روز های تابستان درجه حرارت در بلندی ۲۱۰۰متر، میان ۱۳ تا ۱۸ س. گ. سیر می نماید. جلال آباد به صورت عادی گرم تر است و گرمای متوسط در ماه جولای به ۳۳ س. گ. می رسد و این درجه در زمستان به ۷ س. گ پایین می آید. هر قدری که به سوی جنوب بروید درجه حرارت بالا می رود، (نگاه کنید به شکل یک. چار) ولی با آن هم درجه حرارات در کندهار به صفر نزدیک می گردد. هر قدری که از کوه های مرکزی به طرف جنوب غرب برویم به همان اندازه، زمین های سبز و دشت های کم علف به نیمه دشت ها بدل می گردد.</p> <p>در آن جای های که دریا ها از کوه های هندوکش سر می زنند، امکان برای کشت آبی و چراگاه های فراوان وجود دارد. تمام این بخش برای فعالیت دامداری و گله داری مناسب است. بلندی های با ارتفاع ها گونه گونه، زمینه رابرای تهیه غذا های متنوع که گردآوری و یا تولید شوند، فراهم می سازند. وادی ها و دره های پرپهن در شمال شرق محیط مناسبی را برای کشت آبی و للمی و دسترسی به منبع های متعدد طبعیی آماده ساخته است.</p> <p>تپه ها و کوه های دارای بلندی کم در شمال، سطح مرتفع مناسبی را به گونه دشت های سرسبز و بی جنگل می سازد. کوه ها تنها زمین کم عمق و پر جغله راشکل داده اند. اما، در دره های پایین سیلاب ها زمین را بارور می سازند. دریا های اندراب و سرخاب دره های ژرف و پر پهنی را ساخته، کندز را از راه این دره ها، به کوتل شبر در کوه های مرکزی پیوند می زند. در بخش های دیگر افغانستان، اقلیم خشک بوده و درجه حرارت در جای ها گونه گونه و هم چنان میان تابستان و زمستان تفاوت زیاد دارد. به ترین جای برای سکونت انسان دره هایی اند که در میان شان دریا ها سیر می نمایند. این جای ها خاک خوب و آب فراوان برای زیست جانداران و گیاه ها و هم چنان کشت، فراهم می دارند. با آن هم، منطقه های بلند، چراگاه ها داشته زنده گی ساده و ناداری را می توان به وسیله کشت للمی، شکار و گرد آوری میوه و دانه، به پیش برد.</p> <p>در دامنه های کوه های جنوبی و شمالی، به ویژه در ساحه کابل کان های آهن، مس و دیگر و دیگر... را می توان یافت. از سوی دیگر، این ساحه ها با کان هایی که در دل کوه های بلند قرار دارند، نزدیک اند. از جانب دیگر قرابتی با کان های نمک و گچ نیز دارند.</p> <p><strong>زمین های هموار و کم ارتفاع </strong></p> <p>کوه ها و بلندی ها در شمال، جایشان را به زمین های هموار و خشک می دهند. دریا ها در بخش هایی از ترکستان جریان می یابند و در پایان آب، آرام آرام در ریگزار ناپدید می گردند. به هر حال، رسوب ها و لایه هایی که خصوصیت باروری دارند و از دشت های کم آب و علف روسیه به وسیله باد های تند به زمین های هموار و دامنه های کوه ها پف می گردند، اگر با شبکه های آبیاری همراه گردند، به ترین خاک حاصلخیز به حساب رفته به درد کار ساختمان ها نیز می خورند. هر قدری که از کوهستان به زیر بیاییم، زمین سنگی و جغله دار جایش را به دشت های ریگدار می دهد. در برخی جای ها تپه های ریگ روان و میدان های ریگی، وجود دارند. اقلیم به شدت دگرگون پذیر است، زیرا زیر هجوم سخت باد های تندی که از شمال و غرب می وزند، قرار می گیرند. در زمستان، هوای سرد یک امر عادی است، اما، گاه گاهی گرما به ۱۸ درجه س.گ. می رسد. گرما در روز های تابستان شدید است و تا ۴۰ درجه س. گ می رسد، اما، در شب ناگهان پایین می افتد. باران کم است و به زودی بخار می گردد.</p> <p> زمین های هموار در فراه ـ هرات خوشگوار تر است. این بخش را می توان ادامه فلات ایران دانست و تپه های دارای بلندی کم، آبگیرها و دره ها در آن فراوان اند. باران کم است (در هرات سالانه تا ۱۸ س.م می رسد) و درجه گرما از شب های یخ زده در زمستان تا روز های به شدت گرم در تابستان (گاهی تا ۴۵ درجه س.گ.) سیر می نماید. خاک تپه ها کم بار و سنگی است و در بخش های غربی نمکزار و پرلای است.</p> <p>در هر دو جای چراگاه ها برای دام وجود دارند، اما، بسیار کم اند و تنها در کنار دریا ها به گیاه و علف فراوان می توان دست یافت. رویهمرفته، جای مناسبی برای کشت و کشاورزی در صورت وجود شبکه های آبیاری، می باشد.</p> <p><strong>دریای آمو و وادی هلمند ـ سیستان </strong></p> <p>از این هردو دریای بزرگ، بهره برداری گسترده یی در جریان دوره تاریخی و ممکن پیش تر از آن هم، صورت گرفته است. هر دو، به آبگیر های خاکی می ریزند و به صورت عادی مورد تهاجم سیلاب های فصلی اند. در بخش پایانی مسیر دریای آمو در بخش افغانستان، دلدلزار و جبه زار است و از دشت های خشک، به وسیله شیب های کوچکی که آب آن ها به ساده گی تخریب می نماید، جدا می شود. در برخی جای ها می توان نمکزار هایی را دید. آبگیر سیستان تنها ۵۲۰ متر از سطح بحر بلندی دارد و می توان آن را پر از جبه زارهای سنگی و دریاچه هایی با آب شور و تغییر یابنده دید. بخش زیاد این آبگیر به وسیله گل و لای پوشیده و در آن ریگ و جغله هایی که از دوران دریاچه های پیشین باقی مانده اند، یافت می گردد. خود وادی هلمند از دشت ها به سوی شمال و جنوب به وسیله بریده گی ها، و آن جای که کشت نشده، با گیاه های کوتاه، جدا می گردد.</p> <p>دریا ها و دریاچه های آبگیر سیستان، دارای ماهی و پرنده گان وحشی می باشند. این ها سرچشمه خوبی برای مواد غذایی به حساب می آیند. از این دریا ها می توان برای شبکه آبیاری بهره گرفت. از سوی دیگر سیلاب های متناوب خاک پــُرباری را برای کشت فراهم می نمایند. با آن هم، اقلیم به شدت خشک و گرم، راه را برای تبخیر سریع باز می نماید و شبکه آبیاری نامناسب، زمینه را برای شکل گیری شوره زار که برای کشت مساعد نیست، هموار می سازد.</p> <p><strong>دشت ها</strong></p> <p>دشت سنگی بخش غربی که به نام دشت مرگو یاد می شود همراه با دشت جنوبی که ریگستان نام دارد، به دو سوی دریای هلمند، قرار دارند. این دو را می توان دشت های کامل خواند که در آن ها سبزی عادی و طبعی سر نمی زند. در آن ها تنها شترخار یافت می گردد و بس. با وجود شب های سرد، درجه گرما در روز به ۴۵ درجه س. گ. یا بالا تر می رسد. در جنوب ریگ های روان که به صورت دایم بر بستر سنگی جریان دارند، زیاد می باشند. در شمال ریگ کم تری وجود دارد، اما، این جا پر و انباشته از جغله های سیاه می باشد. هم اکنون این دشت ها، منبعی برای تغذیه انسان و چارپایانش نمی باشند.</p> <p><strong>حالت کنونی شیوه های زیست</strong></p> <p>شیوه های کنونی زیست، به صورت عادی نی تنها در میان گروه های مربوط به محیط های گونه گونه، تفاوت دارد، بل در میان گروه هایی با تاریخ های فرهنگی نا همرنگ، نیز جریان دارد. ما در این جا سر آن نداریم تا به شرح دقیق قومی در افغانستان مدرن دست بیازیم. باشنده گان کنونی مخلوطی از مردمی اند که به افغانستان در زمانه های متفاوت کوچینده اند. دو گروه بزرگ مردم همانا پشتونان و تاجیکان اند که هردو به زبان هند و اروپایی سخن می زنند. پشتونان گروه مسلط در حنوب هندوکش اند و تاجیکان به صورت عموم در شمال شرق. گروه مهم دیگر زبانی، ترکی است که بخش زیاد به وسیله بازمانده گان مغولان که در بخش های شمال زنده گی می کنند، گپ زده می شود. مغولان هزاره که در کوه های مرکزی زیست می کنند، نیز به زبان هند و اروپایی حرف می زنند. هم چنان در این سرزمین گروه های قومی و یا زبانی دیگری نیز وجود دارند. در میان آنان نورستانیان، ایماق و بلوچ قابل توجه اند. شرح گسترده آن را می توان در اثر دوپری، سال ۱۹۷۳، دید. با وجود مردمان گوناگون و رسم و رواج های مختلف، هدف این فصل و پاره آن است که به نمونه های مهم شیوه زیست و گذران زنده گی، بدون این که به گروه ویژه قومی اشاره یی شود، بپردازد.</p> <p>بخش زیاد مردم افغانستان در روستا ها زنده گی می نمایند. درسال ۱۹۶۰، نود فیصد در ده ها زنده گی می کردند و ۱۵ درصد به شکل کوچی و یا نیمه کوچی گذران می نمودند. برای باستانشناسان جای خوش بختی این است که ابزار کار مدرن برای کشت و زراعت به تازه گی در افغانستان رایج شده است.. هوملوم Humlum درسال های ۵۰ ع. در اثر بررسی های محلی داده های جالبی را در کتابش گرد آورده است. او از شیوه های زیست و گذرانی سخن می زند که می توان آن ها را با راه و روشی که در پیش از تاریخ مروج بوده است، مقایسه کرد. از آن جایی که تنوع و گونه گونی زیادی در شیوه زنده گی مردم، به شمول کوچیان، شکارچیان، گردآوران مواد غذایی، کشتگران و باشنده گان شهری وجود دارد، از جمع بندی آن می توان به نمونه های شیوه زنده گی در پیش از تاریخ دست یافت. لشنیک، ۱۹۷۳، Leshink به این باور است که در افغانستان همانند بلوچستان و وادی سند، نظام کار برد و استفاده از زمین در زمان کنونی، در جریان چند میللیون سال دگرگونی نپذیرفته است.</p> <p>در بخش اولی که در مورد اقلیم سخن زدیم این امر را روشن ساخته است که در افغانستان، منبع آب عنصر مهم و تعیینگری را برای تهیه غذا و گذران زنده گی برای انسان می سازد. این امر نی تنها بر کشت و کشاورزی اثر وارد می نماید، بل بر دام داری، شکار و گردآوری غذا تاثیر نیرومندی به جای می گذارد، زیرا وجود چارپایان و گیاه ها به آب بستگی دارد.</p> <p><strong>کشت و زراعت</strong></p> <p>آن گونه که گفته شد، هفتاد و پنج در صد باشنده گان افغانستان، ساکنان بخش روستاها یا دهکده ها اند و بخش زیاد شان گذران زنده گی شان را از راه کشت و زراعت، مهیا می سازند. هرگاه نگاهی به بخش های مهم زیر کشت در کشور بیندازیم، متوجه می گردیم که در همان جاها، بیش تر مردم قراردارند.(شکل. یک. نه) تاحال نقشه دقیق توزیع نفوس وجود ندارد، زیرا تا اکنون احصاییه باشنده گان بر پایه تخمین های حکومت ها بنا یافته است. جای شگفتی نیست هر گاه ببنیم که اول از همه این ساحه ها در منطقه های سطح های هموار و یا دامنه کوه ها قراردارند و دوم این که بخش زیاد شان در کنار دریا ها و یا واحه های نزدیک به آن ها وجود دارند. وضع و شرط برای زراعت در این ساحه ها تا اندازه زیاد همسان اند ـ وجود نیاز های لازم برای کشت. بخش زیاد زارعان و کشتکاران در این کشور، از دو شیوه آبیاری همانندی، به استثنای برنامه های مدرن در کنار دریاهای آمو و هلمند، کار می گیرند.</p> <p>در جنوب و غرب کوه های مرکزی، شیوه کاربرد کاریز یا قنات، استفاده گسترده دارد. (نگاه کنید: شکل یک. ده). کاریز همان جوی زیر زمینی است که از آب زیر زمین نزدیک تپه های همجوار کوه ها بهره برداری نموده آن رابه واحه های پایین می راند. (هوملوم، ۱۹۵۹). برخی از کاریز ها ی تا ۳۰ ک.م. درازی دارند. کاریز هایی به درازی ۸ تا ۱۶ ک.م. فراوان وجود دارند. این راه زیرزمنی، به وسیله دست و ابزار ساده کنده می شود. پیش از آن در سطح زمین، با کندن غار هایی و ریختن مواد کنده شده در دورادورش آن را نشانی می نمایند. این کاریز ها را می توان درتمام ایران، بلوچستان و پاکستان یافت نمود. هیچ کس آغاز تاریخ استفاده از آن را نمی داند، اما، روشن است که در زمان هخامنشیان و ساسانیان از آن ها بهره گرفته می شده است.(انگلیش، ۱۹۶۶). ابزار های کار که برای کندن این کاریز های به کار می روند، بسیار ساده اند. همه چیز بسته به توانایی و مهارت کاریزکنان برای راندن این آب های زیرزمینی به سوی واحه های زیست دارد. آن گاه که آب به واحه وارد گردید، به وسیله جوی های کوچک، برای آبیاری استفاده می شود.</p> <p>شیوه دوم استفاده از آب را می توان بهره برداری از دریا ها خواند. آب دریا را به وسیله بند های ریگی و سنگی کوچک در بالا آب گرد آوری شده و سپس به جوی ها رانده می شود. آب بر اساس قاعده سیر از بالا به پایین، وارد کشتزار می گردد. در بخش های کوهستان، در همان بخش بلندیی که آب جمع می گردد، نگه داری شده سپس به وسیله شبکه جوی ها به کشت های پایین سوق داده می شود.(نگاه کنید: شکل، یک. یازده). این شیوه بهره برداری نی تنها در دریا هایی که در زمین های هموار جریان دارند، به صورت گسترده یی به کار می رود، بل در دره های کوهی کوچک نیز مورد استفاده قرار می گیرد. آن ها را می توان در تمام دامنه های سراسر کوه های همالیا دید که راه به سوی شرق باز می کنند. چنین به نظر می آید که گروه های کوچک مردم پیش از تاریخ که در دره های پــُردریا به سر می بردند از همین شیوه آبیاری بهره می گرفتند. با آن هم در وادی دشت هلمند، شبکه آبیاری بزرگی که باری وجود داشت، به یاری گسترده مردم که در سراسر وادی زنده گی می کردند، برای ساخت، تقسیم آب و بهره برداری از آن نیاز بود. در این راه، گله داری، نگهداری و مراقبت از این شبکه آبیاری به شدت از اهمیت زیاد بر خوردار بود، زیرا فصل های سیلابی خرابی زیادی را در شبکه آبیاری سبب می شد. در شمال، خود دریای آمو و شاخه های دیگرش نیز برای ساخت و کارگیری شبکه آبیاری به شدت مورد بهره برداری قرار می گرفت. در این جا ترکیب خاک پر از لایه زرد و خاکستری رنگی است که وزش باد آن ها را از استپ های شمال به این جا می راند. این ماده به شدت بر باروری خاک می افزاید و از آن به ساده گی می توان جوی ها و بند هایی را برای توزیع آب ساخت.</p> <p>غله ها و دانه های اساسی که در این زمین های آبی در جنوب کشت می گردند، گندم، جو، نسک، لوبیا و جواری می باشند. سه غله اولی در بهار و دو تای دومی در خزان کشت می گردند. درکنار این ها ترکاری، پنبه و دانه های روغنی و تاک، درخت های میوه دار و خربزه نیز زرع می گردند. در این جا نقش تاکستان ها بسیار مهم است زیرا انگور و کشمش یکی از قلم های عمده مال های صادری به حساب می آید. این ها را در پناگاه دره های کشت می کنند تا از شر گرما به امان مانده و زمینه آبیاری برای شان میسر گردد. در بخش های این ساحه ها در کنار دریا ها برنج کشت می شود، این غله در کنار پنبه، گندم و نی شکر از اهمیت جدی برخوردار است. ترکاری و درخت های میوه دار در شمال و هم در جنوب، کشت می گردند. نسک، لوبیا و فاسولیا در سراسر افغانستان منبع مهم غذا به حساب می روند، اما، گندم در بالای این فهرست به حیث یگانه غله قرار می گیرد.</p> <p> با آن که این شیوه آبیاری اهمیت فراون دارد، اما، نباید کشت للمی را، به ویژه در کوهستان ها، فراموش نمود. گندم لیلمی یکی از اساسی ترین ماده غذایی به حساب می آید. هوملوم در سال ۱۹۵۹، گزارش داد که خود شاهد وجود این غله در بلندی سه هزار متری بوده است.</p> <p>دهقانان با استفاده از ابزار کار ساده به کار کشت می پردازند. هوملوم در سال ۱۹۵۹، تصویر تمام نمایی همراه با جدول ها و عکس ها ترتیب داده است. پیش از آن که زمین قلبه گردد، آن را همراه با کنده چوب سنگین که به وسیله گاو نر کش می گردد، به روی زمین می دوانند تا توده های برآمده خاک، بشکنند. قلبه نیز به وسیله گاونر رانده شده و از یک کنده چوب (یوغ) که در نوکش تیغه آهنی (گاو آهن) قرار دارد، متشکل است. گونه های مختلف قلبه وجود دارند اما، هیچکدام به عمق زمین راه باز نکرده و شیاری با چقوری کوچک بر زمین ایجاد می نماید. تخم را برروی زمین پاش می دهند و برای درو از داس استفاده می کنند. دانه را از کاه به وسیله راندن چارپایان به روی خرمن از هم جدا می کنند و یا به ساده گی با دست آن را انجام می دهند. بعد، آن را با شاخی یا چج باد می کنند. در مرحله آخر، آن را با غلبیل ساده از ریزه های کاه جدا می کنند. این ابزار کار، درکنار بیل و کلند، همه ابزار کار کشاورز را می سازند. ممکن او غله را با آسیاب دستی آرد نماید، اما، بخش زیاد به وسیله آسیاب آبی، به آرد تبدیل می گردد. برای باروری زمین آن را شخم زده و یکسال یا دو سال در میان می کارند. این کار را آیش می گویند. بر زمین آیش، چارپایان و دام ها را برای چرا رها می کنند. این کار با پاروی چارپایان ، بر باروی زمین می افزاید.</p> <p> کشاورزان ساکن و یا نا کوچ در واحه ها، دره ها و کوه ها هم چنان گله داری نموده دارای رمه و گله گاو و گوسپند می باشند. این کار، نی تنها برای شان غذا تهیه می دارد، بل کالا و لباس، سرگین، تپاله یا تپی گاو برای سوخت و نیروی کار برای انتقال و امور زراعت فراهم می نماید. گاوان نر را برای شخم زدن و بردن بار در راه های کوتاه، کار می گیرند. آنان را در زمستان با علفی که برای این منظور کشت می کنند، تغذیه می نمایند. گله های گاو، شیر تهیه می دارند و در کنارش از بز که با گیاه های خود رو تغذیه می نماید، بهره می گیرند. گوسپند مهم ترین چاروای خانگی در افغانستان، به ویژه شمال، به حساب می آید. این گوسپند است که پوست قره قلی را برای صدور به خارج، فراهم می نماید. در همه بخش های کشور، مرغداری معمول است. در این جا آن ها برای به دست اوردن غذا به گرد خانه ها می گردند و در کنار این که از پس مانده های تغذیه می نمایند، گوشت و تخم، این ماده حیاتی برای زنده گی را تهیه می دارند.</p> <p>در کنار رمه و گله، از اسپ برای بار بردن در شمال کار می گیرند. در جنوب خر و قاطر نقش مهم تری دارند. از شتر برای سفر های دراز کار گرفته می شود. دراین جا هر دو نوع یک کوهانه و دو کوهانه یافت می گردد.</p> <p> در بخش کوه ها، کوچ انسانان زیاد است. مردان در تابستان، گله و رمه خویش را برای چرا به جای های بلند می کوچند. زنان و پیر مردان می گذارند تا به کار کشت بپردازند. مردان با آمدن فصل سرما بار دیگر به زمین های هموار بر می گردند.</p> <p>این گونه نظم گذران و معاش زنده گی در بخش کشت در همه جای های کشور رواج دارد و چگونه گی تنوع آن بسته به بلندی و منبع آب می باشد، اما، به صورت عموم به دور گندم و جو به حیث ماده های حیاتی متمرکز است و با آن ها می توان ترکاری را اضافه نمود. مواشی یک بخش مهم نظام کشت شمرده می شود. این هم بستگی زیاد به شبکه آبیاری و فن دارد.</p> <p>غله ها را هم برای تبادله جنس به جنس کشت می کنند. حالا از فروش آنها می توان پول نقد نیز به دست آورد. در برخی از ده ها کار دگرگون سازی مواد زراعتی ونبدیل آن به مربا، شربت و دیگر و دیگر نیز آغاز شده است. در شمال پنبه، برنج، لبلبو برای تولید شکر و دانه های روغنی کشت می گردد. درجنوب نیز کمی پنبه، دانه های روغنی و انگور تولید می گردند. مواشی و گله داری پیش از نوشدن زراعت، رایج بود و به کشتگران ساکن فرصت می داد تا مال ها را از جای های دور نیز به دست آورند. کوچیان نقش مهمی را دراین تجارت بازی می کنند. جایگاه آنان در دوران پیش از تاریخ نیز در رده قابل توجه قرار داشته است.</p> <p>چنین به نظر می آید که بدانیم که کدام بخش شبکه زراعت در گذشته، می تواند به درد وضع کنونی بخورد. این امر روشن است که ابزاری که اکنون استفاده می گردد، پیشرفته تر از دوران کشت در عصر آهن نیست. ممکن برخی غله هایی که اکنون مروج اند، برای گذشته گان نا شناس بوده باشند، اما، بسیار امکان دارد گه بخش زیاد آن ها به شکل وحشی، همچنانی که امروز وجود دارند، می رویده اند. واویلف، Vavilov در سال ۱۹۵۱، یاد آور شد که ساحه افغانستان و پاکستان جای و محل مستقل فرهنگی را در خط دانه ها و غله های گوناگون به ویژه ـ گندم، نخود و لوبیا می ساختند و همین اکنون هم نقش مهمی در شبکه کشت به دوش می کشند. هم اکنون بخش مهم افغانان از گونه های ابتدایی گندم استفاده می کنند. شبکه ساده آبیاری از رود خانه ها برای بخش زیاد همبود های زراعتی در دوران پیش ار تاریخ مناسب بوده اند. اما، ساختن شبکه کاریز ها از دید فنی دشوار تر بوده است.</p> <p>اگر ما این گونه فکر کنیم که نظام کنونی کشت، شباهتی با کار دهقانان پیش از تاریخ ندارد، یگانه شاخصی که می توانست ما را در این زمینه یاری برساند، رقم ها و داده های سطح حاصل دهی کنونی، و یا تعداد مردمی که همین اکنون از یک واحد زمین تغذیه می کنند، بود. با اندوه باید گفت که ما به رقم ها و داده های قابل اعتماد در این مورد، دسترسی نداریم. به هر روی، هوملوم، در بررسیی که از واحه پیرزاده که به وسیله کاریز آبیاری می گردد، انجام داده به این نتیجه دست یافته است که سطح حاصل دهی از ۴ هزار تا ۱۴هزار ک. گ در هر هکتار زمین فرق می کند. بررسی هایی که ازخاک صورت گرفت نشان می دهد که این سطح پایین حاصل دهی ناشی از نوع گندم ابتدایی و مرض ها می گردد، تا ناباروری خاک. (هوملوم، ۱۹۵۹، ص.۲۲۹ تا ۲۳۱.) فکر می شود که در دوران پیش از تاریخ نیز زارعان همین اندازه حاصل را به دست می آوردند. میشیل، Michel در سال ۱۹۵۹، گزارش می دهد که در ولایت قطغن، در سال ۱۹۵۶، تولید گندم رقم ۱۳ هزار ک. گ. در هر هکتار را نشان می دهد. این امر به دلیلی بوده است که از خاک پر بار کنار دریا بهر گرفته شده بود. هم چنان در آن جا از کود کیمیایی و شیوه آیش، نیز کار گرفتند. هومولوم، در مورد کشت للمی به ویژه در بخش های بلندی ها به این باور است که دارای حاصل دو تا چند بیش تر بوده است. هم چنان گندم للمی دارای پروتین بیش تر از گندم آبی است. میشل، در سال ۱۹۵۹، از حاصل بلند گندم های گونه گونه در کشت نمونه که در کابل صورت گرفت، سخن به میان می آورد. بر این اساس حاصل میان ۳۰ تا ۴۰ بوشل (هر بوشل برابر ۳۵ لیتر می گردد. طرزی) در هر نیم هکتار زمین بوده است.</p> <p><strong>کوچیان</strong></p> <p> تمام دهقانان در افغانستان ساکن نیستند: گروه هایی اند که می توان به آنان کوچیان گله دار ناب گفت. در کنار آنان کسانی اند که کوچیگری فصلی را با کشت غله همراه می نمایند. برخی از گروه ها، درجه کوچیگری خویش را با اقتصاد متغییر و یا وضع آب و هوا همسان می سازند و مطابقت می دهند. برخی از گروه های فاصله کوتاه را سفر می کنند، در حالی که گروه دیگر تا هزار ک. م. راه میان چراگاه های زمستانی و تابستانی را می پیمایند. فردیناند، Ferdinand در سال ۱۹۵۹، دو گروهی جدا از هم را تشخیص داد: آنانی که در جنوب و غرب اند و آنانی که در شرق اند. این تقسیم بندی دایره گسترده فرهنگی را همراه با محیط، در بر می گیرد. در هر دو نمونه، می توان به کوچیان ناب و نیمه کوچی بر خورد. اما، در شرق گروه های دیگری هم اند که آنان در اساس کارگران فصلی اند که با گله ها نیز همراه اند. هم چنان گروه هایی که در ساحه معینی مانند جنگل های کوهی نورستان، حرکت می کنند.</p> <p>آن گاهی که واژه کوچیان ناب را به کار می بریم، هدف این است که وسیله گذران شان گله های گوسپند و بز می باشد. این ها غذا، سوخت، مواد برای لباس، و پناه گاه تهیه داشته موادی را هم برای تبادله میان دهقانان و سوداگران در شهر ها تهیه می دارند. آنان از چراگاه های زمستانی به سوی چراگاه های تابستانی به بخش های کوهستانی واقع در کوه های مرکزی سیر می نمایند.(نگاه کنید به شکل یک. دوازده). با آن که چارپایان شان مواد لازم را تهیه می دارند، اما، این ها نمی توانند آنان را خود کفا بسازد. به این گونه، با زارعان به تبادله می پردازند تا به ابزار و مواد تولید شده دستی و مواد غذایی دسترسی بیابند. بر اساس بررسی فردیناند، در سال ۱۹۵۹، کوچیان جنوب و غرب وابستگی کم تری به این گونه سوداگری دارند، نسبت به آنانی که در شرق و جنوب شرق حضور دارند. برخی از کوچیان را می توان سوداگران ابتدایی یا دوره گرد، با آن که گله داری هم می نمایند، خواند. بخش زیاد این گروه ها را می توان در میان کوچیان شرقی یافت و نقش مهمی را در اقتصاد افغانستان مرکزی بازی می نمایند. این ها مال را از پاکستان به داخل کوه های مرکزی، برای تجارت با دهقانان و دیگر کوچینان می آورند.(شکل. یک. سیزده). بخش زیاد این تجارت در چار روز بازار بزرگ در ساحه های چار ایماق در ولایت هرات صورت می گیرد. سوداگران لباس، شکر، چای و ظرف های فلزی می آورند و آن ها را در برابر پول و یا گندم، مسکه و چارپایان تبادله می نمایند.</p> <p>در ساحه جلال آباد آن گروه های کوچی اند که زمستان را در خود وادی، برخی موقع ها در داخل خانه ها، نزدیک و یا درون دهکده ها زنده گی نموده به کار های شاق در برابر دریافت تنها جای و نان، می پردازند. بعد در آخر بهار، به سوی ساحه های بلند می روند و در سر راه شان به درو دست می زنند. در برابر این کار، یک مقدار غله به دست می آورند و اجازه دارند تا مواشی شان در کشت درو شده به چرا بگذارند. این کار، بر باروری زمین نیز کمک می نماید. آنان تابستان را با گله شان در دهکده های مرتفع به سر برده و در هنگام خزان به جای های اولی بر می گردند. گله و رمه شان بیش تر از گاوان ماده، خر و هم تعداد کم گوسپند و بز مرغ متشکل است.</p> <p>در کوه های شرقی نورستان نوع دیگر کوچیگری را می توان مشاهده کرد. در این جا، گله های بز همراه دارند. اینان در بخش پاینی جنگل ها به سر برده کلبه های سنگی، گلی با شاخه های درخت و کاه می سازند تا از گزند سرما به امان بمانند. در تابستان آنان خیمه های خویش را بار می زنند و به سوی بلندی ها پـُر درخت می کوچند. آنان در برابر مواد تولیدی مانند: شیر، پشم و چارپایان، می توانند گندم و دیگر مواد غذایی و سامان خانه به دست آورند.</p> <p>آخر نی اخرین در غرب و جنوب نیمه کوچیان اند که زمین خویش را می کارند و در زمستان در دهکده های ساکن به سر می برند. آنان پس از آن که زمین خویش را کشت کردند، در ماه های تابستان با گله هایشان به کوهستان می روند و هنگام درو باز می گردند. آنان در وقت هایی که باران فراوان ببارد، نیروی خویش را به کار کشت متمرکز می سازند و در زمانه های کم آبی، به گله های خویش به حیث وسیله گذران بدیل، می پردازند. به این دلیل، در موقع خشکسالی، بر تعداد نیمه کوچیان افزایش به عمل می آید. (فردیناند، ۱۹۵۹، ص. ۲۸۷)</p> <p>به مشکل می توان واژه گروه های مشخص را در مورد کوچیان به کار برد، زیرا ایشان خویشتن را با تغییر وضع اقتصادی و محیط همسان می سازند. این امر، اما، روشن است که آنان نقش مهم را در اقتصاد زارعان ساکن و هم چنان سوداگری دوره گردی، به دوش می کشند. بررسی شیوه زنده گی شان برخی اندیشه ها و دیدگاه ها را در مورد امکان رابطه میان دهقانان و کوچیان در گذشته به ذهن راه می دهد. به ساده گی می توان بیان داشت که اصل تطابق با محیط محل و امکان های اقتصادی، از تنوع و گونه گونی گسترده یی بر خوردار است.</p> <p> شکل به کارگیری پناه گاه ها نزد کوچیان و مردمان ساکن، رابطه تنگاتنگ با محل زیست و اقتصاد مردم، دارد. گروه های مختلف کوچیان از خیمه گاه های گونه گونه بهره می گیرند. برخی از پشم بافته شده، برخی از پشم بدون بافت، برخی روی پایه های چوبی قرار داده می شوند، برخی آن را به روی دیوار های کوتاه کش می دهند، گروهی از دیوار های سنگی کار می گیرند و دسته یی ستون های چوبی. مردمان ساکن نیز در کلبه های مختلف از غار گرفته تا خانه هایی از خشت خام، زیست می کنند. در کوه، از سنگ کار می گیرند و در ساحه های دشتی از خشت خام. آن چی که بسیار مهم است این امر می باشد که مواد ساختمانی محلی برای ساخت پناه گاه ها، صرف نظر از این که از کدام وسیله های فنی کار گرفته می شود، فراون وجود دارند.</p> <p>در حالی که نمونه های عمومی گذران مردم را در افغانستان به بررسی گرفتیم، این را نباید فراموش کرد که این تنوع و گونه گونی پیوند نزدیک با محیط زیست دارد. نمونه می آوریم: در سیستان شکار چیان به صید ماهی و پرنده گان به حیث اساس خوراک خویش دست می زنند، در نورستان گرد آوری نبات ها و میوه های وحشی بخش مهم اقتصاد را می سازد. بار دیگر باید یاد آور شد که تقسیم بندی میان کشتگران ساکن و کوچیان از خط جدایی سرخ نمی گذرد. گروه های مردم نظر به تغییر محیط محلی، آب و هوا و اقتصاد، شیوه کار شان را دگرگون می سازند.</p> <p><strong>فرصتی برای سوداگری و تجارت</strong></p> <p>موقع و جای جیوگرافی افغانستان برایش امکان های شازی با ساحه های مختلف می بخشد. به صورت عموم این کشور دارای کدام مواد طبعی یا نادر نیست، ولی در سال های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ میوه های خشک و تر، قره قل، پشم خام و پنبه، قالین و کلیم و پوست گوسپند برخی از قلم های عمده صادراتی را برای خارج می ساختند. در برابر شکر و چای، تکه ها و رخت به کشور وارد می شدند.(ویلبور Wilbur ۱۹۶۹) ما در جریان بررسی دیدیم که چگونه کوچیان گندم و چارپایان را در برابر مال های دیگر به پاکستان و آن سو تر می برند. هم اکنون این کشور مواد اولی را تولید و مال های تولید شده را وارد می نماید. این نمونه ممکن در گذشته های دور نیز جریان می یافته است. موقع جیوگرافی افغانستان آن را مورد توجه عادی در راه شرق و غرب و میان هند و شمال می ساخته است. در گذشت ها، راه ابریشم از شمال کشور از میان شهر بلخ می گذشته است. هم چنان خط دیگری از راه خیبر، وادی سند را به شمال و شرق پیوند می داد.(شکل یک. چارده). در جنوب راه های متعدد از کنار کوهستان مرکزی در مسیر راه کنونی به سوی کویته می رفت. خط دیگری سند از راه غزنی به شمال شرق وصل می نمود و دیگری از راه کندهار و هرات به ایران می رفت. وادی هلمند پیوند جنوب را از کوهستان مرکزی به سیستان فراهم می نمود و با گذر از کوتل های دشت کوهستانی به خلیج عمان و تنگه هرمز می رسید. امکان وجود دارد که راه ساحلی، خط تجارتی میان سند و میان دو دریا یا بین النهرین را می ساخت.</p> <p>یکی از سنگ های قیمتی و نادری که در متن تجارت کهن قرار دارد، به گفته ( هررمن، Herrmann ۱۹۶۸) لاجورد بدخشان می باشد. این سنگ قیمتی نادر، تا شرق میانه می رسیده است. سرچشمه اش در پامیر، دریاچه بایکال و ممکن در آذربایجان و یا ممکن در کرمان باشد. لاجورد در دریاچه بایکال، از کیفیت نازلی برخوردار است و ممکن در زمان های قدیم در مقایسه با لاجورد بدخشان، از اهمیت کمی برخوردار بوده باشد. در پامیر سرچشمه این سنگ در بلندی ۳۳۰۰م. قرار دارد و از این رو به دشواری می توان از آن بهره برداری نمود. اگر چنین سنگی در ایران وجود داشته بوده باشد، به ساده گی می توانسته تا مورد استفاده قرار بگیرد. هررمن، پس از بررسی به این نتیجه رسیده است که لاجورد بدخشان اساسی ترین منبع برای تجارت با میان تمدن میان دریا های دجله و فرات در ۳۵۰۰ سال پیش از عیسا، بوده است. این امر روشن شده است که در آن زمان کهن، شبکه گسترده تجارت به میان آمده و این سنگ قیمتی نادر، راه اش را در درازی این خط پیدا نموده است. چنین فکر می شود که تجارت به صورت مستقیم نبوده و افغانان از شهر سوخته به حیث ایستگاهی که در آن لاجورد را با مال هایی که از میان دریاها وارد می شده اند، تبادله می کردند، بهره می بردند. چنین به نظر می رسد که مال های پــُرارزش میان دو رود و یا حتا مصر از همین راه می گذشته اند.</p> <p> کان های بدخشان به ساده گی در دسترس نیستند. آن هایی که اکنون معلوم اند در بالای دره کران و مونجان در سر سنگ، شتورمی، چیلماک و رباط پاسکاران قرار دارند. این دره به شدت تنگ، با سراشیبی های لغزان بوده دارای بوته و گیاه کم و خانه های دایمی در آن وجود ندارد. راه رسیدن به کان، بسیار دشوار گذار است و تمام وسیله های کندنکاری باید توسط شخص برده شوند. در گذشته، بهره برداری به شیوه آتشکاری انجام می شد. سوخت و آب باید به بالای کوه انتقال داده می شد. زیر سنگ آتش در می دادند و بعد بر آن آب سرد می پاشیدند تا سنگ درز بر دارد. بعد، به وسیله کلنگ و بــُرنده، سنگ لاجورد را خارج می نمودند. از آن جایی که کار استخراج لاجورد نیازمند مواد سوخت و آب زیاد بود، تلاش فراوان برای این کار باید صورت می گرفت. این امر بها و قیمت لاجورد را در گذشته ها بسیار بالا می برد. پس از آن که سنگ لاجورد به دست می آید، آن را از راه کوتل انجمن و دره پنجشیر به شمال و غرب از راه فیض آباد و یا شرق دهلیز واخان انتقال می دادند.</p> <p>شاهد ها نشان می دهد که انسان پیش از تاریخ در افغانستان با مردم دیگر در تماس بوده و با وجود تمام دشوار های سر راه در دشت ها و کوه ها، از همه فرصت ها و امکان ها برای تجارت و سوداگری بهره می گرفتند.</p> <p><strong>فشرده</strong></p> <p> افغانستان به حیث یک کشور کوهستانی که در محاصره زمین های هموار می باشد، در نقطه گذر میان شاهراه های مهم قرار داشته است. این سرزمین در گذشته های دور محل مهمی برای تبادله تجارت بوده است. مال هایی که در منطقه های کوهستانی تولید می شده، به ساده گی در برابر کالا هایی با تولید ابتدایی در وادی سند و ایران، تبادله می گردیدند. حضور مردمان گونه گونه که هم اکنون در کشور زیست می نمایند، نمایانگر این امر است که آغوش شان برای پذیرش مهاجران و مهاجمان باز بوده است.</p> <p>در داخل خود کشور آب و هوای بری و خشک معنا آن را دارد که بخش کشت در دره های بلند و یا در کنار دریا ها در زمین های کم بلندی، صورت می گرفته است. آن گونه که می دانیم فن آبیاری بخش مهم زراعت را می سازد. با آن هم، در این جا ما شاهد شیوه های زنده گی دست نخورده و اصلی هستیم. یکی از شاخص ها و یژه گی های مهم افغانستان مدرن، گونه گونی شیوه های مختلف گذران زنده گی است. این شیوه ها به شکل کوچیگری، شکار، گردآوری غذای آماده و زراعت با سکونت در یک جا می باشند. شاخصه بارز دیگر قرار گرفتن محیط های گونه گون با آب و هوای مختلف در نزدیکی هم باشد. این خصوصیت ها برای گروه های انسانی در دوران کهن سنگی که دسترسی به وسیله های فنی که دارای بازدهی پایین بودند و از دید کمی در سطح نازلی قرار داشتند، به شدت یاری می رساند. از آن جایی که گروه های یاد شده به کندی از یک جا به جای دیگر حرکت کرده می توانستند، در جریان تغییر های ناگهانی آب و هوا، تونایی آن را دشتند تا خویشتن را به بخش به تر برسانند. این گونه گونی شیوه زنده گی تجارت و تبادله را در داخل کشور نیز میسر می ساخت.</p> <p>آخر نی آخرین، باید این نکته را یادآور شد که رقم ها و داده ها در مورد منبع های طبعی و توزیع این سرچشمه ها در افغانستان، در دوران کار کاوش باستانشناسی، به شدت کم بوده اند. به این گونه تصویر ارایه شده بالا، در اثر بررسی های بیش تر، دچار دگرگونی قابل توجه خواهند شد.</p> <p>پایان پاره اول</p> <p>ادامه دارد</p></div> https://mail.bamyanpress.com/article50927.html https://mail.bamyanpress.com/article50927.html 2011-01-18T16:13:37Z text/html fa صدیق رهپو طرزی <p>به جای یاد آوری <br class='autobr' /> تا جایی که از نوشته های گونه گونه در رسانه های گروهی داخل و خارج کشور، صرف نظر از نوشتاری، شنیداری تصویری و میدان های مجازی در جال آگاهی جهانی یا انترنت بر می آید، توجه زیادی به هویت تاریخی مان صورت می گیرد. <br class='autobr' /> این امر باری در دهه سی سده بیستم عیسایی نیز در میان روشنفکران کشور ـ البته با کاربرد وضع ما ـ نیز رایج گردیده بود. در آن گاه، تلاش هایی برای توجیه آریایی گرایی، زیر تاثیر جو جهانی که تبش همه جا را فرا گرفته بود، جریان یافت. در این میدان، ما هم کاسه داغ تر از آش (…)</p> - <a href="https://mail.bamyanpress.com/rubrique46.html" rel="directory">فرهنگ، ادبیات و هنر</a> <img src='https://mail.bamyanpress.com/local/cache-vignettes/L149xH150/arton50927-201c4.jpg?1769423852' class='spip_logo spip_logo_right' width='149' height='150' alt="" /> <div class='rss_texte'><!--sommaire--><div class="well nav-sommaire nav-sommaire-3" id="nav69cffb6cc9f7b7.19684883"> <h2>Sommaire</h2><ul class="spip" role="list"><li> <a id="s-t"></a><a href="#t" class="spip_ancre">پیشگفتار</a></li><li> <a id="s-t-af14"></a><a href="#t-af14" class="spip_ancre">چگونگی بر خورد با مساله و ساختار کتاب</a></li><li> <a id="s-t-f29e"></a><a href="#t-f29e" class="spip_ancre">تاریخ کاوش های باستانشناسی در افغانستان</a></li></ul></div><!--/sommaire--><p><strong>به جای یاد آوری</strong></p> <p>تا جایی که از نوشته های گونه گونه در رسانه های گروهی داخل و خارج کشور، صرف نظر از نوشتاری، شنیداری تصویری و میدان های مجازی در جال آگاهی جهانی یا انترنت بر می آید، توجه زیادی به هویت تاریخی مان صورت می گیرد.</p> <p>این امر باری در دهه سی سده بیستم عیسایی نیز در میان روشنفکران کشور ـ البته با کاربرد وضع ما ـ نیز رایج گردیده بود. در آن گاه، تلاش هایی برای توجیه آریایی گرایی، زیر تاثیر جو جهانی که تبش همه جا را فرا گرفته بود، جریان یافت. در این میدان، ما هم کاسه داغ تر از آش گردیدیم.</p> <p>تبلور این امر را در کار تاریخ نگاری انجمن تاریخ دیده می توانیم. این دولت مستعجل، با شکست هیتلر و گرایشش، از اوج به زیر فرود آمد.</p> <p>حال، کشور وارد دور جدید دگرگونی شده استو در این راستا، آگاهی به ویژه قومی، ـ هنوز رنگ ملی را نگرفته است ـ گردبادی را به راه انداخته است. این امر را باید به فال نیک گرفت. این هیاهو ها که مدت ها در گلو ها خفه شده بودند، راه بیرون رفت می یابند. در پایان است که بسیاری مساله ها روشن می گردد و بحث ها به مسیر درستش راه باز می نماید.</p> <p>در این زمان، نیز همه خویشتن را در آینه تاریخ نگاه می نمایند. در این دید ها هر گروه تلاش می نمایند تا جایگاه خویش را در آن بیابند. این کار نیکوست، اما، برخی بر آن اند تا جایی در آن برای خود خویش با قد و قواره مطلوبش بسازند. این جا، را می توان گره گاه بحران خواند. به قول ارستاید بریاند، ٫٫Aristide Briand بسیاری مردم تاریخی می اندیشند. آنان نیم زنده گی شان را در گورستان ها به سر می برند،،<br class='autobr' /> ما باید روی به آن تاریخی داشته باشیم که پرسش هایی را در برابر ما قرار بدهد و پیوند نزدیک با دانش های بشر شناسی، جامعه شناسی و باستانشناسی داشته باشد.</p> <p>ما در این گورستان، بیش تر به جستجوی اسطوره ها، سنت ها و افسانه ها هستیم زیرا از موم آنان به ساده گی می توانیم آن چی را نداریم، اما، می خواهیم داشته باشیم، شکل می دهیم.<br class='autobr' /> من با در نظر داشت این نگاه بر آن شدم ـ البته با دید آقای مهدی زاده کابلی ـ تا به برگردان اثر باستانشناسانه یی در مورد تاریخ مان که تمام نگاه اش به واقعیت ها دوخته شده است،تا اسطوره ها و سنت ها، دست بیازم.<br class='autobr' /> من در جریان کار هایی که در این خط داشتم، به کتابی زیر نام٫٫باستانشناسی افغانستان: از نخست ترین زمانه تا دور تیموریان،، Archaeology of Afghanistan: from aerialist to the Timurid period بر خوردم. در نوشته های گونه گونه، از گلشنش گل هایی چیده بودم. حال بر آن شدم تا برای روشن شدن به گفته شکسپیر این ٫٫ هیاهو برای هیچ،، به برگردانش دست بیازم.</p> <p><strong>چار ده بحران</strong></p> <p>آن گونه که می دانیم با کودتای سپید! سرطان (۱۳۵۲هـ .خ.) که رخنه مرگ و راه را برای کودتا های خونین دیگر که تا حال از آن سیلاب وار خون و مرگ فرو می ریزند، باز نمود، بحران ژرفی بر همه تار و پود زنده گی ما، چنگ انداخته است.</p> <p>از آن جایی که اهریمن جنگ، ضربه بیش تری بر فرهنگ وارد می نماید، بخش کار کاوش برای دریافت های گذشته تا با اتکا به آن بتوان راه به سوی آینده سپرد، متوقف شد.</p> <p>به این گونه، با کار کاوش های باستانی ــ با وجود وقفه هایی در آن، ــ سرزمین پُر پهن مورد بررسی را که درگذشته ها تنها گذرگاه می خواندند، به زادگاه و هم چنان به شاهراه یی برای دیدار تمدن های گونه گونه چون: میان رود خانه های سند، آمو، سیر، دجله ـ فرات، روم کهن، مصر، هند، چین و آسیای مرکزی بدل گردید.<br class='autobr' /> آمیزش مردمان از تیره های گونه گون که خود سازنده گان و انــتقال دهنده گـان فرهنگ بودند، به هنرمندان، گوهر سازان، پیکر تراشان و نویسنده گان الهام بخشیدند تا اثر های نامیرا، بیافرینند.</p> <p>نانسی دوپری Dupree, Nancy همسر ل . دوپری، کار شناس زنی است که با تمام وجودش به این کشور، به ویژه فرهنگش، عشق می ورزد. او در تمام سال های توفانی و بحران زده سه دهه اخیر، برای نگهداری اثرهای فرهنگی این سرزمین تلاش نموده است. او به همین سبب نخست در پشاور و بعد در کابل مرکز هایی برای این امر، بنیاد نهاده است.</p> <p>او به این باوراست که از میان (۱۴۳) جایی که برای کاوش باستانشناسی، نشانی شده بود، تنها هفده تا و آن هم نی به صورت همه جانبه، کاوش گردیده اند.</p> <p>آقای ل. شتاین، باستانشناس به نام که درب گذشته آسیای مرکزی را به روی دانش باستان شناسی گشود، در مورد پهنا و ژرفای اثرهای باستانی در این کشور، چنین یاد آور می شود،٫٫بررسی هر مغاره و جای برای کاوش باستانی در این سرزمین، تمام عمر یک باستانشناس را می بلعد.،، (خط تاکید از من است.)<br class='autobr' /> کاوش های باستان شناسی که دردهه شصت سده بیستم به اوجش رسیده بود، با آغاز دهه هفتاد همان قرن ــ با دگرگون شدن دید سیاسی ــ فروکش نمود و در دهه هشتاد بر آن مهر سکوت زده شد. این امر تا کنون که یک ده از سده بیست و یکم نیز گذشت، هم چنان ادامه دارد.</p> <p>در خط شکل گیری این اثر، در کنار دو دانشمند یاد شده،س.ر.بولبی،S. R. Bowlby عضو شعبه جیوگرافی یا جغرافیه در دانشگاه ریدینگ در انگلستان، ر.س.داویس،R. S. Davies از شعبه بشر شناسی کاللج یرین ماور، پنسلوانیا، ا.م.ا. د.و.مک دوال، D.W. Mac Dowall از دانشگاه کاللج،دورهم، انگلستان، ژ.ج. شف فر، J. G. Shaffer از شعبه بشر شناسی دانشگاه کس وسترن رزرف، کلولند، اوهایو،ا.م.ا.، م. «تاددی»، M. Taddei از دانشگاه شرق در ناپل، ایتالیا و «ک. فیشر»، K. Fischer از دانشگاه هنر شرق شناسی در بن، «جرمنی» نیز سهم گرفته اند.</p> <p>این اثر در سال ۱۹۷۸ع. از سوی نشریه اکادمی Academic Press Inc. (London) LTD واقع در لندن، به نشر رسیده است.</p> <p>صدیق رهپو طرزی</p> <p>شهر گت تینگن، جرمنی</p> <p>۲۵ جدی ۱۳۸۰هـ خ.</p> <p>۱۵ جنوری ۲۰۱۱ع.</p> <p>ویراستاران:</p> <p>ف.ر. اللچینF.R. Allchin ، عضو دانشکده بررسی های شرق، دانشگاه کمبریج، انگلستان</p> <p>نورمن هامموندNorman Hammond ، کاللج دوگلاس، دانشگاه روتگرز، نیو جرسی، ا. م. ا.</p> <h2 class="spip" id='t'>پیشگفتار<a class='sommaire-back sommaire-back-3' href='#nav69cffb6cc9f7b7.19684883' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p> افغانستان، به صورت روشن یک وجود و یا هستی سیاسی دارد تا جغرافیه یی. این سرزمین در نتیجه رقابت میان شاهنشاهی و یا امپراتوری های روسیه و بریتانیا، در بخش پایان سده هژدهم و نزدهم، خود خواهی و بلند پروازی دورنگرانه خاندان و دودمان درانی (ابدالی. طرزی )، که به این باور بودند که این کشور راهش را از میان دشواری هابه حیث یک تشکل، ادامه داده و در میان دو شاهنشاهی بزرگ تر جذب نمی گردد، پا به میدان گذارده است.(دوپری. ۱۹۷۳).</p> <p>افغانستان هم چنان چار راهی «آسیا» خوانده شده است. این گذرگاه، از جنوب و شرق به نیمقاره هند پیوند دارد، در غرب به وسیله صحراها و بیابان های ایران، در محاصره است و در شمال به گذرگاه های آبی آسیای مرکزی می رسد. در این معبر آبی، دریا های آمو Oxus و سیر Jaxartes جریان می یابند. در جریان گذشته یی که تا کنون روشن گردیده است، این سرزمین دارای سه فرهنگ، آبشخور سنن خویش بوده است. در آن تمدن ها در زمانه های گونه گونه در وقت خویش به شگوفایی دست یافته و سپس راه زوال را در پیش گرفته اند. از همین سرزمین افغانستان، بخش زیاد فرهنگ ها و بازرگانی و تجارت، میان چین، هند، خلیج پارس و دنیای مدیترانه، گذشته اند. افغانستان هر دو، نقطه دیدار و کوره ذوب نفوذ فرهنگی بوده است. در نتیجه، در درازنای تاریخ از خویش سهم بزرگ و مهمی در شکل دهی تمدن، به جای گذارده است. ساحه بزرگ جغرافیه یی و فرهنگیی که افغانستان قلب آن را شکل داده است، از آمو تا سند، گسترش می یابد. با آن هم، در چارچوب دولت معاصر کنونی، می توان نشانه های روشن جیوگرافی جسمی و جیوگرافی انسانی را در وجود کوه ها، دشت ها و وادی های پُر بار، متبلور و در کنار هم دید.</p> <p>با شگفتی باید باید آور شد که هیچگاه کتابی که توجه اصلی اش در مورد باستانشناسی در افغانستان متمرکز بوده باشد، نوشته نشده است. با آن که در کتاب هایی که به تازه گی ماسسون Masson و رومودین Romodin در سال ۱۹۶۴ع. و ل. دوپری ۱۹۷۳ع. نوشته اند توجه به شاهد های باستانشناسی نموده اند، اما، آنان تنها در چارچوب تاریخی، این کار را انجام داده اند و بس. دو اثر یاد شده اولی در دسترس خواننده گان انگلیسی زبان قرار نیستند و هرگز توانایی معرفی ساده یی را هم در مورد باستانشاسی افغانستان برای این گروه، ندارند. ما به این باور هستیم که با این اثر بتوانیم همین جای خالی را پُر نماییم. از پایان جنگ جهانی دوم به این سو، نگاه جهانی به افغانستان بیش تر شده است. این امر را در وجود افزایش تعداد بیش تر کشور ها که گروه های کاوشگر باستانشناسی را به این کشور فرستاده اند، می توان دید. به این گونه، زمان آن فرا رسیده است که ترکیبی از کار های کاوشگرانه باستانشناسی اولی و تازه را، ارایه نمود. برای بار اول است که می توان گفت که مواد مورد نیاز در دسترس اند. از سوی دیگر، توجه در این مورد در خود افغانستان روز به روز زیاد تر می گردد، و ما امیدوارم که این کتاب با آن که حاصل کار دانشنمدان خارجی در آن گرد آوری شده اند، مورد توجه خود مردم افغانستان قرار بگیرد. در پرتو آگاهی بیش تر از دانش باستانشناسی در هند، ایران و آسیای مرکزی که افغانستان در مرکز همه این سه بخش قرار دارد، می توان یاد آور شد که کار بیش تر در این جا به غنای دانش هر سه بخش و خود کشور می افزاید.</p> <h2 class="spip" id='t-af14'>چگونگی بر خورد با مساله و ساختار کتاب<a class='sommaire-back sommaire-back-3' href='#nav69cffb6cc9f7b7.19684883' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>این کتاب را می توان هم حاصل کار جهانی از یک سو و پُر اعتبار از جانب دیگر خواند، زیرا کاوش های باستانشانسی در افغانستان در جریان سه دهه، از گستره واقعی جهانی بر خوردار بوده است. با دید در این دوره زمانی، چارچوب پیچیده گی فرهنگیِ و تازه گی بخش زیاد کارها و کاوش های که گزارش شده اند، چنین به نظر می آید که به تر هست تا به نویسنده گانی توجه نمود که با سرعت با منطقه های گونه گونه و دوره های مختلف کاوش باستانشناسی، آشنا گردیده اند، تا بر گزارش های دست دومی که از سوی یک و یا دو نفر تهیه شده است. آنانی که در این اثر سهم گرفته اند، به هر دو بخش اروپا و امریکا تعلق دارند و در افغانستان به کاوش های محلی و یا میدانی در چند سال پیش، دست زده اند. بخش زیاد آنان دارای برنامه های کاوشی مهم که هنوز در برابر شان قرار دارند، می باشند. همه در بخش کار شان آدمان خبره و توانمند اند. اینان به کار باستانشناسی نی تنها در افغانستان، بل در کشور های دیگر، دست زده اند. برای این که این اثر شکل کار جمعی را بگیرد، ما توانستیم تا یاری خبره گان محلی رانیز دریافت کنیم. در هر فصل و باب، نویسنده یی که در مورد باستانشتاسی در افغانستان می پردازد، به بخش گسترده و وسیع جنوب آسیا و آسیای مرکزی نیز توجه می نماید. این کار، از توان یک خبره که توجه به یافته های نو نماید، به تنهایی نمی تواند برآید. هم چنان هردو ویراستار دست به کاوش هایی محلی در افغانستان زده اند. البته کار اساسی و مهم شان در جای دیگر بوده است. اما، هردو، در کار کاوش های باستانشناسی در افغانستان سال های زیادی، پرداخته اند.</p> <p>ما به حیث ویراستاران مداخله کم تری ـ تا جایی که ممکن بوده است ـ در متن نوشته های همکاران نموده ایم. البته در برخی مورد ها با مشوره، دگرگونی های لازمی را به گونه یی وارد کرده ایم تا اثر جامع تر و همه گیر تر شود. ما حتا تلاش ننموده ایم تا از دید زبان انگلیسی، همگونی نوشتاری را بر همه نوشت ها تحمیل نماییم. اساس کار کتاب را دید زمانی می سازد، اما، گاهی موضوع ها از پیش از تاریخ شروع و به تاریخ می پیوندد.<br class='autobr' /> پس منظر جیو گرافی یا جغرافیایی پیش و پس از دوران تاریخی در افغانستان، هم از دیدگاه های شکلی، جسمی و انسانی در بخش اول به وسیله بانو سوفیه بولبی، Sophia Bowlby توضیح داده شده است. به دنبال آن بخش هایی می آید که از دید زمانبندی به شرح دوره های مهم پیش تاریخ و تاریخ، می پردازد. در بخش دوم آقای ریچارد س. دوایس، Richard S. Davis نگاهی به نخستین باشنده گانی که تا کنون در باره شان آگاهی هایی به دست آمده اند، می اندازد. هم چنان او به مهم ترین دگرگونی های تازه که در شکل ساختشناسی خصوصیت های زمین از دید زمین شناسی، در پایان دوران یخچال اخیر رخ داده است، می پردازد. در میان این بخش و حصه دیگری که جیم گ. شففر، Jim G. Shaffer دروازه بحث در باره دوره پایانی دوران سنگ و سر آغاز و پیش درآمد تولید زراعتیی که در این بخش جهان رخ داده است، را می گشاید، پیوند تنگاتنگ درونی دیده می شوند. این بخش در بر گیرنده قسمت باقیمانده دوران پیش از تاریخ کشور را تا مرحله هزاره دوم و آغاز دوران آهن که به صورت نسبی آگاهی کم تری در موردش وجود دارد، در بر می گیرد. تاریخ ثبت شده و نوشته شده با پیروزی های هخامنشیان در سده ششم پیش از عیسا، اغاز می گردد. بخش های چار و پنج را می توان کار مشترک داوید مک دووال David MacDowall موریزیو تاددی، Maurizio Taddi به حساب آورد. اولی مساله سنگنوشته ها و سکه ها را به بررسی می گیرد. او در این کار یک پیشگفتار تاریخی کوتاهی را ارایه می دهد و پس تر به بررسی نشانه ها، شاهد ها و نماد های اسکان، معماری و تاریخ هنر، دست می یازد. بخش چارم، سده های میان پیروزی هخامنشیان و آمدن مردمان کوچی یوه ـ چی Yueh-Chi را در شمال در بر می گیرد. در آن، لشکر کشی الکسندر بزرگ و دودمان های یونانی در باختر و کابل نیز مورد توجه قرار می گیرند. بخش پنجم، به ظهور شاهنشاهی و امپراتوری کوشان می پردازد و با نگاهی به خاندان های بعدی تا یفتالیان و ترکان، و تجاوز عربان که آغاز فرمانروایی مسلمانان را در افغانستان نشانی می نماید، ادامه می یابد. این بخش، هم چنان در برگیرنده اشاره هایی به مغاره های بامیان و یاد گار های مربوط می گردد. باستانشناسی دوران مسلمانان را در بخش های شش و هفت، کلاوس فیشر Klaus Fischer به بررسی می گیرد. این بخش با یورش عربان گشایش می یابد و سده های بعدی تا یورش مغلان، به شمول دوره غزنه ییان و غوریان را در بر گرفته پس تر به خاندان هایی که جای مغلان را می گیرند، می پردازد. این امر، تا هنگام فرمانروایی تیموریان ادامه می یابد. بررسی هر لایه بر کشف هایی که صورت گرفته و یاد گار هایی که باقی مانده اند، استوار است. این ها بخش مهم باستانشناسی را در افغانستان در بر می گیرد. البته به سند ها و شاهد های دیگری نیز توجه جدی صورت می گیرد. بخش های فشرده معرفی تاریخی که در پیشگفتار این بخش ها می آیند، به اثر مهربانی پتر جکسن، Peter Jackson استاد دانشکده چرچیل در کامبریج، هنگام بیماری موقتی پروفیسر فیشر، آماده شده اند.</p> <p>در گستره وسیع کتاب، ما تلاش نموده ایم تا بر بخش باستانشناسی تاکید بورزیم تا تاریخی. ما همه به خلای ژرفی که میان داده های باستانشناسی و تاریخی وجود دارند، آگاهی کامل داریم. این گیرش من Ghirshman بود که ترکیب تمام عیار و کاملی از داده های باستانشناسی و تاریخی را درچارچوب بررسی هایش در مورد ایران و افغانستان، به دست داد. یگانه توجیه ما، اگر بتوان آن را توجیه خواند، این خواهد بود که ما چنان حجم بزرگی از مواد نو را فراهم آورده ایم که اگر دست به چنان ترکیبی می زدیم، این اثر به شدت پـُر حجم تر و کلفت تر می گردید. برای خواننده یی که می خواهد مرجع بیش تری در مود تاریخ داشته باشد، به کتابشناسی ها و از آن میان اثر فریزرـ تیتلر Fraser-Tytler در سال ۱۹۶۷، کتاب های ماسسون Masson و رومادینRomodin ، در سال ۱۹۶۴، کتاب دوپری Dupree در سال ۱۹۷۳ و در بخش عمومی تاریخ افغانستان به دانشنامه اسلام و هم چنان به تاریخ کمبریج در مورد ایران، سری بزند.</p> <p>ما، به حیث ویراستاران، در چارچوب نیاز، تلاش نموده ایم تا دستگاه نوشتاری اسم ها را که از یک زبان به زبان دیگری صورت می گیرد، در مورد همه نویسنده گان را همسان بسازیم، اما، می دانیم که هنوز هم در این مورد کمبود ها و کاستی هایی وجود دارند. با آن که شیوه نوشته برخی نام کسان و جای ها همسان اند، در برخی مورد ها اجازه داده ایم که شکل های گونه گونه، حضور داشته باشند. این را می دانیم که در بعضی حالت هایی که به برخی تغییر ها دست زده ایم، سبب رنجش عده یی شده است. ما، در این راستا از نظام نوشتاری خویش کار گرفته ایم و توجه بیش تر به ساده گی و روانی برای همه خواننده گان و حتا خبره گان، نموده ایم. امیدواریم تا گروه دومی بر ما زیاد خرده نگیرند. تاریخ تثبیت شده به وسیله کاربن، که به شیوه لیب بی Libby* معروف است و یا به شکل تاریخ ساده نگارش یافته است. بعد، تاریخ پیش از عیسا، شماره آزمایشگاه یا تاریخ ثبت شده در گاه نامه می آید. اندازه گیری دیگر همان جدولی است که در سال ۱۹۷۳، به میان آورده شد. بخش زیاد زمان ها در نشریه رادیو کاربن به دست نشر سپرده شده اند. از این رو، در برخی داده ها اولی در خط دقت بیش تر، دگر گونی رخ داده اند. برای زمان تاریخی همان پیش از عیسا و عیسایی، آورده شده اند.</p> <p> * پروفیسر ویللارد فرانک لیب بی که در روز ۱۷ دسمبر ۱۹۰۸ در کولادور امریکا تولد و به روز هشتم ماه سپتمبر ۱۹۸۰، از جهان گذشت، دانشمند بزرگ در رشته فزیک و کیمیا و برنده جایزه نوبل در کیمیا بود. او با پدید آوردن روش تاریخ یابی افزار بازمانده کهن به وسیله کاربن، دگرگونی ژرفی در دانش باستاشناسی به میان آورد.(طرزی)</p> <h2 class="spip" id='t-f29e'> تاریخ کاوش های باستانشناسی در افغانستان<a class='sommaire-back sommaire-back-3' href='#nav69cffb6cc9f7b7.19684883' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>٫٫هرگاه هر احمقی به این سموچ بلند دست بیابد،</p> <p>می داند که چارلز ماسسون پیش از او در این جا بوده است،،</p> <p>افغانستان، خلاف هند و روسیه دو همسایه بزرگش، که هر دو شعبه های دولتیی را برای کاوش های باستانشناسی در سده نزدهم پدید آوردند، به صورت کامل برای باستنشاسان نا شناس باقی مانده و اداره یی در این مورد را تا سال های اخیر، سر و سامان نداده بود. نخستین باری که نماد های یادگاریش ثبت گردید، به وسیله جهان گردان و گردشگران بود. بار اول چینیان به این کار دست زدند و بعد مسلمانان و در آخر اروپاییان. بخش زیاد نوشته های چینیان به کسانی تعلق دارند که زیارتگران بودایی به حساب می آمدند. آنان در جریان سفر برای زیارت جایگاه های مقدس در شمال هند، گام به سرزمین های پــُر خصم و نا آرام آسیای مرکزی و افغانستان نهادند. با ان که چنین به نظر می آید که این رفت و آمد کم از کم در زمان کوشان صورت گرفته باشد، مگر سند هایی که به دست ما رسیده و از گزند باد و باران روزگار به امان مانده اند، و از اهمیت زیاد بر خورداراند، از فا ـ هسین Fa-Hsien (در حدود ۴۰۰ عیسایی) آغاز می گردد. سفر نامه مشرح و گسترده هیون ـ سانک Hiun-Tsang که زمان میان سده هفتم را در بر می گیرد، اشاره هایی به یاد گار های زنده و موجود و همراه با اثر های ویرانشده دارد. این ها، همراه با مانده های منبع های کهن تر دست دوم از همین سده هفتم، ما را با بخش ها و یاد گارهای دوران کوشان در هند، آشنا می سازد. در میان جای هایی که در سفر نامه هیون ـ سانگ به آن ها اشاره صورت گرفته است، نیایشگاه نو Nava Sangharama یا Nau Bihar در بلخ می باشد. او هم چنان از نیایشگاه هایی در کاپیسا و ننگرهار نام می برد. شرح پـُـر بـُعدی که او از بودا ها در بامیان که در آن روز ها بسیار نو بوده اند، می دهد به ویژه بسیار جالب است. او به ما آگاهی می دهد که بودای بزرگ در زیر نور خورشید مانند طلا می درخشیده است. (بیل Beal در سال ۱۹۰۶)<br class='autobr' /> از سده هشتم به این سو جهانگردان و جغرافیه نگاران عرب، در مورد افغانستان نوشته هایی به یاد گار مانده اند . در برخی از این یاد داشت ها، به یاد گارها و نشانه های کهن، اشاره هایی صورت گرفته اند. در این راستا، در کتاب حدود العالم (۹۸۲ ع.) از بلخ و آتشکده زیبا و پر شکوه نوبیهار، هم چنان بامیان و ننگرهار و پیکره های بودا (مینورسکی Minorsky در سال ۱۹۳۷ع.) ذکر به میان آمده است. این ها، توجه نویسنده گان بعدی را از آن میان یاقوت (۱۴۶۱ع.) که شرح جالب توجه یی از شهر و یاد گار هایی باقیمانده، می نگارد، به خود جلب نموده است. او از نقاشی های دیوار بامیان گپ می زند و می افزاید ،٫٫ نقش تمام پرنده گانی که خدا آن ها را خلق نموده است، بر آن می توان یافت.،،</p> <p>در نوشته های اروپاییان نی تنها شرح همه جانبه سفر را می توان دید، بل در آن ها از گرد آوری سکه ها، نیز حرف به میان می آید. آن گونه که می دانیم توجه جدی در این زمینه در هند و روسیه، صورت گرفت. همین شناخت سکه های ایو کراتیدس Eukratides (او آخرین شاه یونانی در باختر بوده است. او در میان سده دوم پیش از عیسا، در باختر فرمانراویی می نمود. بر سکه هایش واژه بزرگ، نیز نقش یافته است. او به اثر کودتایی قدرت را به دست گرفت. بخش زیاد زمان فرمان روایش را در جنگ با شاهان همسایه درهند، گذراند. او پروپامیزاد و گندهارا را به دست آورد. در راه بازگشت، یکی از پسرانش او را کشت و بدنش را تکه تکه نمود. تصویر کاملی از زنده گیش درسکه های باز مانده از او، نقش یافته است. طرزی) و تیودوتوس Theodotus بودند که در سال ۱۷۳۸َ ع. به تیوفیلوس بایر Theophilus Bayer توانایی بررسی را در این زمینه بخشید. ( آن گونه که می دانیم در دوران پس از مرگ الکسندر تا تمام سده های میانه، آگاهی هایی در مورد شاهان یونانی در باختر در صندوق خانه های فراموشی، خوابیده بودند. این کار تا آغاز سده چاردهم عیسایی دوام یافت. برای بار اول ت. بایر، رساله هایی به زبان لاتین به نام شاهان یونانی در باختر Historia Regni Graecorum Bactriani را نوشت. جالب است که این اثر بر اساس دو سکه یی که از این دوران به دست آمده بودند، استوار است. از این پس، به اثر توجه دانشمندان به ویژه سکه شناسان کهن، اسرار پوشیده چل فرمانروای یونانی در باختر از پرده به بیرون افتاد. طرزی) پس تر از آن سکه های باختری، راه درب صندوقخانه های گردآوران سکه را در فرانسه، بریتانیا و ایتالیا باز کردند. در حقیقت امر، همین سکه ها بودند که درب باختر و شاهان یونانیش را به روی دانشمندان اروپایی گشودند. این امر راه را برای بررسی شاخه های گونه گونه باستانشناسی شرق در هند و اورپا باز کرد. گشایش انجمن آسیایی بنگال در کلکته به وسیله سر ویللیام جونز Sir William Jones در سال ۱۷۸۴ع. بر این کار مهمیز تندی زد. به زودی، جستجو گران زیاد به این سو روی آوردند. بررسی های شان، راه به صفحه های نشریه انجمن باز نمود. جمز پرنسپ، James Prinsep کتابدار انجمن خود، به بررسی سنگنوشته ها و سکه ها دست یازید و این کار، درب بیش تر آگاهی را باز نمود. پرنسپ، دست به نشر و تصویر سازی سکه های کهنی که به وسیله مسافران و دیگران از خود شمال شرق هند و افغانستان، کشف گردیده بودند، زد. در میان اولین مسافران می توان از و. موورکروفت W. Moorcroft و گ. تری بیک، G. Trebeck که اثر شان به نام سفر هایی در ساحه های همالیا ( ۲۵- ۱۸۱۹) در سال ۱۸۴۱ ع. به دست نشر سپرده شد و هـ. و. بل لو H.W. Bellew که اثری به نام افغانستان و افغانان دارد، (۱۸۳۹) می توان نام برد. آنان از یاد گار های متعدد و گونه گونه میان پشاور و کابل و بعد تا بامیان و بلخ، نام برده اند. مسافر دیگری که در آن روزگار پیشین در این جا گام نهاد، سر الکسندر برنس Sir Alexander Burnes که دید مو شگاف و ذهن پـُـر بارش بررسی های پـُـر ارزش تاریخی و باستانشانسیی را در راه سفرش به بخارا در ۳۳-۱۸۳۱ نموده است، می باشد. (برنس. ۱۸۳۳، ۱۸۳۹).</p> <p>سال های ۱۸۳۰ع. شاهد انفجار ناگهانی کارهای باستانشناسی گردیده بودند. زمینه این کار را نگرانی بریتانیا، از گسترش شاهنشاهی و امپراتوی روسیه به سوی آسیای مرکزی، فراهم نمود. در میان اولین کسانی که نقش مهمی در گسترش دانش باستانشانسی افغانستان، بازی نمود چارلز ماسسون بود. او در میان سال های ۱۸۳۴ و ۱۸۳۷ دست به سفر های گسترده یی در این کشور زد. همو بود که اولین گزارشی در مورد شهر قدیمی و کهنه بگرام، ارایه نمود. او پیشنهاد نمود که این همان شهری است که الکسندر بزرگ آن را بنیاد گذاشت و در سرچشمه های کهنی از آن به نام الکسندریه قفقاز و یا الکسندریه پروپامیزاد، نام برده شده است. (ماسسون، ۱۸۳۳، ۱۸۶۳ع. الف و ب.) او در این جا، در جریان چند سال کوتاه، بیش از سی هزار سکه، به شمول سکه های بسیاری ازشاهان یونانی و کوشانی، گرد آورد. همین یافته های بودند که بیش از همه توجه جهان را به افغانستان برای دریافت و بررسی اثر های باستانشناسی قدیمی، جلب کردند. او هم چنان موفق گردید تا نماد و یاد گار های کهن را در اطراف کابل کشف نماید. او به بامیان سفری نمود و خط هایی را که به وسیله ذغال توسط مسافران پیشین به شمول موورکروفت و تری بیک بر دیوار های آن نقش یافته بودند، متوجه شد. (ماسسون ۱۸۳۶ پ، ت.). او خودش نوشته یی را که بیش تر به شعر درهم و برهمی می ماند (ما آن را در آغاز این بخش آورده ایم) در جایی که از دسترس به دور باشد، درست در بالای سر بودای بزرگ، به یاد گار ماند. یک سده بعد، آن را یک عضو هیت باستانشناسی فرانسه یی کشف نمود. جای دیگری که چشم تیز بینش را جلب نمود، در اطراف جلال آباد، در وادی دریای کابل بود. او در آن جا به صورت شگفت انگیزی چند تا معبد بودایی را همراه با تل های خاک که بیانگر ساختمان های قدیمی اند، بررسی نمود. او نتیجه های بررسی اش را از بگرام و جای های دیگر برای بار اول در نشریه انجمن آسیایی بنگال، جلد های یک تا پنج، نشر نمود. بعد در بخشی را در نشریه آریانا انتیکا Ariana Antiqua که کارش را هـ هـ. ویلسن H.H. Wilsom پیش می برد، به دست نشر سپرد.(۱۸۴۰ع.) ماسسون به کاوش هایی در معبد هایی گونه گونه دست زد. در میان اثر های یادگاری کهن، تعداد زیاد سکه و صندوق گوهر های بیماران را که اکنون در موزیم بریتانیا می باشد، می توان نام برد. درهمان هنگام که ماسسون از این بخش ها دیدن می نمود داکتر م. هونیگ برگر، M. Honigberger طبیب معروف سویسی که در خدمت سکهان بود، دراه بازگشت به اروپا از افغانستان گذر نمود. او نیز به جای هایی در جلال آباد و کابل سری زد. او به کاوش هایی پرداخت و سکه هایی را نیز گرد آوری نمود. او نتیجه های کارش را در نشریه آسیاتیک Asiatique میان سال های ۱۸۳۶ تا ۱۸۳۹، نشر نمود. ج. گ. گرارد، J.G.Gerard که با برنس Burnes همراه بود، خاطره یی از خویش در مورد همان جای ها، به یادگار ماند.(گرارد، ۱۸۳۴ع.)</p> <p>کاوش های گونه گونه در دهه سوم سده نزدهم، راه را برای نشریه های مهم و زیادی باز نمودند. ما پیش تر نامی از نشریه آریانا انتیکا که زیر نظر ویلسن نشر می شد، بردیم. نویسنده دیگری که از مواد جدید بهره گرفت کریستین لاسسن C. Lassen اهل ناروی بود که تمام عمرش را در دانشگاه بن کار کرد. او در سند دفاعی تحصیلی اش را در باره تاریخ شاهان هند و سکایی مربوط به باختر، کابل و هند،ا در سال ۱۸۳۸ع. نوشت. با یورش بریتانیا در سال ۱۸۳۹ بر افغانستان، و نا آرامی های سیاسیی را که بار آورد، حجم بررسی ها و کاوش های اصیل خشکیدند. از آن پس، گزارش های تیت و پراگنده مسافران است که دارای مواد نو اند. مانند سفر های کاروان، Caraven Journeys اثر ج. پ. فرریر J.P. Ferrier که در سال ۱۸۵۶ نشر شد، قابل یا آوری است. در آن خاطره های سفر ۱۸۴۶ع. درج شده است. در آن ها اشاره هایی به اثر های یادگاری باستانی در قره باغ، کندهار و جای های دیگری شده اند. او هم چنان اشاره های هیجان آمیزی به بقایای یک شهر کهنه در وادی میان سر پل و بودهی Boodhi (تا جایی که دیده می شود چنین نامی در آن بخش ها وجود ندارد. ممکن این اشتباهی است که در نوشته رخ داده است و یا بودایی بوده باشد. طرزی) که در آن جا متوجه تصویر های نیمرخی که در دل صخره یی کنده شده بودند، در اثرش آورده است. این اثر ها از دید باستانشناسان بعدی که باید به کشف دوباره آن ها دست می زدند، به دور مانده اند. گردآوری سکه ها آن گونه که پ. گاردنر P. Gardner در اثرش به نام گردآورده هایی از سکه شاهان یونانی و سکایی باختر در موزیم بریتانیا (۱۸۸۶)، ذکرکرده است، همچنان ادامه داشت. نگارش های جیوگرافی مانند اثر های هـ. ج. راورتی H. J. Raverty زیر عنوان یاد داشت هایی در باره افغانستان، (۱۸۷۸) و ت. هـ . هولدیچ T. H. Holdich با عنوان مرز هند (۱۹۰۱) و دروازه هند (۱۹۱۰)، دارای آگاهی های ارزشمند باستانشناسی، با آن که در این خط نوشته نشده اند، می باشند.</p> <p>علاقه روسیه به آسیای مرکزی در نوشته ف. نظروف، F. Nazarov که در سال (۱۸۲۱) نوشت و توجه به کار های باستانشناسی و تاریخی در دیگر اثر ها مانند بررسی ی. بیچرین I. Bichrin درمورد اثرهای کهن آسیای مرکزی (۱۸۵۱)، در نوشته ک. ریت تر K. Ritter به نام کابلستان و کافرستان (۱۸۶۷) و نگاه های و. توماشک، O. Tomaschek به ویژه بررسی های آسیای میانه یی اش (۱۸۷۷) قابل توجه اند.<br class='autobr' /> در سده بیستم ما شاهد برآمد نام های نو در رده آنانی هستیم که از ایشان نام بردیم. در این میان می توان از سه نفر به ویژه یاد آوری نمایم، و. و. بارتولد V.V. Bartold که در میان سال های۱۹۳۰-۱۸۶۹، می زیست و کارهای زیادش در مورد آسیای مرکزی پیوند نزدیک با افغانستان دارد، سر آورل شتاین Sir Aurel Stien که میان سال های ۱۹۴۳-۱۸۶۲زیست، و علاقه شدیدش به باستانشانسی، پایش را برای کاوش های جدی در آسیای مرکزی، هند و ایران که در دامنه های مرز جیوگرافی افغانستان قرار دارند، کشاند، و ا. فوشر A .Foucher که در سال های ۱۹۵۲-۱۸۶۵حیات داشت، و علاقه شدیدی به حضور و نفوذ دامنه فرهنگ یونانی و هللنی در شرق داشت، او را به سوی افغانستان که سال های آخرعمرش را در بر می گیرد، کشاند. تمایل اولی او را می توان در اثر بسیار مهمش به نام هنر یونانی ـ بودایی در گندهارا (جلد اول، پاریس ۱۹۰۵ و جلد دوم پاریس، ۱۹۱۸) دید. این امر در نشریه های جانبی دیگری نیز ادامه یافت. فوشر، با این اثر هایش، جای یک چهره مهم را در میان مورخان هنری در این ساحه، به دست آورد. این داده های اولی او با کار های دیگری مانند تت (۱۹۱۲) Tate در باره سیستان، ادامه یافت.</p> <p>با امضای موافقنامه یی میان افغانستان و فرانسه، دروازه دوران نوی برای بررسی ها و کاوش های باستانشناسی در سال ۱۹۲۲ آغاز یافت. در نتیجه این توافق، گروه کاوشگران باستانشناسی فرانسه یی در افغانستان، به کار بررسی در این بخش دست یازیدند.. به این گونه کاوش های باستانشناسی در انحصار این گروه قرار گرفت. این امر، نهاد دایمیی را برای کاوش های باستانشناسی در کشور بنیاد گذاشت. این کار را می توان حاصل تلاش شوق و ذوق شدید ُفوشر، در این زمنیه دانست. او یگانه فردی بود که به صورت طبعی ریاست این ساختار را می توانست به دوش بکشید. بار و ثمر کار او را می توان در صفحه های یک سلسله گزارش هایی زیر نام يادداشت ها، دید. در میان آن ها می توان از کار عظیمش به نام باختر تا تاکسیلا، راه قدیمی به هند (دو جلد، ۱۹۴۲ و ۱۹۴۷) نام برد. در کنار این اثر ، یک سلسله نوشته های دیگری از او نیز قرار دارند. هم چنان کاوش هایی در هدده به وسیله ژ. بارتو، J. Barthoux و دیگران، یک سلسله بررسی ها در بامیان، به ویژه توسط ژ. هاکین J.Hackin که جای فوشر را به حیث رییس گرفت، کاوش و بررسی در بگرام، به شمول کشف گنجینه شگفت آورش به وسیله هاکین، ر. گیرشمن R. Ghirshman و دیگران، بررسی های سکه های دوران یفتالیان و تعداد زیاد سکه های یونانی، کشف و کاوش معبد خاندان کوشان در سرخ کوتل، به وسیله د. شلومبرگر، D. Schlumberger میان سال های ۶۳-۱۹۵۲ع، بررسی های کاخ های غزنیان در بوست و لشکر گاه و کشف منار جام به وسیله ا. ماریک A. Maricq و در آخر، کار کاوش نادعلی در سیستان به وسیله گیرشمن، ۱۹۳۸، و موندیگک نزدیک کندهار توسط ژ. م. کاسال J. M. Casal ، در میان سال های ۱۹۵۱ و ۱۹۵۸ که هر دو جای به پیش از تاریخ تعلق دارند، شایسته یاد آوری اند. تازه ترین کشف که در خط دیدگاه فوشر، قرار داشت، شهر یونانی به نام آی خانم در سال ۱۹۶۳، و کاوش های بعدی به وسیله شلومبرگر و پ. برناردP. Bernard ، جانشینش می باشند.</p> <p>در سال هایی تا آغاز جنگ جهانی دوم، کشور های دیگری نیز به مساله علاقه گرفتند. در سال ۱۹۳۸، یک گروه کاوشگران بریتانیایی، به شمول ای. بارگر E. Barger و پ. رایت P. Wright ، بخش هایی را در شمال، به ویژه در حوالی بدخشان و کندز، مورد کاوش قرار دادند. مگر این پایان جنگ جهانی دوم بود که توجه جهانی را به کارهای باستانشناسی در افغانستان رنگ نوین بخشید. در بخش های دیگر، ما با این نام ها و کار هایشان آشنا می گردیم. در این جا اشاره یی به پهنای مساله می اندازیم. حکومت هند در سال ۱۹۴۶، گروهی را به رهبری مورتایمر وهیلرMortimer Wheeler ، رییس عمومی اداره باستانشناسی، به افغانستان فرستاد تا در جریان دیدار، به بررسی میدان های باستانشناسی، به ویژه در شمال، دست بیازند. علاقه هند در این زمینه ادامه یافت و در وجود یک سلسله کاوش هایی که هدف آن یاری رساندن به حکومت افغانستان برای نگه داری بامیان بود، تبلور می یابد. آنان در جریان رسیدن به این هدف، دست به کاوش هایی هم زدند. باید یاد آور شد که در این راستا، کار هیت فرانسه یی ادامه می یافت. یک هیت باستانشناسی ایتالیایی که پیوند نزدیک با انستیتوت طبی در شرق، داشت و از دیدگاه های گ. توچی G. Tucci ، الهام می گرفت، از سال های ۱۹۵۰ به کار در این عرصه شروع کردند. این گروه دست به کار کاوش ژرف زیر نظر ا. بومباچی A. Bombaci و و. سی سرراتو U. Scerrato در حوالی غزنی و در بازماند های اثر های بودایی در تپه سردار، دست یازیدند. کار کاوش بریتانیا بخش زیاد در پایگاه های منفرد صورت می گرفت تا آن که در سال ۱۹۷۲، انستیتوت بریتانیایی بررسی های افغان در کابل بنیاد گذاشته شد. این نهاد به کاوش هایی در کندهار دست زد. کار جرمنان به بخش بررسی بازمانده های تاریخی دوران اسلام در سیستان و هرات، متمرکز بود.</p> <p>امریکاییان به کار پـُر حجمی کاوشی پرداختند. و. فیر سرویز W. Fairservis اولین ماموریت کاوشی را در ساحه های کندهار و سیستان رهبری نموده به کاوش در این ساحه دست زد. بعد، ل. دوپری L. Dupree ، به بررسی در تپه ده موراسی، پرداخت و فیر سرویز به کار بیش تر در سیستان ادامه داد. دوپری، هم چنان بررسی هایی را در شمشیر غار، انجام داد. رودنی یانگ Rodney Young به کاوش در بخش دیوار دفاعی بلخ پرداخت و موفق گردید تا داده هایی زمان وار به دست آورد، و کارلتن کوون Carleton Coon ، به کارهای پیش آهنگ گونه یی در غار قره کمر، نزدیک ایبک، در سال ۱۹۵۴، پرداخت و ذخیره هایی از دوران سنگ را کشف نمود. (کوون،۱۹۵۷). این ها را می توان اولین کشف هایی در مورد دوران پیش از تاریخ در افغانستان خواند. دوپری از سال ۱۹۵۹ به این سو، دست به کاوش های بیش تری در مورد دوران پیش از تاریخ در آق کوپروک، واقع در غرب بدخشان و جای های دیگر در شمال کشور زده است. جورج دالس George Dales در سال ۱۹۷۰، دست به بررسی هایی در سیستان و نادعلی، زد.</p> <p>اتحاد شوروی به تازه گی ها در وجود کاوش های مشترک افغان ـ شوروی که از سال ۱۹۷۱، به این سو آغاز گردید، در آقچه به شمول داشلی، تپه طلا و تپه التین، دست به کاوش هایی زده است. این کاوش ها، آن گونه که از نشریه های مربوط فهمیده می شود، دست آورد های مهمی را به همراه آورده اند. ماموریت باستانشناسی جاپان که به دانشگاه توکیو، پیوند داشته اند، از سال ۱۹۶۰ به این سو در افغانستان به کار مشغول بوده اند. در آغاز کار، با رهبری س. میزونو S. Mizuno ، کار کاوش در منطقه ایبک، شروع شد. آنان به تازه گی با همکاری باستانشناسان افغان، بخش های بودایی در هدده را کاوش نمودند.</p> <p>در پایان نیاز است تا نگاهی به کار کاوش باستاشناسی توسط حکومت افغانستان بیندازیم. از سال ۱۹۶۵، به این سو، داکتر شاهی بای مستمندی و بعد داکتر زمریالی طرزی، دست به کار در تپه شتر و ساحه های اطراف هدده زدند. به این وسیله کار سنگ بنای مکتب کاوش های باستانشناسی محلی، به زمین گذاشته شد. با نگاهی به تعداد جای های کهن و باستانی که تا کنون به وسیله کار و پشتکار دقیق روشن شده اند، می توان به کار پــُرشکوهی که صورت گرفته است، سر احترام فرود آورد و دیده به راه پیشرفت بعدی شد.</p> <p>برای نقطه پایان گذاردن به این بررسی کوتاه تاریخ کاوش های باستانشناسی در افغانستان، ما بر آن هستیم تا به دو خط تمایل که در سه دهه کار، روشن شده است، اشاره هایی داشته باشیم. نکته اول بر می گردد به شرکت جهانی در این میدان. حکومت افغانستان، نی تنها به حضور گروه های باستانشناسی خارجی اجازه کار را در کشور داد، بل تلاش نمود تا در کار آنان سهم شایسته یی را بگیرد. این اثر پــُرارج و با صلاحیت را می توان میوه شرین این تمایل به حساب آورد. در آینده دراز مدت باید توجه بیش تر به پرورش باستاشناسان خودی نمود تا خود خویشتن کار کاوش را به دوش بکشند. یکی از مایان در همان آغاز کار، به این امر توجه شایان نمود.(اللچین، ۱۹۵۷ـ ۱۴۱) در آن یاد داشت چنین می خوانیم:</p> <p>٫٫ امیدواریم که آن زمان دیر نباشد که حکومت افغانستان با علاقه عظیمی به بخش های باستانیش نگاه نماید و خود در کار کاوش و بررسی دست بیازد. کار، آن گاهی به اوج بیش تری دست می یابد، که پشتیبانی و حمایه مردم محل را به همراه داشته باشد.،،</p> <p>در جریان همین دو خط تمایل، افغانستان به پیشرفت بزرگی دست زده است، و گذشته اش ـ که زمانی به دست فراموشی سپرده شده بود، زیرا ناشناس و دست نایاب به حساب می رفت ـ درب شناسایی اش را به روی جهان باز نموده است.</p> <p>ادامه دارد</p> <a href="http://kabulpress.org/my/spip.php?article40274" class="spip_out" rel="external"> <p><strong>علی رغم قرن ها سرکوب و سانسور، تمدن تورک در افغانستان سخن می گوید</p> <p>همراه با عکس هایی از بودا در اطراف معدن مس عینک و طالبان افغان در بامیان باستان پس از تخریب بودا</p> <p>سه شنبه 16 نوامبر 2010, بوسيله ى کابل پرس</strong></p> </a></div> https://mail.bamyanpress.com/article21988.html https://mail.bamyanpress.com/article21988.html 2010-08-07T13:04:14Z text/html fa صدیق رهپو طرزی <p>شهر بـُـردبار و پــُر مدارای »لاهور» که سال های زیادی پایگاه و پناهگاه روشنفگران نخبه «پاکستان» بود، اکنون به آماج و هدف مورد توجه «طالبان» قرا رگرفته است. این وضع، نگاه خوشبینانه «احمد رشید»، نویسنده به نام را که کتاب هایش تا دانشگاه های بزرگ جنگی جهان «غرب» برای بررسی و مطالعه راه باز نموده اند، را کم رنگ ساخته است. او دیگر به این امر که شکست «طالبان» در افق قرار دارد، باور ندارد. <br class='autobr' /> تصویر کوچکی که دردیوار دفترش آویزان است، مردی را با نگاه جدی نشان می دهد. او ریش دراز و سیاه به مانند رنگ (…)</p> - <a href="https://mail.bamyanpress.com/rubrique8.html" rel="directory">دیدگاه</a> <img src='https://mail.bamyanpress.com/local/cache-vignettes/L138xH150/arton21988-60a24.jpg?1769423852' class='spip_logo spip_logo_right' width='138' height='150' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>شهر بـُـردبار و پــُر مدارای »لاهور» که سال های زیادی پایگاه و پناهگاه روشنفگران نخبه «پاکستان» بود، اکنون به آماج و هدف مورد توجه «طالبان» قرا رگرفته است. این وضع، نگاه خوشبینانه «احمد رشید»، نویسنده به نام را که کتاب هایش تا دانشگاه های بزرگ جنگی جهان «غرب» برای بررسی و مطالعه راه باز نموده اند، را کم رنگ ساخته است. او دیگر به این امر که شکست «طالبان» در افق قرار دارد، باور ندارد.</p> <p>تصویر کوچکی که دردیوار دفترش آویزان است، مردی را با نگاه جدی نشان می دهد. او ریش دراز و سیاه به مانند رنگ شبق دارد و سراپایش را لباس سپید در بر گرفته است. این مرد، یکی از میان آن جنگسالاران و فرماندهان متعدد «افغان» است که زنده گی را برای کسانی که در قرن های متمادی از شرق و غرب، خواب فتح این جارا می دیدند، به جهنم و دوزخی بدل نمود است. «احمد رشید» در این تصویر، در کنارش ایستاده است. او نیز به کمره عکاسی با همان احساس گنگ و منگ نگاه می نماید.</p></div> <div class='rss_texte'><p>این مرد سپید جامه، «جلال الدین حقانی» رهبر خیل و طایفه یی از شرق «افغانستان» است. این عکس بیست و دو سال پیش گرفته شده است. در آن هنگام، «حقانی» با لحن پــُر از ریشخند به «طالبان» نگاه می کرد و آنان را دهاتیان بیسواد می دانست که در خیمه گاه های پناهنده گان در «پاکستان» چشم به دنیا گشوده اند، در مدرسه های اسلامی به جای آموزش تلقین شده اند و به وسیله گزافه گران پــُرشور دینی از «فلسطین»، «عربستان سعودی» و «مصر» هدایت شده اند. در آن هنگام «طالبان» به آموزش جنگی مصروف بودند و یاد می گرفتند که چگونه جنگ را پیش ببرند و اشتباه های زیادی را مرتکب می شدند. رهبران شان یکی پی دیگر چشمی، بازویی و یا دستی را در این راه می باختند.</p> <p>جنگجویان «طالبان» بیسواد و نا آگاه بودند. آنان تاریخ قومشان که پشتونان اند، نمی دانستند، با تاریخ کشور خویش نا آشنا بودند، و هرگز و هیچگاهی در یک شهر واقعی زنده گی نکرده بودند. «حقانی» از سوی دیگر، سرکرده خیلش بود و دنیا دیده. او باری با «ریگن»، رییس جمهور امریکا، در «واشنگنن»، ملاقات نموده بود. حالا، «حقانی» شصت ساله بود و یک «افغان» درست به حساب می رفت. او خویشتن را چنین می پنداشت و «افغانستان» به او با چنین نگاهی می نگریست.</p> <p>«رشید» به آرامی روی چوکی چرخکی اش نشسته، دست هایش را به عقب سر گرفته، و تنه اش را به پیش و پس حرکت می دهد. او رفتار دوستانه دارد، سنش شصت و دو سال را پشت سر گذارده است و صدای بمش به یک قصه گوی می ماند. این مرد بی ادعا که یک پاکستانی روشنفکر است، به واقعه نگار این بخش جهان بدل شده است.</p> <p>هر دو مرد، در زمانی نگاه پـُر اشتباه داشته اند. جنگ سالار به این باور بود که همه جنگجویان «افغان» باید مانند خودش باشند. اشباه اش در این امر نهفته بود که او «طالبان» را جدی نمی گرفت. و «رشید» به نیروی پــُرتوانی که در باور ساده «طالبان» جای داشت، بهای کمی می داد. اعضای گروه «طالبان» با مرگ کدام مشکلی ندارند و آنان به ساده گی آن را به جنگ افزار و سلاح سیاسیی بدل می نمایند. آنان از آن گاهی که آموختند تا چگونه جنگ نمایند، دیگر نبرد و جنگیدن را به زنده گی خویش بدل کردند. آنان همچنان گدی گک هایی نیستند که سر نخ حرکت شان به دست «بن لادن» رهبر دهشت افگنان قرار داشته باشد، برعکس ایشان خود یک تهدید مرگبار به حساب می آیند.</p> <p><strong>تجربه تاریخی</strong></p> <p>«رشید» سفر های گونه گونه و بار بار در این سی سال به «افغانستان» داشته است. او اکنون آگاهی دانشنامه یی از این بخش جهان دارد، او در این راستا منفرد به فرد و آدم یگانه یی به حساب می آید، برای این که او نی تنها تاریخ را تشریح می نماید، بل خود آن را با گوشت و پوستش تجربه نموده است.</p> <p>«رشید» آن گاهی که تانک های «شوروی» بر کشور درسال ۱۹۷۹ع. هجوم بردند، در «کابل» به سر می برد. او در سال ۱۹۹۴ع. هنگامیکه «طالبان» شهر «کندهار» را تصرف نمودند، در آن جا بود. او خود شاهد بود که چگونه آنان حمام خونی را به راه انداختند. او شاهد زنده و دست اول حادثه ها در این سرزمین شگفت انگیز، جای دور افتاده جهان می باشد و در همان زمان کتاب هایش را نوشت و توجه جهانیان را به سوی رخداد ها در «افغانستان، «پاکستان و «آسیای مرکزی» کشاند.</p> <p>«غرب» به وسیله کتاب های «رشید» برای بار اول در مورد جهادیان، حامیان و یار دهنده گانشان آگاهی به دست آوردند. «رشید» کسی بود که درمورد مساله هایی نوشت که اکنون «غرب» در باره جنگسالاران «افغانستان» چون «حقانی» در شرق، «دوستم» در شمال و «اسماعیل» در غرب کشور می دانند. او در مورد پیوند های پـُر مناقشه شان با اداره های استخبارات «پاکستان»، «ترکیه» و «ایران» مدت ها پیش روشنی کافی انداخت. اثر معروفش به نام «طالبان» هنوز هم کتاب مهم درسی برای افسران انگلیسی و امریکایی دردانشگاه های نظامی شان شمرده می شود.</p> <p>«رشید» در سال ۱۹۹۹ع، درست دوسال پیش از یورش یازده سپتمبر نوشت. او با روشنی توضیح داد که «طالبان» کی ها هستند، چگونه تفسیری از «اسلام» ارایه می کنند، کی ها بر آنان اثر وارد می نمایند، چی نقشی را «بن لادن» و عربانش بر آنان داشته اند. او بود که چهره واقعی اداره استخبارات نظامی «پاکستان» را به جهانیان نشان داد. او به صورت ناگهانی به تک مفسری در خط توضیح پدیده جدیدی در جهان سیاست، بدل گردید.</p> <p><strong>در «کاخ سپید»</strong></p> <p>از آن گاه، به بعد «رشید» به آدمی دراین بخش جهان که بوی حادثه ها، پیش از رخداد آنها به مشامش می رسند، بدل شد. پس از یورش دهشت افگنانه بر «مرکز تجارت جهانی» و «وزارت دفاع امریکا»، این «کاخ سپید» بود که خرید ۲۸ جلد این کتاب را فرمایش داد. بعد، «رمزفیلد» با او ملاقات نمود تا دیدگاه اش را دریافت نماید. از آن پس او زیر باران دعوت نامه ها از جای های گونه گونه به مانند «ولفوویز»، اندیشه پرداز «نو محافظه کاران امریکا»، «بلیر» نخست وزیر «انگلستان»، قرار گرفت. «اوباما» پیش از مراسم سوگند، او را به ضیافت شب دعوت نمود. «اوباما»، در آن زمان آگاهی ژرفی در مورد وضع «افغانستان» نداشت.</p> <p>به مشکل، روشنفکر دیگری به این سطح بلند، دست یافته است. با این شهرت، به ساده گی می توان غرورش را بخشید.</p> <p>در «جرمنی» در این سطح آدم موثر می توان از «هانس مگنیوس انسنزبرگر» H.M. Enzensberger نام برد، اما، او مانند «رشید» تمایل نداشت تا مشاور رهبران سیاسی باشد. در «فرانسه»، این «برنارد ـ هنرری لیوی» Bernard-Henrri Levy بود که نقش روشنفکر عامه یا مردم را به دوش گرفت. او در این راستا خدمت بزرگ و شایسته یی را انجام داد و نشان داد که انسان پــُرارزش است. در «انگلستان» بیش تر به دانشمندان جدی مانند «بروما» Bruma و «تیموتی گارتن آش» Timothy Garton Ash ، بها می دهند.</p> <p><strong>رواداری زیر باران یورش</strong></p> <p>اما «رشید» در «مونشن»، «پاریس» و یا «لندن» زنده گی نمی کند. بر عکس، او در «لاهور» شهری در «پاکستان» کشوری که روشنفکرش همیشه زیر باران تهدید گرفتاری و رو به رو شدن با خطر قرار دارد، کار و زنده گی می نماید. «طالبان» گروهی که او درمورد شان به صورت گسترده نوشته است، تلاش هایش را بر تر از مرزی که آنان آن را نبرد رهای بخش ملی می نامند، رسانده است. حالا نوبت «پاکستان» و آن هم در «لاهور»، جایی که «طالبان» به بسیاری پدیده هایی که در آن جا جریان دارد و آنان با نفرت به این ها می نگرند و بر آن اند تا همه را ویران نماید، رسیده است.</p> <p>«لاهور» هنوز شهر زیبایی است، آن را می توان گوهر پـُرجل و بل خواند. در آن مسجد زیبای «پادشاهی»، بوستان ها و باغ های «شالیمار» و قلعه با عظمتش که دیوار های بلند و پـُر پهن را به سخریه می گیرد، می توان مشتی از خروار دانست. «بریتانیا» از خویشتن تعداد زیاد مکتب و دانشگاه ها در این شهر به جای مانده است. این جا، همچنان شهری است که موتر سیکل های سه عرابه یی که انباشته از سواری اند، بر سرک ها فرمان می رانند. اما، در آن می توان گادی ها و بگی های زیبایی که گذشته را به یاد می آورند، و نفس گرم اسپان از آن ها بیرون می زنند، را دید.</p> <p>در ظاهر امر، «لاهور»، شهری ده میللیون نفری، هنوز هم در میان شهرهای آسیایی به صورت استثنایی تر و تازه تر، پاک تر و خوش آب و هوا تر از «دهلی»، «کراچی» و «بنکاک» است. از سوی دیگر، بسیار بسیار دارای ذهن باز و فراخ اندیش می باشد. مهم ترین نمایش تلویزونی شهر پراز زرق و برق است. در همین حال، «لاهور» جایی است که میدان بر تفکر باز تنگ تر می گردد و این ها زیر یورش های سنگین قرار می گیرند.</p> <p><strong>«لاهور» با ترس ولرز دگرگونی را می پذیرد</strong></p> <p>منظر و دید زیبای ساختمان های بانک ها در شهر، با تخته های بزرگ چوبی هم خوانی ندارد. در عقب این ها، بوجی های سنگین ریگ، برای جلوگیری از بم های آتش زا، صف بسته اند.</p> <p>دختران دانشگاه که حتا یک تا تار موی شان هم زیر دستمال سر پنهان است، از دانشگاه طبی «ادوارد»، ساختمان پـُرشکوه که رنگ سپیدش از همه جا به چشم می خورد و یادگار دوران حضور «انگلیسان» می باشد، سیل آسا بیرون می شوند. اسلام گرایان که برخی جوانان آنان را همراهی می کردند، بر گروهی از دختران که چادر به سر نداشتند، به تازه گی یورش بردند. هرگاهی یک موسسه خارجی می خواهد محفلی را به راه بیندازد ـ مانند این که بنیاد «هانریش بول» بر آن بود تا برای رییس پیشینش محفل خدا حافظی بر پا دارد ـ باید اجازه یی دریافت می کرد. اجازه داد شد، اما، همراه با پیش شرط هایی مبنی بر این که: هیچ بیانه یی با مساله های سیاسی همراه نباشد، هیج انتقادی از حکومت نباید صورت بگبرد و زنان اجازه رقص را ندارند.</p> <p>«لاهور» با ترش رویی و ترس ولرز راهش را دگرگون می سازد. حکومت شهر، سعی بر آن می نماید تا مساله هایی را که آماج یورش «طالبان» قرار می گیرند، کم تر و کم تر بسازد. شهر را یورش ها و بم گذاری های انتحاری اخیر، به شدت تکان داد. شرکت های اروپایی و آسیایی شهر را ترک می گویند. کاری که برای «پاکستان» مصیبت بار است. کشوری که با بحران اقتصادی، به یاری میللیارد ها دالر سرمایه گذاری جهانی و کمک های امریکا تلاش می نماید، دست و پنجه نرم نماید.</p> <p>بیش از نود نفر در دو بمگذاری بر دو مسجد در پایان ماه می کشته شدند. همه چیز پس از این یورش دگرگون شدند. آن را می توان نقطه چرخش برای «لاهور» دانست. این امر، نمایشگر واقعیت تلخی است که «طالبان» پاکستان حضور روشن دارند. این امر، با یاری «طالبان افغان» و «القاعده» که اکنون به دو جبهه در «پاکستان» و «افغانستان» می جنگند، صورت گرفت. برای «طالبان» می تواند «پاکستان» آماج مطلوب تر باشد، زیرا دارای جنگ افزار اتمی می باشد.</p> <p><strong>بیرون از جریان زنده گی</strong></p> <p>«رشید» در محله یی که طبقه متوسط بالا در آن زنده گی می نمایند، جایی که همه پیش گیری های امنیتی روی دست گرفته شده اند، به سر می برد. راننده گان باید سرعت شان را در جاده فراخی که از این جا می گذرد، به دلیل مانع هایی که سر راه شان قرار دارد، کاهش بدهند. آنان و موتر هایشان، به صورت منظم به وسیله سربازان تفنگ به شانه، آرام و با دقت تلاشی می گردند. این محله «کانت» نامیده می شود. دراین جا نظامیان و امنیتیان به سر می برند. آنان در خانه های بزرگ، عقب دیوار های سر به فلک کشیده، درحالی که همه جاده ها توسط موتر های گزمه پولیس عادی و مخفی نگهبانی می گردد، به سر می برند.</p> <p>«رشید» در این جا، دور از همه زنده گی می نماید. او در کتاب هایش توضیح می دهد که چگونه اردو در «پاکستان» با کمک اداره استخباراتی اش، «طالبان» و گروه های دیگر دهشت افگن را از همان آغاز، پرورش داد تا از آنان بهره برداری سیاسی نماید. اما، این برنامه رزم آریانه یا استراتژیک در دراز مدت نا کار آمد برآمد و گروه ها، دست به بازی خودشان زدند. شگفت انگیز است که «رشید» با خانواده اش در محله آرام و پــُرامنیت زنده گی می نماید. او اکنون کم تر سر و صدا به راه می اندازد و با آرامی به کارش ادامه می دهد.</p> <p>دفترش در جوار خانه اش قرار دارد. اتاق بزرکی با رف های پـُر از کتاب. باری «حامد کرزی» در یکی از همین کوچ ها، پیش از آن که رییس جمهور افغانستان گردد، نشسته بود. او درمورد این که آیا به کشورش بر گردد، و اگر باز برود با چی چیزی رو به رو خواهد شد، مشوره می نمود. صدای تلویزون را که در گوشه یی قرار داشت، کمی بلند نمود. جنرال «پتریوس» که «واشنگتن» او را به «افغانستان» فرستاده است تا مساله ها را رو به راه نماید، راجع به این که در «عراق» دست به چی کار هایی زد، سخن می زد. «رشید» صدا را کمی بلند تر نمود، زیرا جنرال توضیح می داد که وظیفه دشواری در برابرش قرار دارد و هم اکنون هم وضع پیچیده و دشوار است، اما، او در آن جاست تا جنگ را ببرد. جنرال، این واژه گان را با صدای مطمین به زبان می آورد. «رشید» می گوید «امریکا» حالا سر عقل آمده است. اما، بسیار بسیار دیر است. «عراق» برای امریکا مهم تر بود.</p> <p><strong>نگاه دو بـُعدی</strong></p> <p>«رشید» به دنیا از دو بـُعد می نگرد، به حیث یک «پاکستانی» و هم چنان «بریتانیایی». او در «پاکستان» چشم به دنیا گشود، حالا این جا را خانه اش ساخته است. اما، سال های آغازین را در «انگلستان» از مکتب ابتدایی تا دانشگاه «کمبریج»، به سر برده بود. پدرش انجینری بود. او در دوران حضور «انگلستان» در این جا بزرگ شد و در میان آن کسانی بود که مقام های آن زمان برای شاگردان پـُر استعداد، زمینه های دانش آموزی را فراهم می نمودند. خانواده، پس از آن که «پاکستان» به وجود آمد راهی «لندن» شدند.</p> <p>«رشید» با ارزش های جامعه مبتنی بر مردم سالاری می اندیشد، او به ژرفای این ارزش ها پی برده است. او خواب طراحان برنامه های رزم آریانه و استراتژیک این کشور ها را از سرشان می پراند، زیرا توجه شان را به مساله هایی جلب می نماید که در این بخش آسیا موثر می باشند. او برای شان دشواری خلق می نماید، زیرا حل و بر خورد با این مساله ها ساده نبوده و پر از دشواری اند.</p> <p>او در اثرش به نام «هبوط در هرج و مرج» که تازه ترین کتابش می باشد، به صورت روشن از سرازیر شدن «پاکستان» و «افغانستان» به سوی سقوط، پس از یازده سپتمبر، گپ می زند. این اثر، حاصل تجربه خودش می باشد. لحن این کتاب بسیار بدبینانه تر از اثر های پیشینش است.</p> <p><strong>همیشه یک گام به پیش</strong></p> <p>وضع و حالت دراین گوشه جهان به صورت وحشتناک، دیوانه کننده و سرسام آوری پیچیده و بغرنج می باشند. هر کشور، تلاش می وزرد تا بر دیگری نفوذ وارد نماید. همه کشور های این جا هم مرز اند. هر کسی که در مورد «افغانستان» فکر می نماید باید در باره «پاکستان» نیز بیاندیشد، زیرا اردو و استخبارات این کشور، بر آن اند که آن گاهی که «امریکا» این جا را ترک بگوید، باید بر «کابل» نفوذ داشته باشند.</p> <p>هرکسی که در مورد «پاکستان» می اندیشد، باید «هند» را در نظر بگیرد، زیرا هر دو در یک کابوس وحشتناک دشمن گونه به سر می برند. هر کسی که «ایران»، همسایه اش را در نظر می گیرد، نمی تواند مساله اختلاف آن کشور را با «امریکا» بر سر برنامه اتمی اش، فراموش نماید. «ایران» به نوبه خویش بر «امریکا» این گمان بد را دارد که آن کشور از «افغانستان» به حیث تخته خیز، برای یورش بر پایگاه های اتمی اش، بهره می گیرد. اگر امریکا بر آن شود تا مدت دراز و بیش از زمان پیش بینی شده، به «افغانستان» بماند، «چین» و «روسیه» نا آرام می گردند.</p> <p>سند های مخفی در باره ماموریت در «افغانستان» که از سوی «ویکی لیک»، فشرده اش در هفته پیش از سوی «اشپیگل»، «گاردین» و «نیویارک تایمز» به دست نشر سپرده شد، مهر تایید بر آن چی «رشید» مدت ها پیش نوشته بود، می گذارد. او بیان داشته بود که دستگاه استخباراتی «پاکستان» از طالبان حمایه می نماید. «رشید» که همیشه یک گام به پیش قرار دارد، درست چند ماه پیش در مورد «کرزی» حرف زده بود. حالا چنین به نظر می رسد که «کرزی» از این افشا گری ها بسیار شاد است. اما او هم چنان اضافه نموده بود: از آن جایی که «کرزی» حس کرده بود که «امریکاییان» نمی توانند «طالبان» را شکست بدهند و از سوی دیگر مذاکره با «طالبان» ناموفق است، بر آن شد تا رابطه هایش را با «پاکستان» و «ایران» بهبود ببخشد. «رشید» هم چنان می گوید که «کرزی» امیدوار است تا بدون «امریکاییان» با مخالفانش دست به آتش بس بزند و آنان را در قدرت شریک بسازد،.</p> <p><strong>نا امیدی از «غرب»</strong></p> <p>از «رشید»، به همین تازه گی دعوت برای صرف نان چاشت با بانو «اسما جهانگیر»، زن پـُر نفوذ و شناخته شده یی در «پاکستان»، صورت گرفت. این زن یک حقوق دان و مدعی العموم در «دادگاه عالی پاکستان» است. او و تعداد دیگری که در ساختارهای جامعه مدنی به کار مشغول اند، از ضعف سیاستمداران در بخش ملکی، نگران اند. گروه های روشنفکر آزاد اندیش مانند خاری در چشمان متعصبان و گزافه گران دینی اند و به همین دلیل، همیشه جامه ترس به بر دارند.</p> <p>مهمانان در اتاقی گرد هم آمدند که دیوار هایش بقایای یک باشگاه و کلوب ادبی انگلیسی را به یاد می آورد. بخش زیاد زنان ساری پوش اند، همه متکی و مطمین به خود و شهری. آنان روی مساله های زیاد بحث کردند و باور و عقیده شان را به صورت روشن در باره «اوباما»، بانو «کلنتون»، جنرال «پتریوس» بیان می داشتند. چنین به نظر می آمد که آنان مهمانان یک بحث و گفت وگوی صبحانه در یکی از تلویزیون های «امریکا» اند که دور هم نشسته اند. همه، سال های زیادی را در «لندن»، «نیویارک» وشاه شهر های دیگر «اروپا» به سر برده اند. آنان امید خویش را به «غرب» بسته اند و هم زمان به شدت از «غرب» نگران و درمانده اند.</p> <p>اینان بخشی از هم نسلان «رشید» که پیش و پس از ایجاد «پاکستان» چشم به دنیا گشوده اند، می باشند. آنان دارای امتیاز ها اند، آنان در «غرب» زنده گی نموده اند، و می توانند هر زمانی که وضع، حالت خطرناکی را به خود بگیرد، این جا را ترک نمایند. اما، اینان محروم از یک چیز بسیار مهمی که روشنفکران در جامعه های مردم سالار به آن دسترسی دارند، می باشند و آن فرصتی که در قدرت به آنان سهمی داده شود.</p> <p><strong>نظارت اردو</strong></p> <p>پاکستان در حقیقت امر، یک اردوست که بر همه کار های کشور نظارت می نماید. این کشور، خود درسال ۱۹۴۷ع، با گذر از جوی های خون و دهشت به میان آمد. در آن سال، گروهی از مسلمانان که در «هند» زنده گی می کردند، به سوی «پاکستان» آینده روی آوردند و «هندوان» به سوی «هند» رهسپار شدند. هردو سوی دست به کشتار علیه یکدیگر زدند. «پاکستان» در بیش از شش دهه، به وسیله رژیم ها بی ثبات ملکی و نظامی اداره شد.</p> <p>هر دو شکل حکومت ها، چی ملکی و چی نظامی به خیال خویش و در چارچوب اندیشه های خویش تعریفی، از منفعت های ملی نمودند. رهبران نظامی «پاکستان» همیشه در برابر اصلاح ها و رفورم ها چون سد سکندر ایستاده اند. آنان تنها به افزایش گدام جنگ افرار های اتمی خویش توجه نمودند تا در برابر بدترین امکان که آن را یورش اتمی «هند» می خوانند به مقابله برخیزند.</p> <p>پس از یازده سپتمبر، همنسل «رشید»، بیش از همه زمان، امیدوار بودند که رهبران «پاکستان» سر عقل خواهند آمد و یا «امریکاییان» آنان را به زور بر سر عقل خواهد آورد. در حقیقت امر، «امریکا» بسیار فعال است، و هزاران میللیارد دالر به خزانه شان می ریزد. اما، آن گاهی که پای فشار برای اصلاح در میان می آید، رییسان جمهور «امریکا»، بیش تر به سوی تقویت نظامیان در این خط باور که آنان پایگاه نیرومند خرد گرایی اند، روی می آورند.</p> <p><strong>گذشته پـُرعصیان</strong></p> <p>شام فرا می رسد. «اسپانیا» در صدد آن است تا «جرمنی» را در بخش نیمه نهایی بازی فوتبال جام جهانی شکست بدهد. «رشید» با بانویی از «اسپانیا» ازدواج کرده است، و مهمان یکی پی دیگری خانه را پـُر می کنند. «رشید» پس از پایان گفت و گو با یک روزنامه، شاد است. او هنوز قصه ناگفتنیی در زیر زبان دارد. این بار در مورد خودش است، در باره سال های آغاز زنده کی اش به حیث یک واقعه نگار این بخش جهان. در این بخش زندگی «رشید»، برهه یی رقم خورده است که او را به یک روشنفکر مردمی، یک دوران انقلابیی که بازی ساده یی نبوده است، بدل کرد.</p> <p>سال ۱۹۶۳ع، بود و رشید محصل دانشگاه «کمبریج». عصیان محصلان سال های ۶۰، تازه رنگ می گرفت ، و رشید نماد «پاکستانی» نسلش به حساب می رفت. آنان اثر های «ماوو»، «تروتسکی» و «لنین» را می خواندند و «چی گوارا» بت و قهرمان شان به حساب می رفت. آنان غرق جریان پـُر احساس زمان شان بودند. این نیروی پـُر توان و عصیانگر، از شعله های جنگ «ویتنام» بر می خاست.</p> <p>«رشید» در میان چار «پاکستانیی» قرا داشت که خویشتن را «گروه لندن» می خواندند، نامی که برای شان نماد بزرگ شمرده می شد. آنان می خواستند تا پا را از مطالعه اثر ها و شرکت در تظاهر ها، فراخ تر به بیرون بگذارند. آنان می خواستند که کشور شان را دگر گون بسازند، دگرگونییی در خط انقلابی. آنان به «بیروت» رفتند تا در خیمه گاه آموزش چریکی شرکت کنند. آنان در آن جا کورس های آموزش پایه یی جنگ ایله جاری را و این که چگونه از جنگ افزار کار بگیرند، دنبال کردند.</p> <p><strong>به سوی کوه ها</strong></p> <p>آن گاهی که به «پاکستان» بر گشتند، کشور در چنگال یکی از بدترین بحران هستی سوز، که بار ها با آن ها رو به رو شده بود، قرار داشت. «پاکستان شرقی» پس از جنگ ۱۹۷۱ع، برای استقلال از آن جدا شد و کشور جداگانه یی را زیر نام «بنگله دش»، تشکیل داد. تمام کشور که ساختار ساختگی داشت، در لب پرتگاه تجزیه قرار داشت. اداره در پایین ترین وضع قدرتش به سر می برد. آن گونه که «رشید» و همرزمانش مشاهده می کردند، در برابر شان دروازه های فراخ برای آوردن دگرگونی در کشور، گشوده شده بودند.</p> <p>اما، این انقلاب شان باید از کجا آغاز می یافت؟ «چی گوارا»، بت شان از راه کوهستان، به شهر ها دست یافته بود. «پاکستان» به «کوبای» شان بدل شده بود. کوهستان در «بلوچستان» قرار داشت. ایالت ناداری که قبیله های کوهی، آن گونه که «افغانان» تجربه کرده بودند، سال ها بود که برای استقلال و یا کم ازکم خود مختاری، دست به نبرد زده بودند.</p> <p>همان چار تن رابطه هایی را با رهبران قبیله های در کوهستان، بر قرار نمودند. آنان به جای پای گذاردند که مانند سطح ماه، برای شان نا آشنا و بیگانه بود. آنان بر خویش نام فرمانده گذاشتند، به دهقانان یاری می رساندند تا کشت شان به تر شود و به تداوی شان دست می یازیدند. روزنامه نشر می کردند و کودکان را آموزش می داند. «رشید» شعر می سرود و داستان کوتاه می نوشت و خویشتن را نویسنده یی در یک انقلاب می دانست.</p> <p><strong>فرصت همراه با مواد بی بها</strong></p> <p>به این گونه، او بار اول به «افغانستان» آمد. او می خواست تا با سران محلی و جنگ سالاران به گفت و گو بنشیند تا پناه گاه هایی را برای خانواده گان بلوچ فراهم نمایند. او با پای پیاده به «کابل» رفت. به یاد می آورد که در زمستان ۱۹۷۹/۱۹۸۰، آن گاهی که «روسان» وارد شهر شدند، به آن جا رسید. او به فرصتی دست یافت که برای کم تر مورخی فراهم می گردد.</p> <p>وضع نو در «افغانستان» مورد توجه نظامیان «پاکستان» قرار گرفت. آنان برای این که یخنشان را از دست جنگ بی پایان و بی نتیجه رهایی بخشند، پای قرار داد آتش بسی را با رهبران قبیله های «بلوچ» امضا نمودند. این کار به چار انقلابی فرصت داد تا به شهر باز گردند و مورد عفو قرار بگیرند.</p> <p>«رشید» به «لندن» سفر کرد تا با پدر و مادرش دیدار نماید و به تدوایش بپردازد. او دندان سازی را دید، و برای علاج درد کمرش تلاش نمود. به این گونه پس از سال ها رنج جسمی به آرامش دست یافته بود. بعد، به با عکاسی که تصویر هایی از تانک های روسی را در «کابل» گرفته بود، پیوست. هر دو درب روزنامه های بریتانیایی را تک تک زدند. «رشید» علاقه داشت تا در مورد نبرد آزادی بخش در «بلوچستان» بنویسد. آن گاهی که دبیران نشریه ها دریافتند که این دو، مواد پـُر ارزشی در باره تجاوز «شوروی» به همراه دارند، گوش های شان از شدت شگفتی و خوشی اوچ بلند شدند. به این گونه، «رشید» اولین مقاله پـُراهمیتش را در باره «افغانستان» و ابر قدرتی که بر کشور یورش برده بود، تا وضع را دگرگون بسازد، نوشت.</p> <p><strong>خوشبینی یی که رنگ می بازد</strong></p> <p>آیا ارزش آن را داشت که ده سال تمام به حیث یک انقلابی در کوهستان به سر بردی؟ «رشید» می خندد و شانه هایش را بالا می اندازد. او می گوید، اما، چیز نوی از آن حاصل شده است.</p> <p>او ممکن در «بلوچستان» می مرد و نمونه یی دیگری از «چی گوارا» در «پاکستان» می شد. اما، او دست به سفر های گونه گونه زد و تلاش نمود تا بداند که در این دنیای پیچیده که ما زنده گی می نماییم، چی رخ می دهد. او آرام آرام به مورخی بدل شد و به این آگاهی دست یافت که روزی این سر و صدای کر کننده ناشی از برخوردی که در «افغانستان» طنین انداخته است، به بیرون راه باز می نماید و پرده گوش «پاکستانیان» را می درد.</p> <p>این روز فرا رسید. برای «طالبان»، شهر «لاهور» به مانند «نیویارک» اهمیت دارد. «احمد رشید» همیشه آدم خوش بین بوده است، اما، آرام آرام این خوشنینی اش کم رنگ می گردد.</p> <p>• <br class='autobr' /> شهر گت تینگن، جرمنی.</p> <p>۱۵ اسد ۱۳۷۹هـ. خ.</p> <p>۶ سپتمبر ۲۰۱۰ع.</p></div> https://mail.bamyanpress.com/article20118.html https://mail.bamyanpress.com/article20118.html 2010-07-25T03:12:00Z text/html fa صدیق رهپو طرزی <p>• «اروپاییان»: برای رد ستم کلیسا و نا کهن بودن باور های «موسایی ـ عیسایی» <br class='autobr' /> • «هندیان»:برای بازگشت به گذشته، مقابله با خارجیان و سلاحی برای خیزش «نجسان» <br class='autobr' /> • «ایران»: برای دریافت هویت پیشین و رد نفوذ «عرب» <br class='autobr' /> • ما، برای دریافت و یا ساختن هویت کهن. <br class='autobr' /> یاد آوری: <br class='autobr' /> هنگاهی که به حیث دبیر «روشنی» فصلنامه «کانون روشنگران افغانستان» که در شهر «گت تینگن» در «جرمنی» نشر می شد، کار می نمودم، در هر فصل یادداشتی زیر عنوان «سخن فصل» می نوشتم. در یکی از این «فصل ها» نوشته زیر را به دست نشر سپردم. این یاد (…)</p> - <a href="https://mail.bamyanpress.com/rubrique46.html" rel="directory">فرهنگ، ادبیات و هنر</a> <img src='https://mail.bamyanpress.com/local/cache-vignettes/L144xH150/arton20118-775e1.jpg?1769423852' class='spip_logo spip_logo_right' width='144' height='150' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>• «اروپاییان»: برای رد ستم کلیسا و نا کهن بودن باور های «موسایی ـ عیسایی»</p> <p>• «هندیان»:برای بازگشت به گذشته، مقابله با خارجیان و سلاحی برای خیزش «نجسان»</p> <p>• «ایران»: برای دریافت هویت پیشین و رد نفوذ «عرب»</p> <p>• ما، برای دریافت و یا ساختن هویت کهن.</p></div> <div class='rss_texte'><!--sommaire--><div class="well nav-sommaire nav-sommaire-28" id="nav69cffb6ccfe564.18989179"> <h2>Sommaire</h2><ul class="spip" role="list"><li> <a id="s-lt-lt"></a> <a href="#lt-lt" class="spip_ancre"> <p>قوم «آرين!»</p> <p>سرچشمه و ریشه !؟</p> </a> </li><li> <a id="s-t"></a> <a href="#t" class="spip_ancre"> <p>اُسطوره</p> <p>ریشه و پیشینه</p> </a> </li><li> <a id="s-t-d2ae"></a><a href="#t-d2ae" class="spip_ancre">بیان این واژه</a></li><li> <a id="s-t-d0c2"></a><a href="#t-d0c2" class="spip_ancre">توجه به اُسطوره</a></li><li> <a id="s-t-74ea"></a><a href="#t-74ea" class="spip_ancre">نگاهی در سرزمین پُر پهن حوزه ما</a></li><li> <a id="s-t-6b5b"></a><a href="#t-6b5b" class="spip_ancre">اسطوره و واقعیت در این بخش</a></li><li> <a id="s-lt-lt-ec9c"></a><a href="#lt-lt-ec9c" class="spip_ancre">«آریا»، آرین» دیگر و دیگر ...در اُسطوره ها</a></li><li> <a id="s-lt-lt-lt-lt"></a><a href="#lt-lt-lt-lt" class="spip_ancre">همانندی «رگ ودا» و «اوستا»</a></li><li> <a id="s-t-f425"></a><a href="#t-f425" class="spip_ancre">اسطوره در سند های تاریخی</a></li><li> <a id="s-t-dcf1"></a><a href="#t-dcf1" class="spip_ancre">خاستگاه</a></li><li> <a id="s-t-0343"></a><a href="#t-0343" class="spip_ancre">اسطوره در خدمت هویت و قدرت سازی</a></li><li> <a id="s-t-9d35"></a><a href="#t-9d35" class="spip_ancre">جنبش روشنگری و اسطوره</a></li><li> <a id="s-lt-lt-Romanticism"></a><a href="#lt-lt-Romanticism" class="spip_ancre">اُسطوره «آریایی» در دوره خیال پردازی یا رمانتیسیزیم Romanticism</a></li><li> <a id="s-t-3564"></a><a href="#t-3564" class="spip_ancre">از زبان به نژاد</a></li><li> <a id="s-t-a448"></a><a href="#t-a448" class="spip_ancre">جستجوی اسطوره در دین</a></li><li> <a id="s-lt-lt-lt-lt-f102"></a><a href="#lt-lt-lt-lt-f102" class="spip_ancre">«آریایی» و «یهود»</a></li><li> <a id="s-t-dc8a"></a><a href="#t-dc8a" class="spip_ancre">از متن پریشان به اندیشه پریشان تر</a></li><li> <a id="s-t-3d96"></a><a href="#t-3d96" class="spip_ancre">اُسطوره درخدمت ملی گرایی</a></li><li> <a id="s-lt-lt-9a18"></a><a href="#lt-lt-9a18" class="spip_ancre">قربانی در معبد همه «جرمن»</a></li><li> <a id="s-t-5b80"></a><a href="#t-5b80" class="spip_ancre">بهره برداری از اسطوره به گونه دیگر</a></li><li> <a id="s-lt-lt-8d9c"></a><a href="#lt-lt-8d9c" class="spip_ancre">جایگاه این اسطوره در «هند»</a></li><li> <a id="s-lt-lt-eb55"></a><a href="#lt-lt-eb55" class="spip_ancre">«نجسان» به پا می خیزند!!</a></li><li> <a id="s-t-484a"></a><a href="#t-484a" class="spip_ancre">پیش آریایی</a></li><li> <a id="s-lt-lt-lt-lt-662b"></a><a href="#lt-lt-lt-lt-662b" class="spip_ancre">اثر اسطوره «آریایی» در «ایران»</a></li><li> <a id="s-t-cc43"></a><a href="#t-cc43" class="spip_ancre">نگاه ما به این اسطوره</a></li><li> <a id="s-t-9a94"></a><a href="#t-9a94" class="spip_ancre">ملی گرایی، آغاز توجه به تاریخ کهن</a></li><li> <a id="s-t-f537"></a><a href="#t-f537" class="spip_ancre">دید نویسنده گان ما در این میدان</a></li><li> <a id="s-t-d0d6"></a><a href="#t-d0d6" class="spip_ancre">تاریخ سنتی یا عنعنه یی ما</a></li></ul></div><!--/sommaire--><p><strong>یاد آوری:</strong></p> <p>هنگاهی که به حیث دبیر «روشنی» فصلنامه «کانون روشنگران افغانستان» که در شهر «گت تینگن» در «جرمنی» نشر می شد، کار می نمودم، در هر فصل یادداشتی زیر عنوان «سخن فصل» می نوشتم.<br class='autobr' /> در یکی از این «فصل ها» نوشته زیر را به دست نشر سپردم. این یاد داشت با واکنش های گونه گونه یی رو به رو شد. در نظر داشتم تا در همان موقع در این زمینه بنویسم.</p> <p>اما، حادثه ها و رخداد های آغاز سده بیست و یکم عیسایی، بحران و سر درگمی تندی در میان آنانی که نگران وضع کشور بودند، به میان آورد، و نشر «روشنی» در موج های این گرداب، غرق گردید.<br class='autobr' /> اکنون پس از پرداخت به پیشینه تاریخ کشور، در نوشته تمدن «سند ـ هلمند» آغازگر تاریخ ما، بر آن شدم تا به این اسطوره و چگونگی نگاه هابه آن، بپردازم.</p> <p>صدیق رهپو طرزی</p> <p>***<br class='autobr' /> <strong>سرزمينی بيافريدم که در آن:</p> <p> ده ماه زمستان و دو ماه تابستان است</p> <p>مار بزرگ و زمستان را، ديواس (شيطان) آفريده است.</p> <p>«اهورا مزدا»</strong></p> <h2 class="spip" id='lt-lt'>قوم «آرين!» <p>سرچشمه و ریشه !؟</p> <a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p> بازهم «فصل» پرسش ها برای دست يابی به پاسخ هایی که خود اين پاسخ ها، پرسش های ديگری می زايند، فرا رسيده است.<br class='autobr' /> اين بار، به گذشته های دور، می پردازم. به جايی و زمانی می پردازم ــ اگر درست تر بگويم پرسش هايی می کارم ــ که «ما» در آن ریشه ــ با آن که در غباری از اسطوره و نمايی از واقعيت نهفته اند ــ داريم.<br class='autobr' /> همه به ياد می آوريم که در آغاز سده بيستم ــ به ويژه پس از دهه سی اين سده ــ برای رد يابی و «هويت» يابی، به گذشته «رجوع» کرديم و خويشتن را در آينه بزرگ نمای «آرين» که محصول کار «شرق شناسان» اروپایی ــ ديگران ــ در سده هژدهم و به ويژه سده نزدهم، بود يافتيم. اين بزرگ نمايی در فضای دهه سی که «نژاد آرين» جای ريشه يابی زبان «هند ـ و ـ اروپايی» را گرفت، و «دانشمندان» هوا خواه اين امر، آن را به «هند ـ و ـ ژرمن»، تعويض کردند ــ «هيتلر» که از خدا چنين غذايی را می خواست، همه نيرو را برای حل مساله «نژاد پست تر» به کار برد ــ به اوجش رسيد.۰۰۰</p> <p>حالا، به سراغ اين نظريه ها و انديشه ها می روم که راه را از چاه بشناسيم و درب بازی را برای «گفتگو» بگشايم.</p> <p>***</p> <p>من، دراين جا، بنابر «تنگی» جای، تنها به اشاره هايی بسنده می نمايم و اميدوارم اين خود آغاز بحث «علمی» نی «احساسی» برای آينده گردد.</p> <p>اين نظريه ها، با ورود شرق شناسان اروپايی چون «سر ويلليام جونز»، «وايتنی»، «ميوللر» و ديگران به «آسيا»، با دست يافتن براين واقعيت که پيوند نزديکی میان زبان های «اروپايی ـ هندی»، و جود دارد، شکل گرفت و بعد با کژی ها و مژی ها زياد به راه «نژادی» ره سپرد.</p> <p>کشف «اوستا» توسط «انکويتل دو پررون» فرانسه يی، که به گفته «موللير»، جوان ماجرا جو و متشبث بود تا دانشمند، و نشر ترجمه اش در سال۱۷۷۱ع. اين امر را وارد اوج نوين نمود. از آن پس، در مورد «سرچشمه» و «خاستگاه» قوم «آرين» به بررسی های متعدد و گونه گون آن چنان که «سعدی» می گويد، ٫٫هر که عکس خويش می بيند در آب،، صورت گرفت.</p> <p>فشرده آن ها چنين اند :</p> <p>ــ نظريه «هند ـ و ـ اروپايی» و بعد «هند ـ و ـ ژرمن».</p> <p>ــ نظريه «شمالی».</p> <p>ــ نظريه «آسيای مرکزی».</p> <p>ــ نظريه سرزمين «شما لگان» يا منطقه قطب شمال.</p> <p>ــ نظريه «سپتا ـ سندهاوا» و ديگر و ديگر ...</p> <p>بر اساس این نظر، «آرينان» به حيث یک گروه قومی در «جایی» در سرزمين های بلند اروپای شمالی زنده گی می کردند. خون شان «ناب» و زبان شان ساده و کهن تر از ديگر زبان ها ست. اين ساحه، از کوه های <br class='autobr' /> «اورال» آغاز و پس از گذشتن از شمال «جرمنی»، به بحر «اتلس» پایان می يابد.</p> <p>نظر ديگر، آسيای مرکزی را جايگاه « آرينان» قرار داده و آن را اطراف بحيره «کسپين» می خوانند.<br class='autobr' /> بر اساس نظريه «شمالگان» بر اين باور اند که متن «ريگويدا» و «زند ـ اوستا» که هردو را يکی می دانند، يعنی «زند» و «اوستا» و يا «اوستا» و «زند»، يکی است ــ‌ نشان می دهند که قطب شمال، «گهواره» قوم «آرين» می باشد.</p> <p>نظريه «سندهاوا»، بر آن است که سرزمين « آرينان» بيرون از «هند»، جای ديگری بوده نمی تواند.<br class='autobr' /> خود شرقشناسان برای رد اين نظريه ها، استدلال هايی به بلندی کوه «هماليا» فراهم آورده اند که آوردنشان مجالی در اين جا ندارد.</p> <p>به همين دليل، هر کسی چون «پرو کرستيز»، دزد بحری اسطوره يی «يونان» بر «تخت آهنين » ديد خود، اين تیوری ها را می خواباند و آن را «کش» و يا «برش» می نمايد.</p> <p>پرسش اولی که در ذهن راه باز می کند اين است کــه پيش از آمدن اين «مهاجران» و يا درست تر «اشغالگران» که از دست زمستان «دراز» و «يخ» اين مخلوق «شیطان» گريخته بودند و به سرزمين خورشيد و ماه ــ «اوستا» پُر از وصف زيبايی اين سرزمين است ــ دست يافته بودند، «ما» کی ها بوديم و چگونه «ما» شديم ؟</p> <p>من، به گفته آقای ا. عثمان، این «مقال» را تا «کشال» نشود، با «قالی» از «پايک البرت»، از کتابش به نام ٬٬باور ايران ـ آرين،، بر اساس «اوستا ـ زند» پايان می برم و دری را برای بحث و گفتگو های «علمی» و «خِـــرَد گرایانه» نی «قالبی» و «ملا نقطی» می گشايم.</p> <p>او هنگام بحث بر اين زبان، می گويد،٫٫ ... آريا، نام محترمی برای طبقه بالا نبود، بل برای همه مردم به کار می رفت،، او سپس از «مخالفان» ـ یعنی ما ـ بحث می راند و می گويد، ٫٫دسويان ــ مخالفان و يا باشنده گان اصلی و بومی ــ که متمدن تر از اشغالگران کوچی بودند، چون حاضر نبودند به معبود ــ نو آمده گان ــ سر تسليم فرود آورند، به نام عصيانگر و باغی خوانده می شدند.</p> <p>«زرتشت»، در تمام «اوستا»، از «اهورا مزدا»، نابودی آنان را طلب می کند. او، ادامه می دهد،٫٫ بعد ها، اين واژه را «برهمنان» برای کشيدن مرز ميان خود و ديگران، به کار بردند.،،<br class='autobr' /> این «سخن فصل» در شماره (۱۴) فصلنامه «روشنی» بهار ۱۳۸۰/۲۹۹۱. نشرشده است.</p> <p>***</p> <h2 class="spip" id='t'> اُسطوره <p>ریشه و پیشینه</p> <a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>هر کی عکس خویش می بیند در آب</p> <p>بــــزرگـــر بـــاران و گـازر آفتاب</p> <p>«سعدی»</p> <p>اُسطوره Osturah به معنای واژه یی اش یعنی سخن پریشان و بیهوده. سخن باطل و افسانه یی.<br class='autobr' /> آن گونه که می دانیم واژه اسطوره به گفته «مهردادبهار» اسطوره شناس معروف٫٫ وام واژه یی،، می باشد که از زبان عربی گرفته شده است. در آن زبان به معنای ٫٫روایت و حدیثی است که اصل ندارد.،،<br class='autobr' /> این وام واژه خود از اصل یونانی «هستوریا» به معنای بررسی، تحلیل و تاریخ است و ریشه در زبان «هند و اروپایی» به شکل «وید» دارد. در «لاتین» آن را Mythus و در «یونانی» Muthos می خوانند.<br class='autobr' /> در زبان های اروپایی واژه «مایت»، Myth با آواهای گونه گونه، به جای اُسطوره به کار می رود. این کلمه خود از واژه «موتوس» یونانی که معنای «گفته»، «قصه»، «افسانه» و «واژه» می دهد، گرفته شده است. این واژه در برابر «منطق» یا «لوگوس» Logos قرار دارد. منطق شیوه یی از دریافت است که برای درک یک واقعیت باید به بررسی و استدلال پرداخت. برای حادثه یی که در اسطوره بیان می گردد، نیازی به استدلال، منطق و اثبات نیست. با آن هم در ارثیه فرهنگی مردمان جهان جایگاه ویژه یی دارد.<br class='autobr' /> اُسطوره از آن مدخل های پیچیده و پُر بحث است که نمی توان در این تنگجای به همه گوشه هایش پرداخت.<br class='autobr' /> در این راستا، فیلسوفان و دانشمندان رشته های گونه گونه بحث پردامنه یی را به راه انداخته اند و دیدگاه های گونه گونه یی را ارایه کرده اند.</p> <p>در تمام دوران سده نزدهم عیسایی، برخی به این امر پای می فشردند که «اسطوره» خود عین بیان «واقعیت» است.<br class='autobr' /> در بخش زبان شناسی و بشر شناسی، این بحث، گسترده گی شگفت انگیزی دارد. «فریدریش ماکس میوللر» F.M. Muller در اثرش به نام «اسطوره شناسی مقایسه یی» آن را ٫٫زبان خاموش و گنگ،، می داند.<br class='autobr' /> «ارنست کا سیرر» E. Cassirer در اثرش به نام «فلسفه شکل های نمادی» به این باور است که زبان در ذات وجودش تمایل به خلق اسطوره و افسانه سازی دارد، تا خٍــرد گرایی.</p> <p>«لی وی اشتراوس» L. Strauss در کتابش به نام «اُسطوره شناسی» به این دید دست یافته است که اسطوره موهبت و نعمت ذاتی انسان نیست، بل دست آورد مهمی برایش می باشد. در این نگاه، زبان و اسطوره دو نماد بیان انسان اند.</p> <p>«زیگموند فروید» S. Freud روانشناس معروف که آدمی را ازچنگال جن زده گی نجات داد، آن را «حضور سترگ ازلی» می داند که درناخود آگاه جمعی همه نژاد های بشر، یعنی انسانان، حضور دارد.</p> <p>آن چی خصوصیت بارز اسطوره را می سازد، این است که در آن نمی توان حضور روشن یک پدیده تاریخی را دید. اما، شگرد دیگر اسطوره این است که به شدت خصوصیت بوقلمونی دارد، رنگ بدل می کند و خود را با دگرگونی ها همرنگ می سازد.</p> <h2 class="spip" id='t-d2ae'>بیان این واژه<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>اُسطوره را می توان آینه بیان و نماد رویا، خیال و تصور انسان دانست. ساده ترین تعریف اسطوره این است:<br class='autobr' /> بیان باور های انسان در مرحله ابتدایی تطور اجتماعی که بعد ها رنگ تقدس به خویش می گیرد. <br class='autobr' /> جالب ترین نکته در ذات و ماهیت اسطوره این است که برای پذیرشش، با آن که پُر و انباشته از تعارض است و در آن حادثه های باور نکردنی و دور از خرد فراوان جریان دارد، تلاش نمی کند تا به اثبات روی آورد. <br class='autobr' /> به همین دلیلی به نظر «الیاده» Mircea Elidad اُسطوره عبارت از٫٫ روایت مقدسی است که در خدمت انسان دیندار قرار می گیرد.،،</p> <p>از همین رو به روشنی می توان بیان داشت که اسطوره ها در ساده ترین بیان شان، روایت های متعددی در باره خدایان، نیروهای برتر بشری و حادثه های شگفت آور زمان آغازین می باشند. زیرا اسطوره ها آن گونه که می دانیم تبلوری از باورها، عادت ها، عقیده ها، آیین های بشری می باشند. این بخشی از بینش بشری، سخت جانی بیش تری از دیگر عامل های بنیادی فرهنگ بشری دارند. این سخت جانی در مورد هایی چنان پوست کلفت و لــُک دارند که مانع دگرگونی سازمان های اجتماعی می گردند. اما، نباید فراموش نمود که در درازمدت، دگرگونی ها آرام آرام این قالب ها را ـ با آن که بسیار سخت جان اند ـ درهم می شکنند.</p> <p>در زیر لایه اُسطوره می توان حماسه ها، افسانه ها، قصه های جانداران، افسانه های دیو و پری، قصه های مردمی و یا فولکور و دیگر و دیگر...را رده بندی کرد. باید این نکته را یاد آور شد که در اسطوره نباید به جستجوی دریافت حادثه های تاریخی شد. باید خط فاصل روشن میان اسطوره و تاریخ کشید.</p> <h2 class="spip" id='t-d0c2'>توجه به اُسطوره<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>باید براین نکته تاکید وزرید که توجه به شناخت و درک، بررسی و تحلیلی اسطوره حاصل کار دانشمندان رشته های گوناگون دانش، در «اروپا» می باشد.<br class='autobr' /> آن گاهی که دانشمندان اروپایی به تلا ش در این امر افتادند که با استفاده از کلید اسطوره، درب جامعه انسانی را در خط نگرش به گذشته دو را باز نمایند، توجه به اسطوره آغاز گردید.<br class='autobr' /> دید روشن و ژرف در این راستا را می توان مدیون عصر روشنگری دانست. این امر آن گاهی میسر شد که نگاه انسان برای درک چگونگی مساله ها به سوی نگرش خردگرایانه روی آورد. مایه های این نگرش را دریافت گزارش هایی می ساختند که از سفر ها و کشف افق های جدید، در برابر بشر گشوده شدند.<br class='autobr' /> «برنهارد لی بویر دی فونتنللی» دانشمند فرانسه یی با مقایسه اسطوره های یونانی و بومیان امر یکای شمالی، به این نتیجه دست یافت که یک نوع شیفتگی هم گانی و جهان شمول انسانی در اسطوره ها وجوددارد.<br class='autobr' /> او در اثرش به نام ٫٫ اصل و ریشه افسانه ها،،(۱۷۲۴) پوچی و افسانه یی بودن اسطوره را ناشی از این امر دانست که افسانه ریشه در باورهای همبود های ابتدایی دارد.</p> <p>این ها آرام آرام راه را برای بررسی اسطوره که رهنمای روشنی برای درک اساس ترین عنصر هستی زنده گی انسان مانند: جنگ و صلح، زنده گی و مرگ، راستی و نا راستی ، خوبی و بدی می باشند، باز نمود. <br class='autobr' /> در همین راستا «جورج گری» Georg Grey که در میانه سده نزده عیسایی والی «انگلستان» در «نیوزیلند» بود، در جریان برخورد با قبیله «ماوری» Maori متوجه این امر شد که آنان در جریان استدلال های خویش به صورت جدی و بار بار به اُسطوره های شان استناد می نمایند. او برای درک به تر نیت بومیان، زبان شان را فرا گرفت و به درک اسطوره های شان روی آورد.</p> <p>اما، این «گیام بات تیستا ویکو» Giambattista Vico متفکر و بشر شناس ایتالیایی بود که با نوشتن اثری به نام «دانش ویکو» (۱۷۲۵) درب بررسی ژرف و علمی اُسطوره را باز نمود.<br class='autobr' /> از آغاز سده نزده ام، با گسترش انگیزه های پیوند خیال و احساس با زبان، توجه به خانواده زبان «هند و اروپایی» و پس تر ها رشد دانش زبانشناسی مقایسه یی و پیوند این ها به تاریخ و فلسفه، راه را برای بررسی هر چی بیش تر اُسطوره ها باز نمود.</p> <p>در این راه، «فریدریش ماکس میوللر» F. Max Muller شرق شناس «جرمنی» که بعد به «انگلستان» کوچید و در آن جا دست به بررسی همه جانبه زبان شناسی زد، جایگاه ویژه یی دارد. او دیدگاه اش را در اثری به نام «اُسطوره شناسی مقایسه یی» (۱۸۵۶) بیان داشت. او به این امر متوجه شد که عنصر هایی چون: «آسمان»، «آفتاب» و «سپیده» در همه اسطوره ها جایگاه ویژه یی دارند. او پس از بررسی بیش تر، به این باور دست یافت که باگذشت زمان، در اُسطوره اصالت معنا در جریان به گفته او٫٫ بیماری زبانی،، از دست رفته است. به این گونه، از دید او، دیگر اسطوره ها بازتابگر پدیده های طبعی نیستند. خلاف این امر، اُسطوره ها به صورت غیر عقلی و بی خردانه فعالیت های خدایان، قهرمانان و دیو و پری را باز تاب می دهند.<br class='autobr' /> به صورت نمونه در یکی از اسطوره های یونان جای «سپیده» را «دافنی» Daphne (در اسطوره یونان دختر بحری) و «خورشید پگاهی» را «فویبوس» Phoibos،(در اسطوره یونانی خدازن زیبا) اشغال کرده اند.<br class='autobr' /> البته بررسی و کاوش ژرف و عمیق در این راستا جریان دارد.</p> <p>در مورد پیوند و رابطه اسطوره با تاریخ، باید یاد آور شد: با آن که هر دو نگاه به دریافت وضع گذشته دارند، اما، برخورد تاریخ به یک پدیده در چاچوب زمانبدی روشن و مستند، صورت می گیرد. در گوهر این مساله وجود اثرهای نوشته شده وجود دارد. با این کلید ها است که می توان درب پنهان تاریخ را باز نمود. کهن ترین این اثر ها را می توان در سنگ نوشته هایی در این حوزه به بررسی گرفت. مشکل مساله در این امر نهفته است که از شاهنشاهی «هخامنشیان» گرفته تا «کوشانیان»، سرزمین پُر پهنی را در بر می گیرد که دارای زبان ها و فرهنگ های گونه گونه بوده اند.</p> <p>برای دریافت عمق این مساله، بایست به سنگنوشته هایی که به زبان های «پارسی کهن»، «پارسی میانه»، «پارتی»، «خوارزمی»، «سغدی» و «باکتری»، که از سده ششم پیش از عیسا به این سو باقی مانده است، نگاه نمود. البته این نگاه نباید دراین تنگ جای بسنده نماید. برای درک ژرف تر، باید به سنگ نوشته های «بابل»، «ایلام»، «آرامی»، «یونانی» و «سانسکریت» نیز توجه نمود.</p> <h2 class="spip" id='t-74ea'>نگاهی در سرزمین پُر پهن حوزه ما<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>هر گاه نگاهی به کار برد اُسطوره در گستره سرزمین مان ـ بدون در نظر داشت مرز هایی که در جریان یکی دو سده اخیر شکل داده شده است ـ بیندازیم، باید دید ما به وسعتی قرار بگیرد که در شرق و جنوب شرق آن وادی «سند»، در شمال آسیای مرگزی، شامل دریا های «آمو» و «سیر» و در غرب همان میان دو رود «دجله» و «فرات» یا «بین النهرین» گسترده است. این سرزمین را می توان «تحفه» دریا ها و رودخانه های بزرگ به حساب آورد. در کنار این رود خانه ها تمدن های با شکوهی سربلند نموده اند.<br class='autobr' /> اگر بخواهیم مرز بندی سیاسی کنونی را در نظر بگیرم شامل: «افغانستان»، «تاجیکستان»، «ترکستان»، «پاکستان»، «ایران»، «هند» و «عراق» می گردد. این سرزمین از شرق به غرب بیش از سه هزار ک. م. را در بر می گیرد. نباید فراموش نمود که اثر های فرهنگی در همین چارچوب در بند نمی ماند و تا دور دست ها ره می سپارد. <br class='autobr' /> این امر را باید تذکر داد که هسته این تمدن در «بین النهرین» و «مصر» گذاشته شد. بعد، با رشدش اثر ژرفی بر دیگران وارد نمود. به همین دلیل، ما مهر و نشانه این تمدن را بر چهره همه این بخش ها دیده می توانیم. نشانه هایی از فرهنگ آسیای غربی را می توان به روشنی در وادی «سند»، «ترکستان چین» ، «یونان» و «مصر» دید.</p> <h2 class="spip" id='t-6b5b'>اسطوره و واقعیت در این بخش<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>برای شناخت گسترده این بخش، ما می توانیم از دو سرچشمه مدد و بهره بگیریم:</p> <p> ۱- زبان ها و اسطوره ها. آن ها را می توان شاهد های درونی خواند.</p> <p> ۲- یافته های باستانشناسی. این بخش ها را می توان نشانه های بیرونی و یا شکل های مادی خواند.<br class='autobr' /> آن گونه که می دانیم در پی جستجو برای آگاهی در مورد گذشته اسطوره، باید توجه به زمانی نمود که مردمانی که به زبان «هند و اروپایی» گپ می زدند، وارد این بخش شدند.</p> <p>البته این نکته را باید یاد آور شد که پیش از ورود این ها، تمدن با شکوهی به وسیله مردمان و باشنده گان این جا در وادی «سند» شکل داده شده است. به گفته «مهرداد بهار» این ها٫٫ نواحی جنوبی، مرکزی و شرقی و حتی در شرق تا حدود دریای خوارزم نژاد «دراویدی» می زیسته است. که محتملا «عیلامیان» نیز از این نژاد بوده اند.،، (مهر داد بهار ص.۴۰۱) را در بر می گیرد.</p> <p>یادداشت: برای آگاهی بیش تر به نوشته ام زیر عنوان ٫٫تمدن «سند ـ هلمند» آغازگر تاریخ ما،، نگاهی بیندازید.<br class='autobr' /> هم چنان باید یاد آور شد که پیش از ورود مردمان «هند و اروپایی» در این جا، حضور تند و پُر نفوذ فرهنگ «عیلامی»، «سومری»، «بابلی»، و «آشوری» نیز در این سرزمین، وجود داشته است.</p> <h2 class="spip" id='lt-lt-ec9c'>«آریا»، آرین» دیگر و دیگر ...در اُسطوره ها<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>نخست از همه باید یاد آور شد که سرچشمه های اُسطوره ها در این حوزه بزرگ فرهنگی گونه گونی زیاد دارد. آن چی به ما نزدیک تر است، حضور آن در سروده های دینی «ویدی» و «اوستایی» تبلور می یابد. این دو سروده چنان به هم نزدیک اند که آن ها را می توان خواهرن سکه و یا همتنی خواند.</p> <p>تا جایی که روشن است «گه رادو گنولی» Gherado Gnoli در اثرش به نام٫٫ ایده ایران: نوشته یی بر ریشه و اصل،، در جریان بحث بر این مساله می نویسد،٫٫ … اکنون روشن شده است که واژه «ایریا» Airya هرگز در «گاتا» Gatha نیامده است. بعد ها، از این واژه در «اوستای جوان تر» به ویژه «یشت ها» یاد آوری گردیده است. … نکته قابل توجه در این مورد این است که تا حال دانشمندان به ریشه این واژه دست نیافته اند... در این جا هم از «ناآریایی» یا Anairya حرفی به میان می آید. در این مورد یاد آوری می گردد که اگر مراسم و آیین ها برابر به دستوری که وجود دارد، اجرا نشود، روح خبیثه آنان بر ما پیروز می گردند.،، (ص.۳۲)</p> <p>ناکفته نباید گذارد که «گاتا» یا «یسنا» سروده پنجگانه یی است. خود واژه «گاه» به معنای آهنگ و ترنم است. این ها به زبان اوستایی کهن سروده شده است. نکته جالب این است که «گاتا» خلاف سروده های «ریگودا» به صورت اصل به دست ما نرسیده است. در این جریان بار ها و بار ها ویراستاری شده است. <br class='autobr' /> «اوستا» برای بار اول از سوی «ب. بریس سون» B.Brisson دانشمند فرانسه یی، در سال (۱۵۹۰) در «اروپا» شناختانده شد. اما، در حوزه خود ما تا آن گاهی که «پور داوود» در جریان جنگ اول جهانی نتوانست، بار دیگر به «ایران» بر گردد، و با استفاده از منبع هایی در «جرمنی» به این اثر دست بیابد، درکی از «اوستا» وجود نداشت. او این خالیگاه چار صد ساله را با اقامت های متعدد در «هند» پُر نمود. به این گونه، این اروپاییان بودند، که ما را با «اوستا» آشنا ساختند و گر نی در صندوقخانه های معبد ها، می پوسید. هرگز ترنم آن جز در مراسم نیایشی و آن هم دور از چشم قدرتمندان دینی، به گوش مردم نمی رسید.</p> <h2 class="spip" id='lt-lt-lt-lt'>همانندی «رگ ودا» و «اوستا»<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>نمونه روشن واژه گان «یما» Yama در «ریگ ودا» و «ایما» Yima در «اوستا» می باشند. این واژه در «رگ ودا» به معنای «خدای مرگ» به کار می رود و در «اوستا» به مقام اولین شاه، دست می یابد.<br class='autobr' /> نمونه دیگر، واژه «سوما» Soma در «رگ ودا» ست است. این گیاهی بوده که از آبش نوشیدنی مست کننده می ساخنتند و آن را در مراسم نیایشی می نوشیدند. این واژه در «اوستا» که بعد ها سروده شده، به «هوما» Haoma بدل شده است.</p> <p>به این گونه دیده می شود: آنانی که تلاش دارند تا میان سروده های «ویدا» و «اوستا» خط فاصل بکشند، راه خطایی را در پیش گرفته اند. البته ازدید زمان ـ به صورت حدس و گمان ـ سروده های «ودا» یی کهن تر اند.<br class='autobr' /> این نزدیکی چنان روشن است که می توان تمام متن «اوستا» را با استفاده از قاعده آوا شناسی به «ودا» بر گرداند.</p> <p>به باور «فورل» Phurel این ها چنان با اسطوره های «نورس» Nors یا «شمال» (زبان کهن مردمان «سکاندویا» در شمال «اروپا») نزدیک اند که می توان آن ها را سنگواره اسطوره های «هند و اروپایی» خواند.</p> <p>این واژه «آریا» دارای شکل های گونه گونه است:</p> <p>در زبان هندی «ا ـ ریا» Arya پارسی کهن «آریا» Arye در پارسی میانه «آری یا» Ariya در «اوستا» به شکل «ای ری یا» Airiia آمده است.</p> <p>با نگاه گذرا هم به این واژه گان می توان بیان داشت که این ها همه دختران یک مادر اند.<br class='autobr' /> از آن جایی که ما نام دقیق این مادر زبان را نمی دانستیم، زبان شناسان برای آن واژه «هند و اروپایی» را گذاردند. این نام گذاری چنان سیالت دارد، که هنگام نفوذ نژاد پرستان «جرمن» در دوران «نازی» واژه «هند و ژرمنیک یا هند و جرمنی» را جای گزینش ساختند. بعد از شکست این نظام، باردیگر به نام «هند و اروپایی» خوانده شد. امیدواریم بعد ها خود زبان شانسان واژه مناسب تری برایش پیشنهاد کنند.<br class='autobr' /> نکته مهمی را که باید یاد آور شد این است که واژه «آریا» و شکل های گونه گونه اش از همان آغاز، بار زبان شناسانه یی داشت. به همین دلیل مادر این زبان را «پیش هند و اروپایی» خواندند.</p> <h2 class="spip" id='t-f425'>اسطوره در سند های تاریخی<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>واژه «آریا» برای بار نخست در سنگنوشته های به جا مانده از شاهنشاهی «هیت تیت» Hittite ذکر شده است. این سنگنوشته ها با خط میخی و به زبان «اکاددی» Accadian نوشته شده است. از سال (۱۸۸۷) به این سو در اثر کاوش های باستانی بیش از سه هزار تایش به دست آمده اند. این شاهنشاهی و امپراتوری که به نام «هرریان» Harrian خوانده می شود، در سرزمین «هیت تیت» در میان سال های ۱۴۰۰ تا ۱۱۸۰ پیش از عیسا فرمانراویی می نموده است. نام دقیق این جا «اورو ها اتی» Uruhaatti یا سرزمین «هیت تیت» بوده است. پایتخت این شاهنشاهی «هت تو شاش» Hattushash نامیده می شده است. این محل اکنون به دهکده یی می ماند. نامش «بوگاز کوی» است و در ۱۶۰ ک. م. شرق «انقره» پایتخت «ترکیه» قرار دارد. این را می توان سرزمین گسترده یی دانست که از سوریه تا «بین النهرین» در قلمروش بوده است.<br class='autobr' /> در این جا «هند و هرریان» خانواده اشرافیی را شکل دادند. به این گونه گروه هایی از اینان به جای این که به سوی شرق به «هند» بروند، به سوی سر زمین «میان دو آب» همراه با «هرریان» آمدند. آنان به زودی در زبان و فرهنگ «هرریان» جذب شدند. نشانه هایی از زبان شان را می توان تنها در وجود نام های مردان به ویژه شاهان شان، مانند «ارتاتاما»، یافت. البته نام خدایان مانند: «میترا» Mitra و «ایندیرا» Indira و واژه گان فنی مانند رام کردن اسپ، نیز در این رده شامل می گردند.</p> <p>یادداشت :در نوشته بالا یاد کردیم :زبانشناسان به سببی که نامی برای این گروه زبانی که گسترده گی زیاد داشت، نداشتند آن را «هند و اروپایی» گذاردند. با کشف باز مانده های شاهنشاهی «هیت تیت» و یافتن عنصر های کهن تر زبان «هندو اروپایی» در آن، اکنون بر آن اند تا آن را «هند و هیت تیتی» Hindo- Hittite نام گذاری کنند، تا گستره بیش تری را در بر بگیرد.</p> <h2 class="spip" id='t-dcf1'>خاستگاه<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>آن گونه که می دانیم این امر در اسطوره های کهن از آن میان «اوستا» در بخش «وندیداد» که «راننده دیو» معنا دارد، و برای دوری از زخم چشم وی سروده شده است، ما به عبارت زیر بر می خوریم:</p> <p>٫٫ من، اهورامزدا، نخستین سرزمین زیبایی که آفریدم ایرانویچ بود.»</p> <p>از این سرود رد جای مشخصی را نمی تواند، به دست آورد.<br class='autobr' /> با آن که در مورد خاستگاه دقیق مردمان «هند و اروپایی یا هیت تیتی» هنوز هم بحث گسترده یی جریان دارد، داده های باستانشناسی که از بررسی فرهنگ «کورگان» Korgan به دست آمده است، این فرضیه را مشخص تر می سازد. به این باور، خاستگاه آنان در جلگه های جنوب «روسیه»، ساحل های دریای «دنیپر»، شمال «قفقاز» و غرب «اورال» بوده است.</p> <p>ورود به سرزمین ما<br class='autobr' /> گروه هایی از قبیله های «هند و هیت تیتی» یا «هند و اروپایی» درمیان هزاره دوم پیش از عیسا، با گذر از کوه های «هندوکش» (سیاه کوه) به شمال غرب «هند» یا «پنج آب» وارد شدند.<br class='autobr' /> در این جا با بومیان که دارنده تمدن باشکوه وادی «سند» بودند، رو به رو شدند. «ریگ ودا» این بومیان را «داسا» Dasa یا «داسیو» Dsyu می خواند.</p> <p>این نفوذ و تجاوز در جریان موج های گونه گونه یی صورت گرفت. این نکته را نباید فراموش نمود که این گروه ها دارای لهجه های دور از هم و متفاوت بوده اند. در برخی فرق میان «ر» و «لام» وجود نداشت.<br class='autobr' /> بعد تر گروه هایی به غرب کوچیندند. هرکدام از این قبیله ها نیز با لهجه های متفاوت به زبان «هند و هیت تیتی» یا «هند و اروپایی» سخن می زدند.</p> <h2 class="spip" id='t-0343'>اسطوره در خدمت هویت و قدرت سازی<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>به گفته «ارنست کاس سیرر» فیلسوف «جرمن»، اسطوره بیش تر برای آن شکل می گیرد تا به اندیشه بیخرد و غیر عقلی، توان نفوذ شدید بدهد.</p> <p>به باور «دوروتی م. فیگویرا» Dorthy M. Figueira وظیفه اسطوره این است که به قدرت، توان زیست را در چارچوب سیاست ببخشد.</p> <h2 class="spip" id='t-9d35'>جنبش روشنگری و اسطوره<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>آن گاهی که در سده پانزدهم، استبداد دینی ـ سیاسی در «اروپا» بیداد می کرد، گروهی از روشنگران با نگاهی به سفر نامه هایی که آرام آرام، در پی دوران «کشف» در خط اسطوره، از سوی «شرق» جسته و گریخته برای شان می رسید، تلاش نمودند تا با توجه به این بخش، پرده از روی نهاد های فاسد اجتماعی و دینی خویش بر دارند.</p> <p>آنان با استفاده از این سفرنامه ها که اسطوره هایی در بر داشت، بر آن بودند تا این یافته ها را با اصل های دین مسیحت و شاخه های گوناگونش، به مقایسه بگیرند. این امر در حالی جریان داشت که درسده شانزدهم در اروپا، دید گاه های دینی که تصویر بهشتیی را کشیده بودند، زیر بار سنگین واقعیت های دردناک و تندی ذهن جستجوگر روشنگران، خـُرد و خمیر می گردید.</p> <p>این امر فیلسوفان و دانشمندان را بر آن داشت تا پرسش های تکاندهنده یی که در ذهن شان راه باز می کردند، بیان بدارند و آن ها را در نوشته های شان بکارند.</p> <p>در میان اولین پیش گامان می توان از «مونتسکیو» (۱۷۵۵ـ۱۶۸۹) Montesquieu و بعد «ولتر» (۱۷۷۸-۱۶۹۴) Voltair نام برد.</p> <p>هر دو، به ویژه «ولتر» با توجه به اندیشه اسطوره یی که در سروده های «ویدی» وجود داشت، این مساله را به میان کشیدند: این سروده های دینی به دلیل کهن بودنشان، از کتاب «تورات» پیش تر است. با این بیان، جایگاه برجسته «یهودیان» و اصالت دین های «موسایی» و «عیسایی»، زیر نشانه پرسش بزرگ قرار گرفت.<br class='autobr' /> این خط بهره برداری از اسطوره برای رد باور های دینی که در وجود اسبتداد سنگین کلیسا تبلور یافته بود، ادامه یافت. در این رده «ولتر» چنان پیش رفت که با روشنی بیان داشت که انسان دوران و عصر طلایی داشته است.</p> <p>در این راستا یک خیل از نویسنده گان و فیلسوفان اروپایی مانند «کانت»، Kant «هردر» Hereder و «ویللیام جونز» Jones بحث ها پر شوری را به راه انداختند. در این میان «جونز» زبانشناس معروف که بیش از بیست و دو زبان را می دانست، در این نگاه جایگاه خاصی دارد. او برخی از اثر سروده های دینی را که بنُـمایه اُسطوره یی داشتند، از زبان «سانسکریت» ترجمه نمود. او به این باور دست یافت که فرهنگ اصیل «آرین» از درون پوسیده شده است و این تنها پوست های تکیده اند که در فرهنگ کنونی «هند» باقی مانده اند.<br class='autobr' /> جای شگفتی است که بخش زیاد این باور ها ریشه در اسطوره داشتند و بر کدام متن دقیق استوار نبودند.<br class='autobr' /> در گام های بعدی، در سده های هفده و هژده، این امر از ساحه فردی به جمعی انتقال کرد. به این باور، اسطوره چنان نیروی دارد که از درون نا خود آگاه ، غریزه های طبعیی را رهبری می نماید. ملت های بزرگ از راه اسطوره توانایی خویش را بر ورق تاریخ مهر می زنند.</p> <h2 class="spip" id='lt-lt-Romanticism'>اُسطوره «آریایی» در دوره خیال پردازی یا رمانتیسیزیم Romanticism <a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>در پایان سده هژده عسایی در «اروپا» دید نوی شکل می گرفت. این دید گاه در برابر خردگرایی جنبش روشنگری، اندیشه احساسی را جای گزین نمود. بر خط این باور احساس، پندار و تخیل نیرومند، انگیزه یی برای دریافت حقیقت است. اینان برای دست یافتن به حقیقت به اشراق روی می آوردند. این را پدیده یی می گویند که حقیقت نا گهان به صورت جرقه و درخششی در ذهن جوینده بل می زند و کار به کشف و شهود می رسد.<br class='autobr' /> اینان بر خلاف روشنگران که اسطوره را مخلوق ذهن فرد می دانستند، به این باور بودند که این جمع است که چنین امری را انجام می دهد. به باور اینان اسطوره از دورن طبعیت بر خاسته و بار دیگر به «روح مقدس» می پیوندد. نگاه به گذشته «طلایی» گوهر این تفکر را می سازد. به این دلیل اسطوره وسیله شاز و نادری برای بهره برداری این دید گاه به حساب می رود. در این میان اسطوره های «هند» جایگاه ویژه یی دارند.<br class='autobr' /> در این دید، ما دانشمندان معروفی چون:«روسو» Rossou «شیللینگ» Schilling ، و «شلی گل» Schlegel را شاهد هستیم. به باور آنان اُسطوره ها که ناب و بی غش بودن وضع را در گذشته بیان می دارند، می توانند خط های یک آینده به تر را ترسیم نماید.</p> <p>«شلی گل» چنان شیفته اسطور ه گردید که پیشنهاد نمود حالا که «غرب» چنین چیزی ندارد، باید تلاش نماید تا اسطوره یی را بسازد. او چنان گامی در این راستا بر داشت که شگفتی بار می آورد. او با جدیدیت بیان می دارد، ٫٫ به تر است به «شرق» («هند») روی بیاوریم.،،</p> <h2 class="spip" id='t-3564'>از زبان به نژاد<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>آن گونه که یاد آروی گردید، زبانشناسان پس از بررسی مقایسه یی زبان ها، با درک این مساله که زبان های متعددی از «آیرلند» تا «هند»، از زبان یگانه یی سرچشمه گرفته است، چون نام دیگری وجود نداشت، آن را «هند و اروپایی» گذاشتند. به تازه گی ها این نام به «هند و هیت تیتی» نیز بدل شده است. زبانشناسان به این باور اند که مادر این زبان نیز وجود داشته است و آن را «پیش هند و اروپایی یا هیت تیتی» Proto- Indo- European نام گذاردند.</p> <p>در سده نزدهم عیسایی واژه «آریایی» برابر نهاد با زبان «هند و اروپایی» به کا رمی رفت. بعد کاربـُردش معدود شد و شاخه های دیگر زبان های «هندو اروپایی» منطقه ما را در بر می گرفت.</p> <p>در همین سده نزدهم عیسایی بود که «جوزف آرتر کنت دو گوبینو» ( J. A. C. de Gobineau (۱۸۱۶-۸۳ نویسنده و بشر شناس فرانسه یی و بعد «هوستون ستوارت چمبرلین» H. S. Chamberlain در خط و دیدگاه به شدت تبلغاتی و پروپاگندی، طرح «نژاد آرین» را پیش کشیدند. او نخست در این دایره تمام کسانی را قرار داد که به زبان «هند و اروپایی» سخن کی زدند. در گوهر این طرح، مساله یی قرار داشت مبنی بر این که تمام دست آورد های انسانی مدیون کار اینان است. از سوی دیگر، اینان نسبت به «سامیان»، «زردان» و «سیاهان»، نژاد بر تر و عالی تر به شمار می ایند.</p> <h2 class="spip" id='t-a448'>جستجوی اسطوره در دین <a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>«گوبینو» برای این که زودتر بر ذهنها نفوذ نماید، تلاش نمود تا «آرینان» را در آموزه های دین های «موسایی ـ عیسایی» جستجو نماید. او بانگاهی به تقسیم بندی نژادی در «انجیل» به نوشته «فیگویرا» Figueira به این نتیجه دست یافت:٫٫او دلیل جدایی نژادی را در پسران «نوح» یافت. بر اساس این باور پسرش «حام» که پدر را در حالت مستی لچ و برهنه دیده بود، خشمش را بر افروخت. پدر او را به «افریقا» تبعید نمود. به این گونه در کتاب «عهد عتیق» مجازات گناه با رنگ تیره نژاد، همراه شد. پسران «سام» در جریان آمیزش با دیگر نژاد ها رنگ تیره یی گرفتند. به باور «گوبینو» این تنها فرزندان «یافث» بودند که خون پاک «آریایی» را نکه داشتند.،، (ص.۶۹)</p> <p>به این گونه دیده می شود که در باور «موسایی ـ عیسایی» از همان آغاز، نگاه تبعیض آمیز، بر پایه رنگ جلد انسانان شکل می گیرد.</p> <p>در باور اسلامی، که در تفسیر ها و تاریخ ها، ذکر شده، داستان «نوح» به گونه دیگری آمده است. در این آموزه «کنعان» سر از فرمان پدر بر داشت و غرق گردید. در پایان کار که توفان فروخفت، «نوح» جهان خالی از مردم و جانداران را به «سام»، «یافث» و «حام» پسرانش تقسیم نمود. به نوشته «دهخدا»، ٫٫عراق و خراسان و حجاز و يمن و شام و ايران شهر نصيب سام آمد، و ترک و سقلاب و ياجوج و ماجوج تا چين مر يافث را رسيد.،،</p> <p>در این برداشت، ما به دو نکته مهم بر می خوریم: یک ـ این که در باور «موسایی ـ عیسایی» این «یافث» است که خون «آرایایی» در رگ هایش جریان دارد. دو ـ این که همین «یافث» در باور اسلامی به «ترک و چین» دست می یابد، و خون رنگه یی در رگ هایش جریان می یابد. اما، به باور من این افسانه تبلور وضع در کشور های مستبد را که فرمانروا تمام قلمروش را میان پسرانش تقسیم می نماید، را بیان می دارد.<br class='autobr' /> نکته جالب در این دید آن است که به باور «گوبینو» در میان گوینده گان زبان «هند و اروپایی» این مردمان «شمال» و «جرمنان» اند که ناب ترین «نژاد» به حساب می آیند.</p> <p>دیدگاه «گو بینو» جایگاه خاصی را برای سپیدان در اثرش داد. او به این باور دست یافت که میان سپیدان، این «آرینان» اند که در اوج تمدن قرار دارند. این ها وقتی راه نزول و سقوط را در پیش گرفتند که خون ناب و پاکشان با دیگر خون های ناپاک در هم آمیخته شد. در میان خون ناپاکان «یهودیان» بدتر از همه به حساب می آیند.</p> <p>این اما، «ماکس میوللر» است که اسطوره «ودا» یی را به آسمان جنبش احساساتی بالا می برد. او حتا بیان می دارد، ٫٫ودای ما یعنی اجداد ما،،. اما، خود به زودی متوجه می گردد که بخشی از این سروده ها به بیان خودش «کودکانه، عامیانه و به شدت بی معنا و پیش پا افتاده» است، اما، این دید در درخشش دید نژاد پرستانه اش غرق می گردد.</p> <p>پس تر او از دانش زبانشناسی در این راستا بهره برداری زیاد می نماید و طرح زبان «آریایی» را به میان می آورد. او به سرعت از رده بندی زبان ها بیرون می شود و به «نژداد برتر آرین» روی می آورد. او در این خط، «افریقاییان»، «بومیان امریکایی»، «تورانیان» و «سامیان» را ٫٫نژاد های واقعی دد منش،، می نامد و آنان را «نژاد پست» می شمارد.</p> <p>این مرد، در دید گاه های بعدیش بیان می دارد که هدفش تنها و تنها کاربرد زبانی این واژه «آریایی» بوده است، نی نژاد گرایانه. اما، این زهر مدت ها پیش کارش را انجام داده بود. این امر چنان اثر مند بوده است که بعدها دیگران نیز از آن بهره گرفتند و همان آش و همان کاسه تا کنون دگر گون نشده است.<br class='autobr' /> این امر که با جستجوی در مورد ریشه های کهن دین و زبان آغاز گردیده بود، در دوزخ دست یافتن به هویت نژاد برتر «آریایی» فرو رفت و آتش های سوزان بعدی را بر افروخت.</p> <p> «نیچه» (۱۹۰۰-۱۸۴۴) Nietzsche و آن اندیشه «ابرانسان» ش، جایگاه ویژه یی در این جنبش فکری دارد. او در این راه گام های بزرگی برداشت. او در گسترش این اسطوره، نقش مهمی بازی نمود. <br class='autobr' /> به باور من دلیل علاقه و میل «نیچه» به اندیشه یی که در «گاتا» کهن ترین بخش «اوستا» که به باور دانشمندان به وسیله «زرتشت» بیان شده است می باشد، در خط این باور سیر می کند که تاریخ و زمان به شدت دوره یی و یا چرخه یی می باشد و در آن حادثه ها به صورت دایم با دگر گونی هایی جریان دارد. <br class='autobr' /> او خود به اندیشه ٫٫بازگشت و عود جاویدان،، موجود ها در هستی باور داشت، و از همین رو این دیدگاه را می پسندید.</p> <p>این اندیشه، از یک سو خلاف باور ها و حکم های دین های «موسایی ـ عیسایی» به حساب می رفت و از جانب دیگر کهن بودن آن ها را زیر پرسش بزرگ قرار می داد. «نیچه» که این اخلاقیات را نادرست می دانست، به این بخش روی آورد.</p> <p>«نیچه» از اُسطوره برای طرح اندیشه شکل دادن گروه «اشراف نو» و یا «قشر فرمان روا» بهره گرفت. او به این باور بود که می توان جانداران را به دو گونه رشد داد: یک: به وسیله رام کردن، مانند جانداران در باغ وحش و یا انسان در کلیسا و دوم:به وسیله تولید نژاد خاص و و يژه یی.</p> <p> به این گونه او اساسی ترین اندیشه ها را برای بهره برداری «نازیان» با استفاده از این اسطوره پی ریخت. بعد ها دیگران از این اندیشه در پرورش جنبش «فاشیزم و نازیزم» بهره فراوان بردند.</p> <h2 class="spip" id='lt-lt-lt-lt-f102'>«آریایی» و «یهود»<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>از همان آوانی که آگاهان اروپایی یا قصه هایی از کشف سروده های «ویدایی» از «هند» اسرار امیز آشنا شدند، یکی از بهره گیری هایی مهمی که از این یافته ها نمودند، پایین آوردن آموزه های «موسایی» و یا «یهودی» از جایگاه بلند تاریخی اش بود. این باور با سرعت شکل گرفت که حکم های دین «موسایی» که در کتاب «توارات» باز تاب یافته بودند، انحرافی از وحدت و اندیشه های ناب کهن می باشد.<br class='autobr' /> این امر آغاز گر یهودی ستیزی سنتی به حساب می رود.</p> <p> دراین راستا، آنانی که تلاش داشتند تا با نقد این آموزه ها بر ستم باور دینی بشورند، از آن استفاده تمام نمودند.<br class='autobr' /> «چمبرلین» در این باره به صورت روشن بر «یهودیان» یورش می آورد. او استدلال می کند که ارثیه آریاییان «جرمن» به وسیله یورش «مغلان» و «یهودیان» از میان برده شد. هم چنان دین آریایان «جرمن» در اثر حمله کلیسای «روم» از میان برداشت شد و راه را برای دنیا پرستی «سامی» باز نمود.<br class='autobr' /> آنان در مورد «آریاییان» تصویر یک جامعه آرمانی و طلایی را می کشیدند و آن را با زنده گی کنونی که در اثر آموزه های دین «موسایی ـ عیسایی» شکل داده شده بود، به مقایسه می گرفتند و ان را رد می کردند.<br class='autobr' /> آنان از سرود های «ویدا» چنین بر داشت می کردند که خدایان «آریایی»، موجود های روشن، صادق و مهربان بودند. بیرحمی در وجود شان راه نداشت. آنان، با دیگران، مانند فرزندان شان بر خور می کردند، نی برده گان شان.</p> <p>خلاف آموزه های «موسایی ـ عیسایی»، مردم «آریا»، از خدایان خویش نمی ترسیدند، زیرا آنان موجود های قهار و جبار نبودند. «آریاییان» به ازل و ابد باور نداشتند و زنده گی را جریان سیال و دگرگون شونده می دانستند. «آریاییان» گوهر طبعیت را در قلب شان داشتند. آنان مرگ و زنده گی را یک مساله شخصی نمی دانستند، بل جز جدایی ناپذیر جهان به حساب می آوردند. برخی از آنان تا جایی پیش می رفتند که «عیسا» را یک فرد «آریایی» به حساب می اوردند و برایش گویا استدلال هایی هم فراهم می نمودند.</p> <p>نکته جالب این است که بیانگران این اندیشه ها تا آن زمان به متن های سروده های «ودا» یی دسترسی کامل نداشتند و با گوش دادن به افسانه هایی که به وسیله آدمان ماجرا جو از شرق می رسیدِ، چنین تصویری را می کشیدند.<br class='autobr' /> آن گونه که می دانیم یهودی ستیزی رابطه تنگا تنگ با نژاد برتر باوری دارد. در ستیز مدرن این «یهودیان» اند که فرهنگ را از میان می برند و ازدید نژاد، پست هستند.</p> <p>دلیل این امر را باید در وضعی پی گرفت که «یهودیان» در «اروپا» با آن دچار بودند. در این حالت، جایگاه آنان در حاشیه جامعه قرار داشت. این امر روشن است: کسانی که بنا بر دلیل های گونه گونه مانند دینی، مذهبی، نژادی، رنگ پوست و دیگر و دیگر... دور از جامعه قرار داده می شوند، برای بقای خویش با هم نزدیک می گردند و نا گزیر به کارهای اقتصادی روی می آورند. «یهودیان» در چنین وضعی قرار گرفتند. آنان در میان مناسبت های گونه گونه اقتصادی، به بخش مالی جامعه روی آوردند و چون در این راه پشتکار داشتند به زنده گی به تری دست یافتند. این امر، آتش حسد را دردل آنانی که از عقده ناتوانی از هر گونه، رنج می بردند روشن ساخت.</p> <p>آغاز این ستیز به سند هایی بر می گردد که به نام «صورت جلسه آگاهان صیهون» معروف است. در این سند ها بیان می شود که برای از میان بردن «مسیحت» دست به همه گونه تلاش ها زد و اگر به صورت عادی کاری از پیش برده نشد، مرکز های این دین را باید ویران نمود. بعد ها روشن شد که این سند ها را دستگاه پلیس مخفی «روسیه» پس از شکست در جنگ جاپان (۱۹۰۵) ساخته بود. این سند ها، مایه از ناول طنز گونه یی گرفته است که در سال (۱۸۶۴) علیه «ناپلیون سوم» نوشته شده بود. بعد ها، فشارها به گونه های دیگری ادامه یافت. تبلور این امر را در یورش های خانمان سوزی که بر «یهودیان» در تمام سده نزده و تا میانه سده بیست عیسایی به راه افتاد، می بینیم. این امر، سر از قربانگاه کوره های آدم سوزی «آشویتس» بیرون نمود.</p> <p>هم اکنون با آن که دیگر آن فرصتی برای ویرانی میسر نیست، اما، ما شاهد ادامه این امر در ذهن بسیاری مردم که به عمق مساله پی نمی برند، هستیم. با نگاه ژرف به جریان های گونه گونه یی که در دنیای ما رخ می دهد، سیاله و دنباله آن وضع را دیده می توانیم.</p> <h2 class="spip" id='t-dc8a'>از متن پریشان به اندیشه پریشان تر<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>تا میانه سده نزدهم عیسایی، در «اروپا» این دید گاه ها به شدت در محدوده بحث هایی برای باز یابی هویت کهن تر که دیرینه تر از آموزه هایی که در دین های «موسایی ـ عیسایی» آمده بودند، در بند بود. نکته جالب در این امر نهفته است که بسیاری از کسانی که به سروده های دینی در «ودایی» استناد می کردند، هر گز به متن اصلی دسترسی نداشتند. «گو بینو» که این همه از این اندیشه ها دم می زد، باور هایش را بر متن های دست دوم به گونه نمونه از «لاس سن» Lassen استوار کرده بود. «نیچه» از بر گردان به شدت نادرست متن قانونی به نام «مانو» بهره گرفت. «چمبرلین» به گفته خودش اصالت متن این سروده های برایش مهم نبود. آن چی برایش از اهمیت بزرگ بر خوردار بود که این است که باید اسطوره سازی نماید. این خط تا مدت ها دوام می یابد. به این گونه مدت های پیش از آن که متن «ویدا» کشف، ترجمه و دردسترس قرار بگیرد، اسطوره «آریایی» بخش زیاد ذهن ها را پر نموده بود. این امر که اندیشه پریشان را از یک متن پریشان بار آورد، اثر ویرانگر و مصیبت بار را تا مدت های دیر بر جای گذارد. جای شگفتی است که هنوز هم حلقه هایی وجود دارند که از این ماده های گندیده، تغذیه می نمایند.</p> <h2 class="spip" id='t-3d96'>اُسطوره درخدمت ملی گرایی<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>آغاز سده (۱۶) عیسایی، هنگامی که شاهنشاهی و امپراتوری «روم» زیر فشار استبداد دینی از یک سو و گسترش فرقه های گونه گونه دین «عیسایی» از جانب دیگر، درهم می ریزد، زمینه برای آگاهی قومی و سپس ملی که از درونش دولت ملی سربلند می کند، فراهم می گردد.</p> <p>در این راستا، روشنفکران با نگاه ملی گرایانه به سوی دریافت و یا ساختن هویت های ملی کهن، اقدام می نمایند.<br class='autobr' /> ای امر از آغاز از خظ روی آوردن به هویت قبیله یی، می گذشت. اینان برای دریافت این هویت به تاریخ روی آوردند تا از آن تغذیه ذهنی نمایند.</p> <p>در این چارچوب، نوشته های معروف «کورنیلوس تاسی توس» (۱۲۰-۵۶ع. ) Cornelius Tacitus مورخ، نگارنده و دولت مرد رومی که به شکل «سالنامه» و «تاریخ» به رشته تحریر آمده بودند، کشش فروان داشت. در میان این ها اثر دیگرش به نام «جرمنیا» Germania به مثابه به ترین سرچشمه برای جوینده گان و یا سازنده گان هویت، به حساب می رفت. در این اثر که در پایان همان سده، نشر شد، قبیله های «جرمن» را که در شمال شاهنشاهی «روم» قرار داشتند، مورد بررسی قرار می دهد.</p> <p>«تاسی توس» زنده گی ساده، ابتدایی و نابالغ این قبیله ها را با مقایسه به امپراتوری «روم» جامعه آرمانی خواند و عضوان آن را اولین «اشرافان وحشی» در «اروپا» دانست.</p> <p>بعد ها، روشنفکران نظریه پرداز ملی، در سده پانزده و شانزده عیسایی، از این امر، اندیشه بر تری نژادی را بیرون کشیدند. این ماده زهر اگین تا تمام سده نزده و بیست عیسایی بر اندیشه ها در خط برتری نژادی سایه سنگینش را افگند.</p> <h2 class="spip" id='lt-lt-9a18'> قربانی در معبد همه «جرمن»<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>این جنبش پس از نبرد در برابر «ناپلیون» در آغاز سده نزده ام، برای یگانگی «جرمن» زبانان، به شمول «هالندیان» و «فلندریان» که «جرمنان» زبان شان را لهجه یی از زبان «جرمنی» می دانند، از سوی ملی گرایان «جرمن» شکل داده شد. هدف آن ایجاد «جرمنی کبیر» بود. اینان در سر هوای یکجا شدن تمام «جرمن» زبان و حتا مردمان «سکاندویایی» را می پروریدند.</p> <p>این اندیشه با گسترش دیدگاه های نژاد پرستانه کسانی چون «گوبینو» و فردان دیگری که درخط فکر برتری جویانه می اندیشیدند و توسعه طلبی را تشویق می کردند، همراه شد.</p> <p>آن گونه که بررسی گردید، دلیل اساسی برای تشکل اندیشه و ایدیولوجی «آریایی» در اروپا و به ویژه در «جرمنی» که در سده نزدهم، با تب ملی گرایی بالایی می سوخت، دو هدف را دنبال می کرد:<br class='autobr' /> جستجو برای زبان و دین کهن و رد پای گذشته و دور با بررسی سرچشمه هایی در زبان «سانسکریت». به این سبب توجه به زبان شناسی به جایگاه بلندی دست یافت و راه را به سوی تفکر «نوزایی شرق» باز نمود. کشف زبان «هند و اروپایی» که «جرمنان» آن را «هندو جرمن» خواندند، اوج این تب را نشانی می نماید.<br class='autobr' /> در این راستا، اثر هایی مانند: «فضا و خلق در جنگ جهانی» نوشته پروفیسر «ک. هاوز هوفر» Haushofer و «ا. بانزی»، Banse و اثر «هـ. گریم» Grimm به نام «خلق بی مرز» و دیگر و دیگر که در دهه دوم سده بیست به دست نشر سپرده شد، قابل توجه اند. در این جریان تنها در کتابخانه «اشتراسبورگ» بیش از شش هزار جلد کتاب در باره «آریاییان» فراهم گردید. این امر، زمینه رابرای اندیشه خطرناکی فراهم ساخت که با خویش قربانی زیادی به همراه داشت.</p> <p> این دیدگاه ها را «هیتلر» و «نازیان» از هوا قاپیدند و اساس سیاست حکومت «جرمنی» را برای نابودی دیگر قومان که «آریایی» نیستند، به وجود آوردند.</p> <p> این تفکر ها همچنان، زمینه عملی را برای «هیتلر» فراهم نمود، تا نخست از همه به اشغال «اتریش» و سپس زیر بهانه یاری به «جرمن زبانان» در «چک و سلواکیا» به تصرف «پولند» دست بیازد. این کار آغازگر جنگ جهانی دوم گردید.</p> <p>در پایان این حادثه اندوهبار، «جرمنان» نی تنها به «فضای» باز تر دست نیافتند، بل در کنار ویرانی و تجزیه، سرزمین ها پیشین را از دست دادند. به این گونه «جرمنی کبیر» به «جرمنی صغیر» بدل شد. مصیبت انسانی دیگر را در کوچ عظیم «جرمنان» از شرق «اروپا» می بینیم.</p> <p>به این گونه شاهدیم که چگونه اسطوره، نی تنها هویت کاذب می آفریند، بل زمینه را برای نابودی فراهم می نماید. این امر برای ما کسانی که در جهان پیش مدرن زنده گی می نمایم و در خط هویت سازی سر گردانیم، درس بزرگ به همراه دارد.</p> <h2 class="spip" id='t-5b80'>بهره برداری از اسطوره به گونه دیگر<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2><h2 class="spip" id='lt-lt-8d9c'>جایگاه این اسطوره در «هند» <a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>در سده هجدهم عیسایی، با رشد آگاهی در «هند» با استافده از اسطوره «آریایی» که گوهر سروده های «ویدی» را می سازد، به گونه دیگری و این بار برای ساختن هویت نو، بهره برداری شد.</p> <p>«راجا رام موهن روی» Raja Rammohan Roy که در پایان سد هژده و آغاز سده نزده عیسایی می زیست، برای ناب سازی هندو گرایی این باور را تبلیغ نمود: خدا یگانه است. بت پرستی را در آن راهی نیست و مراسم دیگر زیادی اند.</p> <p>او برای بر آورده ساختن این هدف، نهاد «برهما سماج Brhama Samj را بنیاد گذاشت. این را می توان واکنش در برابر حضور بیگانگان از یک سو و جایگزین ساختن سیطره مرد بر زن از سوی دیگر دانست. ان گونه که می دانیم جایگاه زن در سنن «هند» قدیم از مقام والایی بر خوردار بود.</p> <p>«دی آنند سراسواتی» Dayanand Sraswati تلاش دیگر در این راستا را «دی آنند سرا سواتی» با ایجاد نهادی به نام «آریا سماج» Arya Samaj در سال ( ۱۸۲۵) نمود.</p> <p>او ضمن رد بت پرستی، آن را دلیل اساسی برده گی سیاسی «هند» خواند. او به ترین راه برای دریافت هویت را بازگشت به ارزش های «آریایی» که در «رگ ودا» درج شده اند، می دانست. او این ها را «عصر طلایی آریایی» نام نهاد. اما، در جریان این جنبش، در همان موقع، پرسش های زیاد و روشنی در مورد این بازگشت، به میان آمد.</p> <p>در این میان «مهادف گویند راناند» Mahadef Govind Ranande که خود قاضی معروفی بود، جایگاه ویژه یی دارد. او ر مورد بازگشت به دوران «طلایی» پرسش هایی را چنین کاشت:<br class='autobr' /> ٫٫مردم در برابر این خواست که به سوی گذشته بر گردند، در بحری از پرسش ها غرق هستند...آیا به آن رفتار های کهن بر گردیم که در آن بالا ترین قشر جامعه ما، به کار های نادرست و پستی دست می زدند؟ به سوی خوردن غذای جانداران، نوشابه های زهر آگین که همه جانداران و گیاه های ما را مسموم ساخته اند؟ آیا بار دیگر به مناسبت های نادرست میان «ریشی مردان» و «ریشی زنان» (ریشی واژه سانسکریت است ومعنای فرد مقدس را دارد.) بر گردیم؟ آیا بار دیگر به دادن قربانی تمام سال جانداران و حتا انسانان برای خدا بر گردیم؟ آیا باردیگر بیوه زنان را با شوهرانشان پس از مرگ بسوزانیم؟ آیا بار دیگر برای فرود آوردن موج های توفنده دریا ها مردان و زنان را به کامش قربانی نماییم؟ آیا بار دیگر دست به شکار مردم، به گونه یی که آنان را «پست و نجس» می خوانیم، بزنیم؟،،</p> <h2 class="spip" id='lt-lt-eb55'>«نجسان» به پا می خیزند!! <a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>آن گونه که می بینیم، روشنگران اروپایی، شرق شناسان، پیروان اسطوره سازی احساساتی و پندار گرایانه، زبانشناسان و «هندیان» دیگر و دیگر هرکدام به نوبه خویش اسطوره «آریایی» را در قالب دید خویش ریختند و از آن «حقیقت» نادرستی را ساختند که تا کنون باوجود روشن شدن بسیاری مساله ها با سخت جانی ادامه دارد.<br class='autobr' /> دراین جریان، این درک که واژه «آریا» معنای نژاد بر تر و جسمی دارد و «داسا» معنای نژاد پست تر، بار ها و بار ها مورد مناقشه قرار گرفت و برای رد و پذیرشش کوهی از استدلال به بزرگی قلل «همالیا» فرا هم آمد.<br class='autobr' /> در «هند» در آغاز سده نزدهم عیسایی، تحرکی در میان قشر پایین جامعه یا بخش «نجس» به راه افتاد. این امر به چنان بحث های پــُر شوری ره گشود که «گاندی» آنان را «فرزندان خدا» خواند.</p> <p>«جوتیبا گویند فهول» (Jotiba Govind Phule (۱۸۹۰-۱۸۲۸ در میان قشر «نجس» که در زبان «سانسکریت» به نام «شودرا» Shudra خوانده می شود، چشم به دنیا گشود. او از دید این رد بندی، به قشر باغبانان که «نجس» به حساب می رفتند، پیوند داشت. اما، با این وجود، توانست تا از راه مکتب عالی گروه «عیساییان اسکاتلندی»، درس بخواند.</p> <p>او بعد ها به یکی از پر شور ترین هواداران حق «نجسان» و دهقانان بدل شد.</p> <p>او نیز در نبرد برای حق و آزادی به تفسیر دوباره اندیشه های گذشته روی آورد. او این بار از اُسطوره به گونه دیگری بهره گرفت.</p> <p>او با این استدلال آغاز کرد که «آریاییان» وحشیان بیگانه اند که بر کشور یورش بردند، مردمان قدرتمند، هم آهنگ و اصیل این سرزمین را به برده گی کشیدند. آنان بودند که نهاد اجتماعی را قشر بندی نمودند. بخشی از آن رابه پایین ترین قسمت هرم این رده بندی راندند و با کمک آیه های «ودا» خروج آنان را از این تنگنا بستند.<br class='autobr' /> او فرمانروایی «بریتانیا» را نعمت خدایی برای رهایی «نجسان» از یوغ برده گی «آریاییان» خواند. او برای تبلیغ اندیشه اش به اُسطوره دیگر پناه برد. در این اسطوره «بالی» شاهی که نماد احساس های دهقانان است، در جایگاه بلندی قرار دارد. بر پایه این اُسطوره، «بالی» توسط «دامان» بچه توطیه گری از میان «برهمنان» با فریب از سلطنت به زیر آورده می شود. بعد، این توطیه گر قدرت را خود اشغال می نماید. بر اساس این اُسطوره، «بالی» پیش از یورش «آریانان» فرمانروایی عادلانه یی داشته است.</p> <p>او دهقانان، همبود های قبیله یی و «نجسان» را «هندوستانیان» به شدت اصیل، به حساب می آورد.<br class='autobr' /> جالب است که او از «عصر طلایی نا آرینان» سخن به میان می آورد. او در این راستا، سنگینی ضربه و یورشش را متوجه دید قشر گرایانه و نص گونه «برهمنان» می سازد. او حتا به این باور دست یافت که سروده های «ودایی» شکلی از وجدان ناخود آگاه همگانی نادرست و انحرافی است. او هم چنان ستیز علیه اندیشه های نو و مدرن «اروپایی» را که زیر عنوان وطن پرستی صورت می گرفت، تلاشی برای ادامه برتری قشر بالایی جامعه می دانست.</p> <h2 class="spip" id='t-484a'>پیش آریایی<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>برخی از ملی گرایان «هند» همه اثر های فرهنگ کهن را که در این کشور وجود دارند به نام «پیش آریایی» می خوانند. این رده و سیاهه شامل مساله های زیر می گردد:</p> <p>۱- همه گونه پرستش بت ها.</p> <p>۲- رسم و رواج هایی که برای نیایش این ها به شمول قشقه اجرا می شود.</p> <p>۳- باور به روح و تناسخ روح ها.</p> <p>۴- تعیین روز ها بر اساس دگر گونی ماهتاب.</p> <p>۵- نوع های گونه گونه جاندار پرستی.</p> <p>۶- پرستش برخی اعضای بدن به ویژه آله های تناسلی.</p> <p>۷- حضور خدا در آینه همه موجود ها.</p> <p>فشرده این که در کتاب ٫٫تاریخ فرهنگ مردم «هند» ،، ویراستاری «ر. س. مجومدار» Majumdar در جلد اول که بحثی در باره «دوران ودایی» دارد چنین می خوانیم، ٫٫ اسطوره ها و افسانه خدایان و قهرمانان که هم اکنون در میان مردمان که به زبان های «دراویدی» و «آستری» (گروه زبان هایی را گویند که مردم از جنوب «هند» تا جنوب شرق آسیا به آن سخن می زنند.) گپ می زنند، مدت ها پیش از آمدن «آریاییان» (۱۵۰۰ پیش از عیسا) وجود داشته و از نفوذ آنان به امان مانده اند. سپس اینان وارد زبان های «آریایی» می گردند. … ما همین خدایان و قهرمانان و حماسه آفرینان را در «پورانا» به روشنی دیده می توانیم... این ها شاهد حضور باور های پیش از «آریایی» در زبان و سروده های «آریایی» می باشند.،،</p> <h2 class="spip" id='lt-lt-lt-lt-662b'>اثر اسطوره «آریایی» در «ایران» <a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>در همین سده های نزده و بیست عیسایی بود که دامن این اندیشه فراخنای بیش تر یافت.<br class='autobr' /> در «ایران» نیز روی به گذشته گشتانده شد. این تلاش را می توان برای جستجوی «هویت اصیل» نام گذارد. این پی جویی در خط دریافت علت عقب مانده گی، ره می سپرد. آگاهان اجتماعی کشور که در پی دریافت راه بیرون رفت از استبداد و عقب مانده گی بودند، به دوره پیش از اسلام روی آوردند. این ذهنیت ملی گرایانه، تمام ساختار ادبی، فرهنگی و سیاسی جنبش مشروطه را در بر می گیرد. در این راستا، روی آوردن به دوران «باستان» جایگاه ویژه یی دارد.</p> <p>«اروپاییان» مدت ها پیش در این زمینه کار گسترده یی نموده بودند. واژه «آریایی» چون مغناطیسی ذهن ها را به سوی خویش کشاند. این واژه که زیر فشار حضور آموزه های اسلامی، در ضمیر ناخودآگاه شان پنهان شده بود، چون اژدهایی سر بلند نمود.</p> <p> باور به نژاد ناب «آریایی» تب هذیان آلودی را در ذهن ملی گرایان افراطی به میان آورد. «داریوش آشوری» در این مورد چنین می گوید،٫٫ این امر با نفرت به هرچی که از نژاد و فرهنگ «عرب» ناشی می شد، همراه گردید. از سوی دیگر به هر چی به گذشته های پیش از اسلام تعلق داشت، رنگ شکوه داده می شد.،،<br class='autobr' /> اوج این جریان را در میان دو جنگ اول و دوم جهانی هنگام فرمانروایی هردو «رضا» پدر و پسر دیده می توانیم.</p> <p>این پذیرش چنان گرم گردید که بنابر نوشته «مت تیاس کونزل» Mattis Kuentzel نویسنده کتاب «تاریخ جرمن و ایران در دوستی سرنوشت ساز» (معرفیگر «علی امینی نجفی» در بی. بی. سی. توجه: آقای «نجفی» عنوان اصل کتاب را تغییر داده و از آن برگردان آزاد نموده است.) که در «قم»، شهر مقدس «ایران» برخی از آخوندان، «هیتلر» را از اخلاف پیامبر اسلام دانستند. برخی چنان راه افراط را در پیش گرفتند که او را «امام زمان» خواندند.</p> <p>در همین هوای گرم «آریایی» گرایی بود که طی فرمانی در سال ( ۱۹۳۵ع. ) واژه «فارس» به «ایران» که تلفظ دگرگونه «آریانا» است، بدل شد. بدون دلیل نیست که شاه «ایران» بر خویش لقب «آریا مهر» نهاد.</p> <h2 class="spip" id='t-cc43'>نگاه ما به این اسطوره<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>آن گونه که بیان شد، با رشد آگاهی قومی و سپس ملی در «اروپا» پس از سده هژده، زمینه برای تشکل دولت های ملی در آن جا، فراهم آمد.<br class='autobr' /> این روند که پیوند نزدیک با شکل گیری جامعه مدنی مدرن و نو داشت، راه اش را در دل سرزمین های دگر و از آن میان حوزه گسترده ما باز نمود.</p> <p> کشور ما، در نیمه دوم سده نزده با فروکش نمودن جنگ های فرسایشگر میان شهزاده گان طایفه یی برای دست یافتن و یا نگه داشتن قدرت که پیوند تنگاتنگ با «بازی بزرگ» داشت، به آرامش نسبی دست یافت.<br class='autobr' /> پس از جنگ دوم با انگلیس ها، (۱۸۸۰) وضع به گونه یی شکل گرفت که زمینه برای تمرکز قدرت ـ اگر هم شکلی بود ـ فراهم شد.</p> <h2 class="spip" id='t-9a94'>ملی گرایی، آغاز توجه به تاریخ کهن<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>پس از آن که بخش های گونه گونه این سرزمین، زیر فشار شدیدی که «لویی دوپری» آن را٫٫ امپریالیزم داخلی» می نامد، به هم پیوستند، و دیوار مرزیی آن را در آغوشش فشرد، زمینه برای رشد نسبی به سوی شکل گیری ساختار سیاسی فراهم شد. آغاز سده بیستم، که همراه با اصلاح های اجتماعی بود، گام به گام دریچه ها را به سوی نگرش به دنیای نو باز نمود و حس ملی را شکل داد.</p> <p>برخی انقلاب های «امریکا» و «فرانسه» را آغاز گر اندیشه ملی گرایی می دانند. آنان به این باور اند که سده نزده عیسایی دوران ملی گرایی در «اروپا» و سده بیست در «آسیا» می باشد. <br class='autobr' /> آن گونه که می دانیم در گوهر دید ملی گرایانه، مساله هویت که بعد های رنگ هویت ملی را بگیرد، جایگاه ویژه یی دارد. به ساده گی می توان یاد آور شد که ملی گرایی یک پدیده نو و عصری است. هویت دقیق این امر آن است که در آن وفاداری و حتا فداکاری فرد نسبت به دولت ملی، برتر از پیوندش با گروه خونی، قومی و محلی است.</p> <p>این امر، آغاز شکل گیری دید ملی گرایانه را که آماج اصلیش استقلال کامل کشور بود، نشانی می نماید.<br class='autobr' /> این کار با استقلال کشور به اوجش رسید. در جریان دو دهه کار پخش اندیشه های نو تا دست یافتن به استقلال، نطفه های یک اندیشه ملی با بازگشت تبعیدیان سیاسی از بیرون کشور، در زمین اندیشه روشن اندیشان، گذاشته شد. البته این امر، تافته جدا بافته از دگر گونی هایی که در این حوزه و منطقه رخ می داد، نبود.<br class='autobr' /> جریان استقلال، و دهه سر و سامان دادن به ساختار نو، دگر گونی ها را به دولت مستعجل و کوتاه زمان بدل کرد.</p> <p>با آغاز دهه سی در سده بیستم عیسایی، پس از آن که دولت به آرامش نسبی دست یافت، و توجه به عمل گرایی و دوری از اصلاح ها شتاب زده را در بالا ترین جای در سیاست خویش قرار داد، بار دیگر حس ملی راه باز نمود.</p> <p>این بار مساله هویت ملی در صدر کار مقام های رهبری و فرمانروایی کشور، قرار گرفت.<br class='autobr' /> مساله مهم این است که خط بسیار نازک، شکننده و ظریفی ملی گرایی را از عظمت طلبی، خود برتری جویی و هوای سیطره بر دیگران، جدا می سازد. هر گاه همبودی به ویژه که در آن قومان گونه گونه با فرهنگ های مختلف زیست می نمایند و هنوز بنابر دلیل های گونه به ساختار ملت نرسیده باشد، دقت در این زمنیه از اهمیت بزرگ بر خوردار است. در این جا چون رابطه های عشیره یی، طایفه یی و قومی در کوره سوزان ملت ذوب نشده، تاکید بر این امر هوای برتری قوم مسلط را در ذهن ها راه می دهد، و کار به کشمکش می رسد. زیرا وحدت ملی پیامد، روند پُرکژ و پیچ و پُرتضریص و نا هموار و به شدت وقت گیر دگر گونی های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی می باشد. آن چی در این راستا از اهمیت بزرگ بر خوردار است، قرارداد اجتماعیی است که قومان گونه گونه بر سر آن به توافق می رسند. در این راستا، نهادینه شدن ساختار نظام مردم سالار که در آن مشارکت مردم نقش اساسی دارد، تخلف و انحراف از آن را باز می دارد.</p> <p>در خط جستجو برای دریافت این هویت، همان گونه که در «اروپا» ی سده هژده و نزده دیدیم، در این جا نیز، توجه به تاریخ به ویژه کهنش، صورت می گیرد. بدون دلیل نیست که پایه های «انجمن ادبی کابل» (۱۹۳۱) به زمین این نگرش گذاشته می شود و در آن به بخش «تاریخ» توجه بیش تری صورت می گیرد. <br class='autobr' /> در این جا، بررسی های زبان شناسانه و روی آوردن به سروده های «ویدایی» و «اوستایی»، که خود ما آن ها را فراموش نموده بودیم و تحول طلبان «اروپایی» برای به دست آوردن سندی برای رد آموزه های دین های «موسایی ـ عیسایی» و قرار دادن انسان در مرکز همه دست آورد ها، بهره گرفتند، را به مثابه مواد آماده شده، مورد توجه قرار دادیم.</p> <p>این امر که با ِآغاز سده بیستم، به راه افتاد با توقفی کوتاه مدت، در سال های سی همان سده، بار دیگر به میان آمد. این درست زمانی بود که تب ملی گرایی در «اروپا» به هذیان برتری نژاد «آریایی» به ویژه در «جرمنی»، «ایتالیا» و «جاپان» بدل گردید و تمام گفتمان را در سایه اش قرار داد.</p> <p>تمایل به نزدیکی با «جرمنی» از آن گاهی در کشور آغاز گردید که خانواده گان تبعیدی از سوی امیر «عبدالرحمان» با عفو پسرش امیر«حبیب الله» (۱۹۰۲) به کشور بازگشتند. از آن جایی که آنان با دست آورد های جامعه نو آشنا گردیده بودند، مورد توجه «امیر» نوجو، قرار گرفتند. این بر گشتگان را می توان به دو گروه زیر نفوذ اندیشه های «ترکی ـ جرمنی» و «هندی ـ انگلیسی»، رده بندی کرد.</p> <p>این وضع همراه با اندیشه های استقلال طلبی، زمینه را برای آزادی کامل کشور فراهم نمود. در جریان این نبرد و پس از آن ما در برابر دو انتخاب بد یعنی نزدیکی با «انکلستان» و «روسیه» که «شوروی» شده بود، قرار گرفتیم.</p> <p>حضور هواخواهان «ترک ـ جرمن»، درمتن این جنبش از یک سو و نفوذ روز افزون «جرمنی» در سطح جهانی از سوی دیگر، همراه با بیزاری از «انگلستان» و «روسیه»، و این که «جرمنی» هنوز چهره کشور گشایش را ننمایانده بود، از جانبی، میدان فراخی را برای تمایل به سوی «جرمنان» باز نمود.</p> <h2 class="spip" id='t-f537'>دید نویسنده گان ما در این میدان<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>پس از آن که آب های بحران ناشی از سقوط اصلاح های دوران فرمان روایی «امان الله» شاه کشور، هرج و مرج دوره کوتاه زمامداری «کلکانی»، از آسیاب افتاد، دگرگونی تدریجی جایش را گرفت. آگاهانی که از دم تیغ این بحران و تصفیه های بعدی جان سالم بدر بردند در «انجمن ادبی کابل» گرد آورده شدند. آن گونه که گفته شد، نگاه به گذشته و باز یابی و یا سازی هویت بالا ترین مقام را در کار این نهاد، اشغال نمود. در این نهاد چهره های مطرح آن زمان مانند: «غبار»، «مستغنی»، «نزیهی»، «جویا» و «گویا» و دیگر و دیگر... جای داده شدند.</p> <p>در این حال و احوال، «هاشم» صدراعظم، تلاش به خرج داد تا در کنار این که «محمد ظاهر»، شاه کشور را در انزوا قرار بدهد، چهره های جوان خانواده را وارد عرصه سیاست نماید. او در دستور کارش هویت یابی و یا سازی را قرار داد.</p> <p>برای نگاه ویژه تر به تاریخ، بخش «تاریخ» به میان آمد. ریاستش به علی احمد «کهزاد» سپرده شد. او به نوشته «آدمک»، در اثرش به نام «فرهنگ زنده گی نامه افغانستان جدید یا معاصر»، ٫٫ زیر نظر «هـ. هکین»، H. Hackin «عضو هیات باستانشانسان» فرانسه یی برای سال های زیادی کار کرد.،،<br class='autobr' /> هم چنان او میان سال ها(۶۱-۱۹۵۶) ریاست «انجمن تاریخ» را به دوش داشت. گاهی که بر این نهاد نام پشتو گذاشته شد و به «پشتو تولنه» بدل گردید، «کهزاد» ریاست این بخش را همچنان پیش برد.</p> <p> او برای نشر بررسی های تاریخی که بیش تر در خط هویت یابی و سازی ملی ره می سپردند، مجله «آریانا» را نشر نمود. به این گونه واژه گان «آریانا» و آریایی» و «آرین» و دیگر و دیگر، در چارچوب همین هویت سازی پا به میدان گذاردند. «آدمک»، در همان اثرش چنین می نویسد،٫٫ کهزاد، به حیث دبیر، در نوشتن تاریخ پیش از اسلام افغان، برای ایجاد سنگ پایه ایدیالوجی ملی گرایی افغان، سهیم گردید،، (ص. ۹۱) جالب است که بعد ها با فروکش نمودن تب «آرایا» گرایی، نام مجله به «افغانستان» بدل شد.</p> <p>درکنار نوشته های دیگرش، از او اثری به نام «تاریخ افغانستان» (۱۹۴۶) در دو جلد باقی مانده است. این اثر بار دوم به وسیله «بنیادفرهنکی کهزاد» در سال ۲۰۰۲ع. تجدید چاپ شد. جالب است که در صفحه دوم پـُشتی این کتاب، واژه گان «تاریخ آریانا» میان قوسک که معنای یعنی را دارد، درج شده است. این امر، نشان می دهد که او بیش تر به تاریخ «آریانا» توجه داشته است تا «افغانستان» و یا تاکید بر این امر بوده است که نام قدیم این کشور «آریانا» بوده است. روشن نیست که آیا این کار در اصل کتاب آمده است و یا این که در چاپ دوم به آن اضافه شده است. این کار خود بحث جداگانه یی را نیاز دارد.</p> <h2 class="spip" id='t-d0d6'>تاریخ سنتی یا عنعنه یی ما<a class='sommaire-back sommaire-back-28' href='#nav69cffb6ccfe564.18989179' title='Retour au sommaire'></a></h2> <p>آن گونه که آگاهی داریم به صورت عموم تاریخ سرزمین و حوزه تمدنی ما بر پایه بررسی ها و کاوش های دانشمندان اروپایی، استوار است. این یافته ها از نیمه سده نزده ام در دسترس قرار دارد. گذشته از آن، در هاله یی از اسطوره، قصه و افسانه نهفته است. این تاریخ سنتی تا پایان دوره «ساسانی» که در آن رسم تاریخ نویسی نیمه رسمی جان می گیرد، ادامه می یابد. «خدای نامگ» را می توان تبلور این تلاش دانست.</p> <p>پس از گسترش اسلام، این اثر که به گونه های متعدد جان سالم از تهاجم بدر برد، به وسیله «روزبه» یا «ابن مُـقفع» (۷۵۷) به عربی بر گردانده شد. این باور وجود دارد که کسان دیگری هم به برگردان این کتاب دست زده اند. پس تر ها، برگردان پارسی آن که بر پایه ترجمه «ابن مقفع» استوار اند، به شکل نثر و نظم نیز صورت گرفت. در میان این ها، معروف ترینش «مقدمه کهن تر شاه نامه» است که به دستور «منصور عبدالرزاق» حکمران «خراسان» در سال (۹۶۰) صورت گرفت. برخی به این باور اند که همین اثر پایه اساسی «شاهنامه»، نوشته «فردوسی» را که در سال (۱۰۱۰) تکمیل شد، می سازد. آن گونه که روشن است واژه «شاه نامه» برگردان ساده و جدید «خدای نامگ» می باشد. این اثر، گسترده ترین بیان تاریخ سنتی به حساب می آید. می دانیم که تاریخ سنتی، بخش اسطوره یی را در بر دارد تا تاریخی را.</p> <p>این تاریخ با شاهان «پیشدادی» و با «گیومرث»، بنیاد گذار نظام شاهی آغاز می یابد. این ها را می توان شاهان اسطوره یی خواند که بر همه موجودهای این دنیا فرمان می راندند. اینان در نبرد دایمی با دیوانی اند که آنان را «اهریمن» خلق نموده است. تاریخ سنتی ما به جای بررسی نقادانه واقعیت ها، به ترکیبی از افسانه ها، اسطوره ها و قصه های خدایان، دیوان و قهرمانان و تصویر «بهشت گمشده» می پردازد.</p> <p>«کهزاد»، خود می داند که حادثه های پیش از تاریخ و تاریخ، با نوشته و خط از هم جدا می شوند. او خود در زمینه می نویسد،٫٫ شروع ظهور رسم الخط و دوره تاریخی،، (ص.۱۴) . او هم چنان افسانه را به درستی درک می نماید، چنان که هنگام بحث در این زمینه از افسانه یی به این گونه سخن می زند،٫٫در میان اهالی جوار پامیر قصه یی معروف است که قرار آن نوع بشر دردامنه های پامیر زنده گی داشت و در اثر انقلاق آتش احجار از هم پاشیده و مردم از مجرای چهار مخرج طبیعی دره های اندوس و سر دریا و تارم به چهار جانب پراگنده شدند،،.(ص.۳۹)</p> <p>از سوی دیگر، او بخش زیاد کتاب دو جلدی اش را باز هم به گفته خودش بر مبنای سروده های «ریگ وید» و «اوستا» نوشته است، هرگز واژه اسطوره را در این مورد به کار نمی برد.<br class='autobr' /> او با اثر پذیری از دیدگاه «گوبینو» که بر خط نژاد گرایی و آن هم «آریایی» و «ژرمنی» اش و «ماکس میوللر» که از بررسی زبان شناسی به نژاد گرایی سیر نمود، به نوشتن این اثر می پردازد. او (۳۱۰) صفحه این دو جلد را که دارای (۴۲۸) صفحه می باشد، به این اسطوره ها می پردازد. آن گاهی که از «هخامنشیان» آغاز می نماید وتا «برهمن شاهان کابل» ادامه می دهد، هرگز خط فاصل میان اسطوره و تاریخ به صورت روشن نمی کشد. به این گونه، او اسطوره را وارد تاریخ می نماید. این کار اثر دوامداری بر نویسنده گان بعدی نیز وارد می نماید.</p> <p>نکته قابل توجه این است که «کهزاد» درمقدمه این اثر که در سال ( ۱۹۴۶/۱۳۲۵) درست یک سال بعد از شکست نازیزم در «جرمنی»، «فاشیزم» در «ایتالیا» و «نظامی گری» در «جاپان» به دست نشر سپرده می شود، درک می نماید که آن فضای «آریا» گرایی نی تنها دگرگون شده است، بل، موج نفرتی در جهان جای آن را گرفته است، در مقدمه اش چنین می نویسد، ٫٫پانزده سال قبل (۱۹۳۱/۱۳۱۰) با نگارش مقالات کوچک و متفرق وارد تتبع در تاریخ قدیم افغانستان شده... پس اگر در فصول اولیهٔ تاریخ مملکت ما اسمای «اریا» و «آریانا» می آید از آن قطعا نباید به فکر تیوری های نژادی (راسیزم) افتاد.،، (ص.۹)</p> <p>این دید، نگاه «ماکس میوللر» را به یاد می آورد. او در پایان عمر به صورت روشن بیان نمود که منظورش از کار برد واژه «آریا» تنها و تنها بار زبانشناسانه داشته است و هیج پیوندی با نژاد بر تر ندارد. <br class='autobr' /> به روشنی دیده می شود که چگونه از اُسطوره برای شکل دادن هویت که هدف زمامداران آن زمان تحکیم قدرت بود، بهره برداری صورت می گیرد.</p> <p>بعد، «غبار» در اثرش به نام «افغانستان در مسیر تاریخ» (۱۹۶۷ع.) به نگارش تاریخ کشور دست می یازد. او تنها در بخش سوم، فصل اول، زیر عنوان «نامهای تاریخی..» می نویسد، آریانا قدیمترین نام افغانستان است که از عهد اویستا(هزار سال قبل از میلاد) تا قرن پنجم میلادی در طول یکنیم هزار سال برین مملکت اطلاق می شده است.،،(ص.۹)</p> <p>اما، او در فصل دوم، «افغانستان از گذشته دور تا قرن ششم قبل از میلاد» در بخش یکم با عنوان «گذشته دور» در این مورد چنین می نویسد،٫٫ در هر حال قصه ها و اسطوره ها از یک گذشته دور افغانستان حکایت میکند که در تاریخ های ماضی و شهنامها از آن ذکر شده است.،، او سپس از قصه به گفته خودش «ازی دهاکا یا ضحاک ماران» نام می برد و بیان می دارد که براساس همین اسطوره او که پادشاه «سامی» بود، به این جا تاخته و ٫٫ دولت پیشدادی یا پارادات های افغانستان را در پایتختش بلخ سقوط داد است و جمشید یا (یاما) پادشاه بلخ تاج خود را ازدست داد.،، (ص.۳۵)</p> <p>به این گونه او از مرحله اساطیری، حرف می زند و جایگاه اش را با تاریخ عوض نمی نماید. اما، این دید، نگاه اولش را نفی می نماید. اگر شاهان «پیشدادی» اسطوره یی هستندِ، که چنین اند، بایست همه این بخش را اسطوره نامید. به این گونه همه قصه هایی که در«رگودا» و «اوستا» آمده اند شامل اسطوره می گردند.</p> <p> در همان زمان «عبدالحی حبیبی» هنگامی که ریاست «انجمن تاریخ» را به دوش داشت، دست به نگارش اثر های تاریخی زد. اکنون نگاهی به بخشی که مورد توجه است، می نمایم. این اثر به نام «تاریخ مختصر افغانستان» (۱۹۶۷) می باشد.</p> <p>او در «بخش نخستین» این اثر زیر عنوان «نظری بدورهٔ قبل از تاریخ افغانستان» با تعریفی به درستی دوره قبل از تاریخ را از تاریخ جدا ساخته و می نویسد،٫٫دوره یی که انسان به کشف خط موفق نشده بود، دوره قبل از تاریخ نامیده میشود.،، (ص.۱)</p> <p>او سپس کوتاه سخنی از تمدن «وادی سند» و دایره گسترده این بخش به میان می آورد. او در این مورد چنین می نویسد،٫٫ ولی خطوط مکشوفه موهن جو دیرو در سند و هرپه تاکنون خوانده نشده، و داخل مرحله تاریخی نباشد.،، (ص.۱)</p> <p> بعد در بخش «افغانستان تاریخی» به بحث «آریاییان» می پردازد و از سروده های «ویدی» و «اوستایی» به صورت مفصل سخن رانده بحثی در مورد خاندان «کاوی یا کیان»، پهلوانان» و «ایزدان و ارباب انواع» می نماید. جالب این است که او این دوره تاریخ سنتی که دردایره اسطوره می گنجد، وارد تاریخ می نماید. این تناقص را می توان در بیان خودش چنین دید،٫٫در صفحات گذشته توضیح بسیار مختصری بر سه دورهٔ مدنیت !؟ (نشانه شگفتی از من است) قدیم افغانستان قبل از تاریخ دوره ویدی ـ عصر اوستایی نوشتیم و گفتیم که از آغاز دوره تاریخی فقط دو اثر مکتوب ویدا ـ اوستا باقیست،، (ص.۲۷)</p> <p>جای شگفتی است که او می گوید،٫٫ با سروده های ویدی دوره‌ٔ تاریخی مردم آرین آغاز می گردد.،، (ص. ۸)<br class='autobr' /> او خود به روشنی بیان می دارد که تاریخ با خط آغاز می گردد، اما، در این جا این دو را اثر مکتوب می خواند. این مساله روشن تر از آفتاب است که اثر های یاد شده سده های دراز به صورت شفایی بوده و در پایان سده ششم پس از عیسا، گرد آوری و برای ثبت دقیقش حتا رسم خط جداگانه یی را به میان آوردند. از سوی دیگر این بازمانده ها بیانگر اسطوره های آن زمان است و نمی توان قصه های آن ها را حادثه های تاریخی خواند.<br class='autobr' /> او خود می نویسد،٫٫ در یسنا ۹ فقره ۳ تا ۵ گوید: که در مدت شهریاری جم گرما و سرما و پیری و مرگ و رشک در جهان نبود،،(ص.۱۷)</p> <p>خوب به این نوشته بنگرید! آیا در گذشته بشر که در جریان دو میللیون سال روزگار دشواری را پشت سرگذارده است، به چنین دوره آرمانی بر می خوریم؟ این بیان اسطوره یی همان آرمان است که برخی آن را «بهشت» گم شده می دانند. ما تصور چنین جلمعه آرمانی را در اسطوره های گوناگون مردم های مختلف می توانیم ببینیم. اما، از یک مورخ بسیار دور است که اسطوره را وارد تاریخ نماید. این کژ راهه ذهن مردم را از درک حقیقت به دور نگه می دارد.</p> <p>در جای دیگر به این استدلال بر می خوریم که تلاش دارد تا دراسطوره ها تاریخ را جستجو نماید. به این گفته اش بنگرید، ٫٫دردوره مدنیت ؟! (نشانه شگفتی از من است، زیرا این را می توان فرهنگ «اوستایی» گفت نی مدنیت.) اوستایی و روایات کتب قدیم قبل از اسلام و بعد از آن در بارهٔ دودمانهای شاهی و رجال و پهلوانان آریایی نژاد به مرور دهور رنگ داستانی به خود گرفته، و این اساطیر باختلاف در آن کتب روایت شده است، ولی ما در اینجا می کوشیم که حتی المقدور جنبه های تاریخی داستنهای مذکور را جستجو کنیم،، (ص.۱۶)<br class='autobr' /> اول از همه این نکته جالب است که در اسطوره بتوان تاریخ را پی گرفت. دوم نگته جالب این است که او باز هم در خط این کاوش به اُسطوره «ویدا» یی روی می آورد.</p> <p>تلاش دیگر «حبیبی» در این امر شگفت انگیز است که او سعی می کند برخی واژه های سروده های اسطو ره «ویدی» را پشتو بنمایاند. من به دو نمونه در این جا بسنده می نمایم:</p> <p>الف ـ ٫٫آرین: ...درادب پشتو به معنی اصل و بنیاد یا کشاورزی است.،، (ص. ۲۷)</p> <p>ب ـ٫٫ ویجه:...تا کنون در پشتوی قندهار به معنی سرزمین و جایگاه مستعمل است،، (ص.۲۸)</p> <p>تا جایی که روشن است «حبیبی» زبانشناس و به ویژه ریشه شناس نبود. در این زمینه باید زبان شناسان کشور به بررسی بپردازند و سره را از نا سره جدا بسازند.</p> <p>بعد او به «سلطهٔ بیگانگان» که آن را در وجود «مادها» و هخامنشیان» می بیند، می پردازد.</p> <p>در رده کسانی که به تاریخ کشور پرداخته اند، یکی هم «صدیق فرهنگ» می باشد. او اثری را با نام «افغانستان در پنج قرن اخیر» (۱۹۸۸) نوشت. او در جریان رده بندی تاریخ کشور، از «دوره های تاریخی در افغانستان» سخن زده و آن را به دوره باستانی، اسلامی و دوره معاصر تقسیم بندی می نماید.</p> <p>او به گفته خودش «زردهشت» را آغاز دوره تاریخی می داند! او سپس از «گشتاسب» زمامداری سخن می زند که گرویده «زردهشت» شد. جالب است که او هرگز این بخش را در دایره اسطوره وارد نمی سازد. (ص.۲۳)<br class='autobr' /> او در مورد این که نام کشور در آن زمان «آریانا» بوده است، با احتیاط برخورد می نماید وچنین می نویسد، ٫٫اصطلاح آریانا که بعضا بعنوان این سرزمین در عهد باستان ذکر شده است سوالاتی موجود است.،، (ص.۳۱)<br class='autobr' /> جالب است که بعد خود از «کتیبه های سنگی» که از زمان «داریوش« اول (۵۲۱-۴۸۶ پ. عیسا) باقی مانده بحث می نماید. او در این کتیبه ها و یا سنگنوشته ها نام شهر های ما را و از آن میان آریا (هرات) و ... را می یابد. او دیگر ذکر نمی کند که تاریخ در همین جا، از پیش تاریخ فرق می شود. اما، هرگز نمی گوید که «عصر زردهشت» در رده اسطوره قرارمی گیرد.</p> <p>به تازه گی کسانی دیگری در «جال جهانی آگاهی» یا «انترنت» بحث هایی در این زمینه داشته اند که مجالی برای پرداختن به آن ها در این تنگ جای، وجود ندارد.</p> <p>می بینید که چگونه به ساده گی از اسطوره که درب فراخ تعبیر و تفسیر را به روی دیگران باز می نماید، هرکس عکس خویش را در آن می بیند. برخی اگر چهره خویش را برای هویت یابی در آن نیافتند، مانند «شلی گل» به خلق اسطوره دست می زنند.</p> <p>•</p> <p><strong>کتابشناسی به زبان های پارسی و انگلیسی:</strong></p> <p> ۱- بهار»، مهرداد. «پژوهشی در اساطیر ایران»(پاره نخست و دویم)، مؤسسه انتشارات آگاه، بهار ۱۳۷۵هـ.خ.</p> <p> ۲- «دوستخواه»، جلیل. ٫٫«اوستا»، کهن ترین سروده های ایرانیان،،. دو جلد. «انتشارات مروارید»، چاپ سیزدهم، ۱۳۸۷.</p> <p> ۳- «دهخدا»، علی اکبر. «لغت نامه» بر اساس آخرین ویرایش انجام شده تحت نظارت مؤسسه لغت نامه دهخدا، انتشارات دانشگاه «تهران». لوحه فشرده. ۲۰۰۹ع.</p> <p> ۴- «حبیبی»، عبدالحی. «تاریخ مختصر افغانستان». ناشر: دانش کتابخانه، پشاور، پاکستان، چاپ سوم، قوس ۱۳۷۷هـ.خ.</p> <p> ۵- «فرهنگ»، محمد صدیق. «افغانستان در پنج قرن اخیر» چاپ اول، ناشر: انتشارات درخشش، مشهد، ایران.۱۳۷۱ هـ.خ.</p> <p> ۶- «کهزاد» احمد علی. «تاریخ افغانستان» دوجلد. «بنیاد فرهنگی کهزاد»، استوکهولم، سویدن. میزان ۱۳۸۱.</p> <p>1. Adamec, w. Ludwig. “A Biographical Dictionary of Contemporary Afghanistan” Akademmische Druck-u. Verlagsanstalt, Graz – Austria.1987.</p> <p>2. Ashouri, Darush. “Nietzsxhe and Iran”. An article in Encyclopedia Iranica.</p> <p>3. Bryant, Edwin. “The Quest for the Origins of Vedic Culture” Oxford University Press, 2001.</p> <p>4. Figueira, Dorthy. Aryan, Jews, Brahman: Theorizing Authority through Myths and Identity” State University of New York Press, 2002.</p> <p>5. Gnoli, Gherado. “The Idea of Iran: An Essay on its Origin” Instituto Italiano Per Il Medio Ed Estremo Oriente, Roma , 1989.</p> <p>6. Kuentzel, Mattias. “Die Deutschen und der Iran Geschichte und Gegenwart einer verhängnisvollen Fruendchft” WJS Verlag, Berlin, 2009.</p> <p>7. Talageri, G. Shrikant. “The Aryan Invasion Theory and Indian Nationalism”. Voice of India, Rajkamal Electric Press, New Delhi, second Edition 2003.</p> <p>8. Encyclopedia Iranica, 2010.</p> <p>9. Encyclopedia Britannic, CDR, De Luxe edition, 2009.</p> <p>شهر «گــُت تینگن» در «جرمنی»</p> <p>۳۱<br class='autobr' /> سرطان ۱۳۸۹/ ۲۲ جولای ۲۰۱۰ع.</p></div> https://mail.bamyanpress.com/article4249.html https://mail.bamyanpress.com/article4249.html 2009-11-11T13:51:28Z text/html fa صدیق رهپو طرزی <p>«کلوب قلم افغانان» در «استکهولم» پایتخت «سویدن» در خط برنامه های فرهنگنیش، برای بزرگداشت از سروده های و آفرینش های ادبی و اجتماعی خانم «حمیرا نکهت دستگیرزاده» گرد هم آیی فرهنگیی را به شام سی و یکم اکتوبر ۲۰۰۹ عیسایی، در آن شهر، سامان داد. <br class='autobr' /> در این شب جشن بزرگداشت، شماری از شاعران، نویسنده گان و ناقدان ادبی کشور از جای های دور و حتا آن سوی بحر ها، گرد هم آمدند. <br class='autobr' /> با محبتی که گرداننده گان «قلم» دارند، به من نیز امکان آن میسر گردید تا ارداتم را به پیشگاه خانم «حمیرا نکهت» تقدیم نمایم. <br class='autobr' /> اینک (…)</p> - <a href="https://mail.bamyanpress.com/rubrique46.html" rel="directory">فرهنگ، ادبیات و هنر</a> <img src='https://mail.bamyanpress.com/local/cache-vignettes/L143xH150/arton4249-f55da.jpg?1769423852' class='spip_logo spip_logo_right' width='143' height='150' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>«کلوب قلم افغانان» در «استکهولم» پایتخت «سویدن» در خط برنامه های فرهنگنیش، برای بزرگداشت از سروده های و آفرینش های ادبی و اجتماعی خانم «حمیرا نکهت دستگیرزاده» گرد هم آیی فرهنگیی را به شام سی و یکم اکتوبر ۲۰۰۹ عیسایی، در آن شهر، سامان داد.</p> <p>در این شب جشن بزرگداشت، شماری از شاعران، نویسنده گان و ناقدان ادبی کشور از جای های دور و حتا آن سوی بحر ها، گرد هم آمدند.</p> <p>با محبتی که گرداننده گان «قلم» دارند، به من نیز امکان آن میسر گردید تا ارداتم را به پیشگاه خانم «حمیرا نکهت» تقدیم نمایم.</p> <p>اینک بیان من و دیدگاه شما...</p> <p>صدیق رهپو طرزی</p></div> <div class='rss_texte'><p>.... به هر روی. گپ از شعر است و خانم «حمیرا نکهت»، سرایشگرش.</p> <p><strong>آوای درد</strong></p> <p>به باور من، از آن گاهی که انسان هوشمند در جریان نبرد سنگین برای بقایش، در برابر آن چی در دَور و بَرش قرار داشت، رو به رو شد، برای این که درد جانکاهش را کاهش بدهد، فریادی از سینه اش بر کشید و یا درست تر برآمد.</p> <p>این آوای درد بود و بس.</p> <p> این آواها که پس تر ها برای نواختن زنگ خطر و آرام آرام بیان ابراز احساس درونیش، همراه شدند، نخستین رگه های «شعر» را در دل زنده گی اش دواندند.</p> <p>به این گونه، در آغاز، همان واژه و یا واژه گان خود شعر بودند.</p> <p>این آوا های فریاد گونه، بر زمین فرهنگ انسانی پا به دنیای هستی می گذارد و همزادش می گردند.</p> <p><strong>پیشینه شعر در حوزه فرهنگی ما</strong></p> <p>بایست این پیشینه را در خط دگرگونی و تحول زبان پارسی جستجو نمود. آن گونه که می دانیم، این زبان از دید زمانه و تاریخ به به ترتیب به بخش های پارسی باستان یا کهن، پارسی میانه یا اوستایی و پارسی نو که ما اکنون به آن سخن می زنیم، دسته بندی می گردد.</p> <p>دانشمندان ،نخستین آوا های شعری را در درون سروده های «ویدایی»، بعد خواهران همزادش «اوستایی» رد یابی کرده اند.</p> <p>این نوا ها در وجود شعر های کوتاه، به گونه بیت یا مصرع شکل می گیرند.</p> <p>این مصرع و یا بیت همان یک «تخته در» یا «پله و لنگه دروازه» است. از آن جایی که این واژه گان از درون دل و جگر، جایگاه هایی که به باور قدیمی ها احساسگاه انسان است، بر می خاست، به آن «لخته» که با لخته و پاره جگر همراه است، گفتند.</p> <p>به باورم به تر است همان واژه گان «لنگه» و یا «لخته» را به جای نیم مصرع به کار برد.</p> <p>با این دید، در دوران کهن، ما به شعر های یک لخته یی دو لخته یی و تا چار لخته یی بر می خوریم.</p> <p>این نوع شعر، تا همین اکنون در فرهنگ و به زبان های گونه گونه مردم این حوزه مانند: «پارسی»، «پشتو» ، «بلوچی» و «کردی» به نام «دو بیتی» و .... «چار بیتی» که بعد ها شکل دیگرش را با تقلید از عربان بر آن نام «رباعی» گذاشتند، جاری و ساری است.</p> <p> به باور من، «رباعی» بر گردان همان واژه «چار بیتی» می باشد. باید فراموش نکرد که در ادب «عرب»، ما به این نوع ساختار شعری بر نمی خوریم.</p> <p>به همین دلیل، شاعران ما بر کرباس «رباعی»، با یاری واژه گان، ارژنگ های پــُرنگار را نقش بستند. <br class='autobr' /> به باور من «مثنوی» که همان دو تایی معنا دارد، پیوند تنگا تنگ با دوبیتی های مردمی دارد. این محمل بیانی که توانایی به شدت بزرگ از دید تنگنای قافیه و حتا دریف دارد، راهی برای بیان شعری های نمایشی را در برابر سرایشگرانش گشود. «رودکی» با «کلیله و دمنه» از آن بهره می گیرد و جلال الدین محمد «بلخی» آن را از اسم عام به خاص بالا می برد. تا کنون نیز، به ترین وسیله یی برای بیان مساله های دراز دامن، به کار می رود.</p> <p> بسیار بسیار پسان تر ها، این بیان را به «شعر و یا همان نظم» و «نثر» رده بندی کردند. در این راستا به ساده گی می توان دید که شعر اولین گونه یی از بیان احساس انسانی است و به دنبالش «نثر» می آید.</p> <p><strong>شعر و تنگنای تعریف</strong></p> <p>هر گاه بخواهیم احساس شعری را در بند تعریف، به زندان بیندازیم، می توان چنین گفت:</p> <p> به باورمن شعر بیان پــُرآهنگِ، پــُرآوا و پــُرطنین احساسی است که بر شانه های قالب واژه گان جریان می یابد. این سیر سیال را می توان به طلای مذابی مانند دانست که از کوره زرگر ماهری به تنگنای قالب ریخته می شود. پس تر، این احساس مذاب، چنان توانایی تحرک را می یابد که با راه یافتن به ذهن دیگران، به زخمه یی برای به اهتزاز آوردن چنگ احساس دیگری، بدل می شود. بعد این امر، در تار و پود هستی ذهنش راه باز می کند، می نشیند و می ماند.</p> <p> همین راز آهنگین و پــُر ترنم بودنش، آن را قدرت نشستن بر زمین ذهن و ضمیر دیگری می دهد.<br class='autobr' /> به همین دلیل است که در زبان مردم این واژه گان جریان دارد، ٫٫ گپی که از دل بر می خیزد، به دل می نشیند.،،<br class='autobr' /> ما پس از گذشت بیش از هزار سال از این بیان:</p> <p>٫٫شاد زی با سیاه چشمان شاد /کین زمانه نیست جز فسانه و باد،،</p> <p>که از ذهن و روان «رودکی» این «آدم» شعر پارسی بیرون شد، آن را به یاد می آوریم. این راز جادویی شعر است که ان را از قالب تنگ «تعریف» بیرون می سازد و اسپ سرکشش، چنین لگام زدن را بر نمی تابد.</p> <p><strong>نگاهی که بر سطح می لغزد</strong></p> <p>در حوزه فرهنگی ما، تا جایی که روشن است، در این راستا دیدگاه نقادانه راه باز ننموده است. به باور «شفیع کدنی» شاعر و ناقد معروف معاصر، ٫٫سنت نقد و بررسی وجود نداشته است.،،</p> <p> مشکل اساسی ما نفوذ سنگینی است که ادب «عرب» ، بر تار و پود هستی شعری ما گذاشته است. <br class='autobr' /> به همین دلیل، ما شعر را ــ تنها و تنها شعر را ــ بر همان خط اندیشه «عرب» که به شدت به ظاهر مساله توجه نموده اند، تقسیم بندی نموده ایم. در این راستا، چنان عاشق وار عمل کرده ایم که حتا نام های این تقسیم بندی را مانند: «غزل»، «مثنوی» و دیگر و دیگر... بدون چون و چرا پذیرفته ایم.</p> <p>دراین رده بندی و تقسیم آن چی وجود ندارد به گفته «کدکنی» ٫٫عمق معنوی و حوزه اندیشه گی و عاطفی.،، سرایشگر، می باشد.</p> <p> به همین دلیل، کسانی که بعد ها شعر های یک شاعر را جمع آوری نموده اند، در کنار در نظر داشت رده بندی نوع شعر، آن را بر اساس الفبا می آراستند. در این کار، جایی برای زمانه و جایگاه سرایش وجود ندارد. این امر به حلقه مفقود شده یی می ماند.</p> <p>به باور من عیب و کمبود این کار آن است که سیر دگرگونی دستگاه اندیشه گی شاعر و مسیر این روند از زمانه های گونه گونه و رویداد های مختلف، ناپدید می گردد.</p> <p>از همین رو، و با درک این مساله بود که «محمود طرزی» هنگام گرداوری و نشر «ژولیده و پژمرده»، آخرین سروده های شعریش را که در پایان دهه سی سده بیستم عیسایی در «استامبول» انجام داد، با وسواس بر دو مساله نوشتن تاریخ سرودن شعر و جای آن تاکید می نمود. او به نسل بعدی گوشزد نموده است که دراین مورد به شدت توجه نمایند.</p> <p>ما، آن گاهی که با مساله شعر، رده بندی و به ویژه نقد شعری با «اروپاییان» آشنا گردیدیم به ژرفا و عمق این عیب و کمبود آگاه شدیم. جای شگفتی است که پیشینیان ما، پس از آن که با دستگاه فلسفی «یونان» آشنا گردیدند، به شدت از آن اثر پذیرفتند و حتا به نقدش پرداختند، اما، در عرصه شعر، به پیروی کور کورانه «عرب» ادامه دادند.</p> <p> در دستگاه بررسی «اروپایی» که تفکر «یونانی» گو هرش را می سازد، توجه بیش از همه به عمق و ژرفای شعر صورت گرفت تا وزن و قافیه و لغزش به سطح.</p> <p>جای شگفتی نیست که مولانا «جلال الدین محمد بلخی» که سر به محتوی داشت، تا به ظاهر، «قافیه» اندیشیدن را سد و مانع برای بیان حال پــُرشورش می داند. به گفته خودش:</p> <p><strong> ٫٫قافیه اندیشم و دلدار من/ گویدم مندیش جز دیدار من،،</strong></p> <p>او خود ٫٫ حرف و گفت و صوت،، را بر هم می زند، تا بدون چیز های دست و پا گیر، بیانش را ابراز نماید.<br class='autobr' /> فشرده می گویم:</p> <p>به همین دلیل، تازه ترین رده بندی های شعری به ۱- حماسی،۲- غنایی،۳- نمایشی و ۴- آموزشی. صورت می گیرد نی «غزل» و دیگر و دیگر...</p> <p>نمونه جالب همین، شعر دو لخته یی است که از شعر های کهن پارسی است. قدیم ترینش شاعری از «سغد» در پار دریا، در سده نهم عیسایی، چنین سروده است :</p> <p><strong>آهوی کوهی در دشت چی گونه دودا !؟</p> <p>یار ندارد، بی یار چی گونه رودا !؟</strong></p> <p>این نوع سروده های دو لخته یی یا دوبیتی را می توان در سرایش های مردمی شعر در زبان پارسی در شکل «دوبیتی» و «پشتو» در وجود «لندی ها» و هم چنان ترانه ها و تصنیف های «بلوچی» که آن را «لیکو» می خوانند و در زبان ازبکی آن را ««سوزوان» می خوانند، با روشنی دید.</p> <p><strong>نگاهی به بعد</strong></p> <p>من این نگاه را بر خط این باور که مرز ها آن جا می ایستند که زبان دیگر یارای پیوند میان انسان های همگپ را از دست می دهد، در نظر گرفته ام. البته بایست یاد آور شوم که از آن پس، زبان دیگری سر بیرون می نماید که می توان از راه درکش و همدلی، این پیوند را ادامه داد. مرز های سیاسی کنونی، در بسا موردها مرزهای متعدد و گونه گونه زبانی را در بر می گیرد. اولی ساختگی و کم دوام است و دومی پایدار.</p> <p>شعر و ادبیات ما با وجود گذر از یک دور «فترت» در پایان سده نزده عیسایی، با فراز و فرود هایی شگرفی رو به رو بوده است.</p> <p>کوتا ه این که در آغاز سده بیست عیسایی بود که در کشور ما، با نهادن گام های لرزان به سوی نو گرایی، خون جدید ادبی راه در رگ های خشک تنش باز نمود. این امر، با نشریه «سراج الاخبار» رقم می خورد و تا سقوط نهضت «امانی» در دهه سی سده بیستم، ادامه می یابد.</p> <p> برخی بر این دوره، نام «دوره روشنگری» گذاشته اند. البته این واژه را به معنای ساده می توان به کار برد، اما، این کلمه بیش تر بار فلسفی دارد. از سده هژده عیسایی به بعد و آن هم در «اروپا»، این اصطلاح به جنبش فکری به کار گرفته شد که گوهر آن را خــِرد گرایی می ساخت. بر این مساله بایست بحث فراخ دامنی صورت بگیرد. <br class='autobr' /> بعد، با آغاز «استبداد کبیر» در دهه سی سده بیستم عیسایی که دو دهه دوام یافت، سیاهی تعصب وکوتاه بینی، همه این دست آورد ها را بلعید.</p> <p>این امر تا یک دهه پس از جنگ جهانی دوم با کژی ها و مژی ها ادامه یافت.</p> <p><strong>سنت شکنی</strong></p> <p>از آن پس، با دگرگونيهای اجتماعیی که بنابر دلیل های گونه گونه، راه در دل کشور باز می نماید، ادبیات و به ویژه شعر، به فریاد دل شاعر و سرایشگر بدل می شود. دراین میان، ما شاهد سنت شکنی در شعر می شویم. این امر، فریاد زایش شعر نو که نگاهی به شعر بسیار قدیم ما همان «آهوی کوهی» را به همراه دارد، به گوش ها می رساند. از آن پس، طنین شیپور موافقان و مخالفان این نو گرایی، از دو سوی این سنگر، به گوش می رسد. <br class='autobr' /> جای شگفتی نیست که با آمدن دگرگونی های اجتماعی در حوزه ادبی ما در سده بیستم، قالب های شعری سنتی در هم می شکند و از «نیما» به بعد، شاعران روی به سوی سروده های نو که یک نوع بازگشت به شعر های کوتاه می باشد، می گذارند.</p> <p>به باور برخی، «خلیل الله خلیلی» و گروه دیگر، «یوسف آینه»، در دهه پنجاه عیسایی، اولین شاعرانی بودند که به این سبک روی آوردند و خط شعر نو را با سرودن چارپاره هایی در دل ادبی این جا کاشتند.</p> <p> اما، تیر تیز این بازگشت به ریشه را در شعر معروف «گـدکنی» به نام «هزاره دوم آهوی کوهی» می توانیم حس نماییم. درست، پس از یک هزارسال، یا یک هزاره است که «هزاره دوم» همان «آهوی کوهی» نگاه تند، به اصل می اندازد.</p> <p> به این گونه، در دل سرزمین شعر ما، درخت سبز دیگری دور از شنزار تفت زده و نفس گیر که به گفته شاعر معروف عرب ٫٫ در سرزمین پدری ام جز ماسه، مرده ریگ و جهالت چیز دیگری به چشم نمی خورد،، سبز می شود.</p> <p>از «کدکنی» که پرسش بزرگی را به میان می کشد، چنین می خوانیم:</p> <p><strong>٫٫تا کجا می برد این نقش دیوار مرا؟،،</strong></p> <p>او خود چنین پاسخ می یابد:</p> <p><strong> ٫٫ــ تا بدانجا که فرو می ماند</p> <p>چشم از دیدن و</p> <p>لب نیز ز گفتار مرا.،،</strong></p> <p>او سپس از ٫٫ افق لاجوردی «نیشاپور» ، «فرغانه» و «فرخار» و «هری» سخن می زند.</p> <p>این امر، مرا به یاد این شعر که از آوان کودکی در ذهنم نقش یافته است، می اندازد. در آن، از زیبای های زمان در شهر های گونه گونه ما، سخن چنین به میان می آید :</p> <p>٫٫<strong> علی الصباح «نیشاپور» و خفتن «بغداد»</p> <p>نماز دیگر «مرو» و نماز شام «هرات» ،،</strong></p> <p>در جای دیگر شعر «کدکنی»، احساس تند حسرت گذشته را که در ٫٫عمق فراموشی،، فرو رفته است، با روشنی می بینیم و در گوشت و پوست خویش احساس می نماییم.</p> <p>بعد، او، از «سمر قند چو قند» و از «رودکی» و از درخت افسانه یی «کاشمر» یاد آور می شود. او به این باور است که چشم آن ٫٫آهوی سرگشته کوهی،، از پس سده ها، عصر ها، قرن ها و باوجود گذشت یک هزاره، به ما نگاه می نماید و گذشت این هزاره را به ما گوش زد می نماید. این ٫٫ آهوی سر گشته کوهی،، از نیاز هزاره دوم برای نو زایی فرهنگی در این سرزمین گپ می زند. او در جای دیگر، از پس پرده هوسش برای بازگشت به ٫٫کوی مغان،، فریاد بر می دارد.</p> <p>در پایان، «کدکنی» را ٫٫شهپر جبریل،، و یا نوک، نول و یا منقار «سیمرغ» افسانه یی می برد تا:</p> <p><strong> ٫٫ بدانجا که فرو می ماند،</p> <p> چشم از دیدن و</p> <p> لب نیز ز گفتار مرا،،</strong></p> <p><strong>آزادی بیان، فضای باز برای آفرینش</strong></p> <p>دهه شصت سده بیستم عیسایی با باز شدن فضای سیاسی و آزادی، راه برای بیان شعری که دیگر در بند این دید و آن دید نیست، باز می گردد.</p> <p>اما، این دولت مستعجل، یک ده بیش دوام نمی آورد.</p> <p> کودتای «سرطان» سال ۱۳۵۲خ. درب های اندیشه را می بندد. این خود، سر آغاز کودتای «ثور» ۱۳۵۷خ. که باخویشتن دیدگاه نص گونه و جزمی اندیشه معینی را به همراه آورد، می گردد.</p> <p>اما، دیگر نمی توان موج تند دگرگونی ها را در بند کشید.</p> <p>محمد کاظم «کاظمی» که خود شاعر است به این باور می باشد٬٬ با وقوع کودتای هفتم ثور ۱۳۵۷ خورشیدی‌، تحولات بسیاری در عرصه‌ های گوناگون فرهنگ و هنر افغانستان رونما شد. از جمله شعر.،،</p> <p>او به این باور است، ٫٫ ... شعر این کشور به طور غیرمستقیم بهره‌ های مثبتی هم از این تحولات برد.،،</p> <p>این امر روشن است که این دور، ــ باهمه کژ و مژی های رو به رو ــ راه را برای سرایش شعر نو که در مصاف با سنت گرایان، با دشواری دست به گریبان بود، باز نمود.</p> <p>برخی این جریان را بدون در نظر گرفتن دورن و بیرون مرز ها، شعر «مقاومت» می نامند.<br class='autobr' /> تا جایی که من به یاد می آورم، نویسنده گان داخل کشور که در حلقه «انجمن نویسنده گان» گرد آمده بودند، آن را، به ویژه در نیمه دوم، به جایگاه بلندی برای بیان آزاد و غیر رسمی خویش از یکسو و آشیانه یی برای یاری رساندن به آنانی که در خط ادبی و شعر استعداد داشتند، از جانب دیگر، بدل نمودند. اینان به جای رواج شعر «واقع گرایی اجتماعی» در این ادبگاه، به ایجاد چنان هوای دست یازدیدند، تا نوای شعر و دیگر شیوه های ادبی بیان را با «واقع گرایی» زنده گی که در شطش احساس و هیجان فرد، جایگاه والایی دارد، بازتاب دهند. <br class='autobr' /> با دریغ و درد که تا اکنون، در این عرصه، نگاه پــُرنقد که بتواند سره را از ناسره و سُچه را از ناسُچه جدا نماید، صورت نگرفته است. هنوز هم برخی بر آن آتشبار نکوهش می ریزند و یا گروهی بر آن گل آتشین می بارند. رنگ دید، همان سیاه و یا سپید است. در حالی که در منشور نور، همه رنگ ها حضور تند دارند و آبخشور گونه گونی رنگ هاست.</p> <p>من خود، با بسیاری از چهره هایی که اکنون چون ستاره گان پـُرنور در کهکشان شعر و ادب ما به شدت می درخشند، در محفل های شعر خوانی و به ویژه نقد شعر و داستان، آشنا شده ام. نام هایی چون: «لیلا صرحت روشنی»، «ثریا واحدی»، «لیلا کاویان»، «عبدالقهار عاصی‌»، «پرتو نادری‌»، «رازق رویین»، «شبگیر پولادیان» و «عبدالسمیع حامد» و دیگر و دیگر... در درون ذهنم نشسته اند، و از سروده های شان لذت می برم.<br class='autobr' /> من پیوند نزدیک، پس از بازگشت از «بلغاریا» در سال۱۳۶۷خ.، با بخش ترجمه این نهاد داشتم. به همین دلیل، همیشه با «زریاب» که از سال های پیش هنگام کارش در مطبوعات با او آشنا بودم، برای پیشبرد کار های ترجمه ام با وی دیدار می نمودم. در این میان، از «واصف باختری» که باری در «لیسه «باختر» با وی هم مکتب بودم، دیدن می نمودم. من خود شاهد بودم که او چگونه با دقت پر وسواس به یاری سرایشگران با استعداد، می شتابد.</p> <p>در نشست های ادبی، به ویژه نقد، این «لطیف ناظمی» دوست هم مکتبم بود که با «ترازوی طلایی» بررسی و نقد ادبیش، زرناب و بی غش را از مس اثرها جدا می کرد. او این جلسه ها را با فراهم آوری نقد آزاد، به دانشکده یی برای آنانی که در پی درک تازه از نگرش ادبی داشتند، بدل می نمود.</p> <p> این ها، پیوند من را با آن جایگاه محکم می ساخت. از همین رو، هر چند روز بعد، سری به آن جا می زدم. <br class='autobr' /> تا جایی که به یادم می آید، بار اول در چنین گرد هم آیی های بود که «حمیرا نکهت» را دیدم.</p> <p>البته نشریه های «ژوندون» و «قلم» و دیگر و دیگر... که ترجمه های ادبی ام در آن ها نشر می شدند، بیش تر این دریچه های شناخت را به رویم باز می نمودند.</p> <p><strong>در شط شعر</strong></p> <p>من نی سر آن دارم و نی توان آن را که به نقد و بررسی سروده های «حمیرا نکهت» دست بیازم. <br class='autobr' /> من در این جا، دریچه احساس و درکم را به روی تان، برای ابراز پاکی ارادت، یکدلی و یک رنگی به این بانوی ارجمند، می گشایم و بس.</p> <p>...و این که در پسش ٫٫ گوهر فروش است یا پیله ور،، به شما می گذارم.</p> <p>...و من دیگر به بیت هایی که لخته ها و لنگه هایشان دراز اند و یا کوتاه، وزن دارند و یا بی وزن در هوا آویزان اند، ره نمی برم.</p> <p>***</p> <p>از اولین اثر گرد آوری شده شعرش با نام «شط آبی رهایی» بر می آید که او با آهنگ پــُر ترنم شعر، تولد شده است.</p> <p>او پیش از آن که واژه گان «بشتابید برای رستگاری» را بگوشش اذان بدهند، آوای نی «بلخی» که مادرش همیشه آن ها را با آهنگ «مثنوی معنوی» که به تعریف «جامی» همانا «قرآن در زبان پهلوی» است، با خویش نجوا می کرد، به روان ظریف کودکانه اش راه باز نمودند.</p> <p>این ها، همراه با کاشانه یی که از در و دیوارش شعر می بارید، بعد ها در شط شعرش رها شدند. او از همین رو به ستایش نور و آتش ـ این دیرین ترین باورمان ـ لب گشود و در برابر سیاهی ـ از هرگونه یی ــ نی بزرگ گفت.<br class='autobr' /> در نخستین واژه گان شعر «بیخ سوزان»، از روشن شدن آتش، آن هم به روز، فریاد می نماید. چند واژه بعد، ترس سیاهی او را فرا می گیرد و از خرمن شب که پاسبان سیاهی هاست ترس و نگرانیش را ابراز می دارد. به باور او در آن گاه است که چشم ها تیره به تیر، بدل می شوند. این سوختن در شعرش تا زمانی که آتش، بیخ گل و کلشن را می سوزاند، ادامه می یابد.</p> <p>به برداشت من، همین نام «شط آبی رهایی» پیام روشن از رهایی به همراه دارد و شنا نمودن در شط بیکران.<br class='autobr' /> هرگاه ما تنگنا های سنتی و عنعنعه یی همبود خویش را که چون حلقه گرگان گرسنه در سرمای کشنده، زنان جامعه ما را در نگین محاصره خویش گرفته اند، و هر لحظه آماده برای یورش اند، در نظر بگیریم این رهایی، عصیان پــُر پَرخاش به حساب می رود.</p> <p>من در این تنگنا جایی بر پرداختن به همه صورت ها و سیرت های شعرش را ندارم.</p> <p>اما، آن چی به تندی در شعرش به دید می آید، تصویر آفرینی های زیبایی است که چون ارژنگ مانی، چشم را خیره می نماید و روان را شاد. واژه گان در شعرش گاهی به خنجر تیز نیشی برای دریدن پرده های جهل از آن میان عارفانه اش، بدل می شوند.</p> <p>***</p> <p>او در شعر نو، با عنوان «پرستو» از کوچی گپ می زند که همه ما اندوه سترگ آن را در ذره ذره وجود خویش و در لحظه لحظه زنده گی خویش د رهجرت، نی تنها حس می نماییم، بل از آن درد می کشیم.</p> <p>در این شعر، سبزی به باور من نماد رنگی است که ما پرستو ها به شاخه هایی که بر زنده گی مان چیره شدند، بخشیدیم و رخت سفر بستیم.</p> <p>ما از این سبز درخت، به امتداد خورشید و برای دور شدن از سیاهی ها، کوچیدیم. در این سفر، تنها و تنها به تکرار و تکرار، سرود خورشید را سر می دادیم، چون از سیاهی و رنگ سبز به شدت تیره که به سوی سیاهی ره می سپرد، گریخته بودیم.</p> <p>ما نی تنها سبزی را به شاخه نو رس سپردیم، بل پراهن درد خویش را به این درخت سبز دادیم تا در سرمایی که در راه بود، تن پوشی داشته باشد.</p> <p>و به این گونه، پرستو و خورشید هر دو، در همان سحری که شاخه های سبز نو به درخت رسیده، نخوت می فروختند، از گریبان زنده گی پرواز کردند. شاخه های سبز مغرور، خود از بی نوری خشکیدند.</p> <p>***</p> <p>در شعر دیگرش به نام «همصدایی» ناله پــُردرد دختری راکه در آن فریاد به گلو خفته تمام دوشیزه گان قرن ها و عصر های شب گونه که در زیر پاشنه برخورد ستم گرانه ما، لگد مال شده اند، طنین انداخته است، می شنویم.<br class='autobr' /> او در آغاز، نوید دسته گل شدن و آراستن پیراهن سپید رابرای عروس می دهد. به این دوشیزه وعده می دهد که دیگر تلخابه تنهایی را با اشک هایت ریخته یی و حالا زمان آن فرا رسیده است که سفره سبز نگاهت رابرای همصدایی جفت رمیده پهن نمایی.</p> <p>اما، که دریغ آن شهزاده که در رویا های همه دختران سبز می شوند، بدون نگاهی می رود و این دختر می ماند و شب و گریه. امری که سده ها و قرن ها دامه دارد. دراین جا، شاعر تنها نقش تماشاگر درد و اندوه می گردد. <br class='autobr' /> در این جا، سراینده به دختر تنها با واژه گانش تسلیت می دهد و بس. او بر تنهایی جاویدش، مهر تایید می گذارد و تباهیش را امر محتوم. دیگر چی می تواند؟!</p> <p>***</p> <p>اما، او در کرباس شعرش با یاری رنگ واژه گان در تابلوی «مادر» تصویر بلند بالایی را از اندوه و غمی که بر ذره ذره وجودش نشسته است، می کشد. این سوگنامه، به معنای ساده واژه نیست. در آن، تمام شگرد های مهربانی مادری که در درازای زنده گی پــُراز شادی و غم که همراه با خواب های آشفته بوده اند، با قلم موی واژه گان رنگ داده شده اند. او از مادر، به مانند سپر و پناه گاهی برای امن کودکان گپ می زند. از بی خوابی ها، از عشق، از نور و حتابخشیدن توانایی که بتواند هستی را فریاد بزند، و او هم فریاد بلند بالایی سر داده است، پرده بر می دارد.</p> <p><strong>صدایی برای همه</strong></p> <p>تا جایی که می دانم، در این سرزمین پر از زبان ها و گویش ها، همه آفرینش های اندیشه یی مان دربند این و یا آن پاره باقی می ماند.</p> <p>به باور من، همه صدا ها را، به ویژه شعر و ادب را، بایست از این محدوده بیرون کشید. در درجه نخست، بایست به زبان های گونه گونه یی که در سرزمین ما، مردم آن ها را به کار می برند، این صدا را به گوش رساند و سپس به زبانی که دایره گسترده تری مردم جهان را در آغوش بکشد.</p> <p>من در این راستا، کمبود جدیی را احساس می نمایم. البته این جا و آن جا شعر هایی به زبان های دیگر بر گردانده شده اند، اما، جای مجموعه ها به شدت خالی اند. این راهی است که فریاد سرایشگران ما را در منبر بلند جهانی، فراز می آورد. چگونه می توان تصور نمود که صدای پر پرسش «خیام» بدون یاری «فیتز جرالد» و نوای نی «جلال الدین محمد بلخی» بی کمک «نیکولسن» این همه وادی ها، کوه ها و بحر ها را زیر پا می گذاردند، و بر بلندای منبر این گیتی فراز می آمدند؟!</p> <p>نمونه می آورم. در کتاب «شعر زنان افغانستان» که به کوشش «میرشاهی» به دست نشر سپرده شده است، اول این که عنوانش را به زبان انگلیسی «چهره پنهان زنان افغان» برگردانده اند. چنین به نظر می آید که بعد متوجه شده اند که چون این عنوان بیان محتوی نیست، در ورق غیر پشتی اول، واژه گان «شاعر زنان افغانستان» اضافه شده است. دراین اثر از برخی سراینده گان بیش از سه شعر به دست نشر سپرده شده، اما، با درد و دریغ که از «حمیرا نکهت» یک تا شعر هم به نشر نرسیده است.</p> <p>جالب این است که بخش انگلیسی این اثر با بخش فرانسه یی تفاوت شگرفی دارد. بایست در فرصتی به آن پرداخت.<br class='autobr' /> من شنیده ام که گزیده هایی از شعر «حمیرا نکهت» به زبان هالندی نشر شده است، اما، پرسش اساسی این است که با محدوده تنگی که مردم به این زبان گپ می زنند، برای رسیدن صدایش به گروه گسترده مردم در سراسر جهان، کافی است؟ البته که نی.</p> <p>روشن است که این کار، راه را برای بر گرداندنش به زبان دیگری، مانند انگلیسی، باز می سازد.</p> <p>به باور من، اکنون ما که در گوشه گوشه جهان کوچ کرده ایم و در کنار ما، نسل جدید زباندانان جوان، قد کشیده اند، وقت آن رسیده است که در این مورد با دقت بیش تر بر خورد نماییم.</p> <p> البته «کلوب های قلم» که درجای های متعدد به فعالیت فرهنگی دست می یازند، بایست توجه بیش تری در این مورد نمایند.</p> <p>از پــُر حرفی معذرت می خواهم.</p> <p>از توجه تان تشکر.</p></div> https://mail.bamyanpress.com/article4200.html https://mail.bamyanpress.com/article4200.html 2009-10-28T03:55:00Z text/html fa صدیق رهپو طرزی تروريزم، کوچی طالبان، طالبان، القاعده و داعش آيساف، ناتو و نيروهای بين المللی <p>آن گاهی که «ماتتــِو هوMatthew Hoh» در آغاز امسال وارد وزارت خارجه شد، او به راستی در ردیف آن گونه کارمندان هوشمند و آگاه شمرده می شد که حکومت به آنان برای گسترش برنامه های انکشافی و رشدش در «افغانستان»، به شدت نیاز داشت. <br class='autobr' /> او افسر پیشین نیروی بحری است که تجربه فروان جنگی در «عراق» به دست آورده است. او در لباس عسکری در وزادت دفاع امریکا خدمت نموده و بار دیگر با دریشی ملکی در همان «عراق» و وزارت خارجه کار نموده است. درماه جولای، به حیث مامور ملکی مهم ا. م. امریکا در «زابل» جایی که «طالبان» (…)</p> - <a href="https://mail.bamyanpress.com/rubrique8.html" rel="directory">دیدگاه</a> / <a href="https://mail.bamyanpress.com/mot4.html" rel="tag">تروريزم، کوچی طالبان، طالبان، القاعده و داعش</a>, <a href="https://mail.bamyanpress.com/mot12.html" rel="tag">آيساف، ناتو و نيروهای بين المللی</a> <img src='https://mail.bamyanpress.com/local/cache-vignettes/L150xH140/arton4200-7ec2d.jpg?1769423852' class='spip_logo spip_logo_right' width='150' height='140' alt="" /> <div class='rss_chapo'><p>آن گاهی که «ماتتــِو هوMatthew Hoh» در آغاز امسال وارد وزارت خارجه شد، او به راستی در ردیف آن گونه کارمندان هوشمند و آگاه شمرده می شد که حکومت به آنان برای گسترش برنامه های انکشافی و رشدش در «افغانستان»، به شدت نیاز داشت.</p> <p>او افسر پیشین نیروی بحری است که تجربه فروان جنگی در «عراق» به دست آورده است. او در لباس عسکری در وزادت دفاع امریکا خدمت نموده و بار دیگر با دریشی ملکی در همان «عراق» و وزارت خارجه کار نموده است. درماه جولای، به حیث مامور ملکی مهم ا. م. امریکا در «زابل» جایی که «طالبان» آن را به آتشگاهی بدل نموده بودند، دست به کار زد.</p> <p>اما، این افسر سی و شش ساله، درست ماه گذشته، دست به کاری زد که اثر پر لرزه اش تا «کاخ سپید» راه باز نمود. او اولین مقام رسمی ا. م. امریکاست که که در جریان حرکت پر پرخاش و اعتراضی در مورد جنگ در «افغانستان»، دست به استعفا زد.او به این باور دست یافته است که این جنگ خود، به نیروهای جنگجو یاری می رساند.</p></div> <div class='rss_texte'><p>او در نامه چار ورقیی که به تاریخ ده ام ماه سپتمبر به شعبه استخدام، نوشت چنین یاد آور گردید، ٫٫ من دیگر درکم را و باورم را در هدف های رزم آرایانه (استراتیژیک) حضور «امریکا» در «افغانستان» از دست داده ام.،، او در جای دیگر این نامه ادامه می دهد، ٫٫ من د رمورد هدف های رزم آرایانه کنونی و حتا هدف رزم آرایانه آینده شک، تردید و شرط هایی دارم. باید یاد آور شوم که استعفای من بر بنیاد این باور که چگونه ما این جنگ را دنبال می نماییم، استوار نیست، بل از این پرسش ها آب می خورد که چرا و برای چی هدفی؟،،</p> <p>واکنش ها دربرابر نامه «هو» با سرعت وتندی سر بلند نمود. مقام های عالرتبه امریکا» از این امر ناگران هستند که افسر مجربی را از دست می دهند و توپخانه نوی در صف مخالفان قرار می گیرد. به همین دلیل، از او خواستند که به کارش ادامه بدهد.</p> <p>«کارل و. آیکن برری» سفیر آن کشور در «کابل» او رانزد خود خواند و مقام پر ارزشی را در چارچوب آن سفارت برایش پیشنهاد نمود. «هو» از پذیزش این کار، سر باز زد. از آن جا او را به دفتر «هالبروک» فرا خواندند تا با او دیدار رو به رو داشته باشد.</p> <p>«هالبروک» در گفت و گویی یاد آور شد، ٫٫ما، نامه اش رابه سببی که افسر و شخصیت آکاه و هوشیاری است، جدی گرفتیم.،، او ادامه می دهد،٫٫ همه ما با توجه به این امر که نامه اش جدی است، در آن تعهد های روشنی به چشم می خورند، و همراه با کار کرد هایش درگذشته، به او بها بزرگی قایلیم.،</p> <p>«هالبروک» در حالی که با این دید گاه «هو» که نبرد در «افغانستان» نمی تواند «ارزش جنگی» داشته باشد، موافق نیست، خاطر نشان می نماید،٫٫ من با بخش زیاد بررسی هایش موافق هستم.،، از این رو از «هو» خواست تا به گروه اش در «واشنگتن» بپیوندد. او برایش یاد آور شد،٫٫ اگر می خواهی تا در خط شکل دهی سیاست اثر وارد نمایی و برای کاهش خرچ جنگ و نزول خط مرگ و میر یاری برسانی چرا در داخل این ساختمان و تعمیر نباشی تا در بیرون آن. البته در بیرون تو می توانی توجه زیادی را به خود بکشانی، اما، اثر سیاسی نیرومندی از خویش به جای گذارده نمی توانی.،،</p> <p>«هو» این استدلال و همراه با آن کار را پذیرفت، اما، یک هفته بعد دیدش را تغییر داد. او، روز جمعه، دو روز پس از آن که استعفایش پذیرفته شد، در گفت و گویی بیان داشت،٫٫ من به این شغل دلچسپی داشتم، اما، کار درستی انجام داده نمی توانستم.،،</p> <p>٫٫ من آدم سر به راهی که شوله خود را بخورم و پرده خود را بکنم و کاری کنم که همه از من راضی باشند و من را دوست داشته باشند، نیستم.،، او بیان داشت،٫٫ من از کارم در «زابل» به شدت راضی هستم و آن را دومین کار جالبم که تا حال داشته ام می دانم.،، اما، او به کار در نیروی بحری عشق می ورزد. جایی که بسیاری همرزمان نزدیکش هنوز به نبرد مشغول اند. در جایی از نامه اش در این مورد می گوید، ٫٫نا شادم که آنان هنوز در تیر رس «طالبان» و «القاعده» قرار دارند و جان های شرین شان در دسترس هیولای مرک قرار دارد. من روزی در «عراق» شاد شدم که گروهی از هواداران «القاعده» سر به نیست شدند.،،</p> <p>او در بخشی ازنامه اش یاد می آورد که بسیاری «افغانان» علیه «امریکا» می جنگند، زیرا سربازانش در آن کشور به سر می برند. به این سبب افزایش و حضور بیش تر نیروی های ما در دهکده ها و دره های کشور، جایی هایی که حتا «افغانان» دیگر، مورد استقبال قرار نمی گیرند، چی رسد به بیگانه گان دور، همان جای هایی که مردم از حکومت فاسدی که ما آن را حمایه می کنیم نفرت دارند، بر آتش جنگ علیه ما می افزاید. در حالی که «طالبان» حضور پر شرارت دارند، و بایست به فکر «القاعده» که در «پاکستان» پایگاه دارد، افتاد، امریکا از سربازانش می خواهد تا در کشوری بجنگند و قربانی بدهند که خود درگیر یک جنگ داخلی است.</p> <p>در حالی که «کاخ سپید» د رمورد فرستادن سربازان تازه نفس در کنکاش است، «هو» گفت که تصمیم گرفت و بر آن شد تا به صورت علنی سخن بزند زیرا،٫٫ من می خواهم تا مردم در همه جا، به نماینده گانشان در شورای ملی بگویند: گوش کنید! من فکر نمی کنم که این سیاست درست است. او یاد آورشد،٫٫ من می دانم که با چی واکنشی رو به رو می شوم...مردم در باره ام چی می گویند؟ من پیش تر هیچ فکر نمی کردم تا دست به چنین کاری بزنم.،،</p> <p><strong><br class='autobr' /> شجاعت بی نظیر</strong></p> <p>سفر «هو» از یک سرباز عادی تا خبره یی در کار بازسازی، سیاستمدار و پرخاشگر بر جنگ، پر از دشواری و فراز و نشیب است. او هفته های دراز در این مورد به تفکر و اندیشه پرداخت و بعد خاکه نامه اش را درست نمود. او به یاد می آورد، ٫٫در این جریان لحظه هایی برایم تهوع و قی دست می داد.،،</p> <p>بار اول در زنده گیش می خواست پای در کفش پدرش بگذارد و در کار آتشنشانی دست بزند. اما، پس از فراغت از درس به چاپخانه یی به کار مشغول شد و سپس در سال ۱۹۹۸ع. به نیروی بحری پیوست. او به مدت پنج سال در «جاپان» و وزارت دفاع خدمت کرد. او هنگامیکه همه فکر می کردند که جنگ در «عراق« پایان یافته استُ، نیروی بحری را ترک نمود و به بخش خصوصی پیوست. چون جنگ در «عراق» ادامه یافت، او به بخش ملکی در وزارت دفاع پیوست. بار دیگر راهی «عراق» شد. او که در رشته انجینری اموزش دیده بود، به «تیکریت» زادگاه «صدام حسین» برای امور باز سازی فرستاده شد.</p> <p>او در نامه اش می آورد،٫٫ در آن هنگام بیش از پنج هزار نفر را استخدام نمودم تا دست به ساختمان سرک ها و مسجد ها بزنند. به این گونه، ده ها میللیون دالر در این راه خرچ نمودم.،، این برنامه بعد ها توسط «اداره بررسی خاص» در مورد «عراق» بسیار ستایش شد.</p> <p>بعد ها به «انبار» جایی که به بستر داغ در «عراق» بدل شد و او شاهد مرگ تکان دهنده ده ها هم رزمش گردید، به کار گماشته شد. در سال ۲۰۰۷ع. آن گاهی که به کشور بازگشت در برابر مهارتی که از خود نشان داد، برایش توصیه نامه «شجاعت خاص» داده شد که سبب ارتقای درجه نظامیش گردبد. به همین سبب به بیماری افسرده گی پس از دیدن منظره های خونین، گرفتار شد. در میان تمام رخداد های خونین که بیش تر از همه بر روانش اثر گذاشت حادثه سقوط چرخ بالی بود که در ماه دسمبر ۲۰۰۸ع. در «انبار» واقع در «عراق» رخداد. او با «مک کلود» دوستش، سوار هلیکوپتر بودند که به محمل شان به سوی آب های خروشان بند «حدیثه» فرود آمد. «هو» به سوی ساحل با رها کردن بار نود پاویش، شنا کرد. او بار دیگر زیر آب غوطه زد تا سه همرزم دیگرش را که فریاد کمک سر داده بودند، نجات بدهد. او شناگر نیرومند بود، اما، تا رسیدنش به آنان، به گفته خودش،٫٫کار از کار گذشته بود.،،</p> <p><strong><br class='autobr' /> رنج بی خوابی</strong></p> <p> هنوز سه ما از آمدنش به اپارتمانی در «آرلنگتن» نگذشته بود که موج های نا راحتی روزگارش را بر هم زد. او به یاد می اورد، ٫٫ همه چیز در برابرت قرار می گرفتند. تنها خواب های کابوس گونه او را می ربود و چهره های خپوس گونه آرامش را از او ربودند. این پرسش مانند ناقوسی در سرش می پیچید: چرا نتوانستم نجات شان بدهم؟! چرا کودکانشان بدون دست های گرم پدر، بزرگ می شوند؟!،،</p> <p>او مانند دیگر همرزمانش در نیروی بحری دست کمک به کسی دراز نکرد. او به یاد می آورد،٫٫ یگانه کارم این بود که تا دم مرگ می نوشیدم.،،</p> <p><strong>زایش دوباره</strong></p> <p>چرا دوباره روی پای هایش ایستاده شد؟ او گفت که یک نمایشنامه به نام «نجاتم بده!» همه چیزش را دگرگون نمود. این داستان خیالی یک آتش نشان در «نیویارک» بود. در این داستان، مردی، پس از این که دوستانش را در جریان یورش دهشت افگنانه در «مرکز بین المللی تجارت» از دست می دهد به سوی نوشیدن شراب روی می آورد.</p> <p>«هو» پس از آن شروع به بحث با دوستانش می نماید. به بررسی گسترده در این دورن مایه دست می یازد. از خانواده «مک گلود» دیدن می کند. با آن که وجدان و خردش به او می گفتند که همه چیزی که دستش بر می آمد، انجام داد. او خود می کوید،٫٫ اما، از به زن «مک کلود» به سبب آن که برای نجات شوهرش تلاش زیاد ننموده بودم، معذرت خواستم.،،</p> <p>سال پار یکی از دوستان «هو» برایش گفت که وزارت خارجه «امریکا» به استخدام در بخش خدمات خارجی در «افغانستان» دست می زند. او فکرکرد که فرصتی میسر شده است تا از انبان تجربه هایش که در «تکریک» به دست آورده است، برای حکومت جدیدی که وعده داده است تا دست به هدف رزم آریانه نو بزند، استفاده نماید.</p> <p><strong>دره گرایی</strong></p> <p>در عکسی هایی که «هو» از «افغانستان» به همراه آورده است، او را جوان بلند بالایی در لباس ملکی با ریش از ته تراشیده نشان می دهند. او «آیکن برری» سفیر «امریکا» را در سفری به «کنر» در شرق و «زابل» درجنوب، همراهی می نماید. او با «محمد اشرف ناصری» حاکم «زابل» هم راه است و با افسران امریکایی دیدار می نماید. او در جای های دیگر، در حالی که میز های پر از میوه در برابرش قرار دارند، با سران قومی «افغان» دیدار می نماید. در تصویر دیگری که در کنار دشت ناپیدایی در نزدیک مرز «پاکستان» برداشته شده است، او در کنار نشانه یی که با دست به زبان پشتو نوشته شده است و سرحد را بیان می دارد، ایستاده است.</p> <p>این عکس مرزی، در آغاز تابستان، پس از آن که به «زابل» آمد برداشته شده است. او دو ماه پیش در کار ملکیی که قرار گاهش در «جلال آباد» بود، مصروف بود. در همین جا بود که آرام آرام ابر شک بر دیدگاه اش شکل گرفت.</p> <p>«هو» موظف شده بود تا د رمورد پرسشی که «مایک موللن» بحر سالار و رییس ستادمشترک فرماندهی، هنگام سفر ماه اپریل اش به میان کشیده بود، کاوش نموده و پاسخ ارایه کند. «موللن» می خواست بداند که چرا نظامیان امریکایی سال های زیادی در دره «کورنگال»، جای گوشه یی در مرز شرقی میان «افغانستان» و «پاکستان» دست به اقدام های جنگی می زنند. «هو» به این نتیجه دست یافته بود که هیچ دلیل قابل توجیه برای این امر وجود ندارد. مردم «کورنگال» حضور آنان را نمی خواستند. هر باری که امریکاییان به آن جا پای می گذاردند، جنگجویان نیروی بیش تری به دست می آوردند. نبرد میان این دو نیرو، روز تا روز خونین تر می شد و در وضع دگرگونی رخ نمی داد.</p> <p>او به این باور دست یافت که در «کورنگال» و جای های دیگر، ٫٫مخالفان تا چی اندازه یی محلی شده اند!،، خودش می نویسد،٫٫ درس بزرگ برایم این بود که مخالفان به شدت از مردم محل یاری می گیرند. من به این درک رسیدم که یک گروه از جنگجو با گروه دیگر که تنها و تنها دو فرسخ از هم فاصله داشتند، هیچ پیوندی با هم ندارند.،،. صدها و ممکن هزار ها گروه در سراسر «افغانستان» رابطه و پیوند اندیشه یی و ایدیولوژیی کمی با «طالبان» دارند. اما، پول دریافت می نمایند تا با اشغالگران خارجی بجنگند و پایگاه قدرت محلی خویش را نگه دارند.او می گوید،٫٫این امر من را به شدت تکان داد. فکر می کردم این حرکت ملی گرایانه است، اما، به باورم بیش تر محلی گرایانه است. من آن را دره گرایی می نامم.،،</p> <p><strong>یورش ...دامه دارد</strong></p> <p>یکی از مقام های بلند پایه در وزارت خارجه امریکا درمورد «زابل» بیان داشت،٫٫یکی از چار یا پنج ولایتی است که به شدت دشوار گذار است و به همان درجه هم مورد کم توجه یی قرار گرفته است. «کندهار» جایگاه «طالبان» در جنوب غرب قرار دارد و «پاکستان» در جنوب. شاهراه شماره یک که «کندهار» را به «کابل» پیوند می زند و یگانه راه پخته در «زابل» به شمار می رود، این ولایت را توته می نماید. مقام های رسمی بیان کردند که سال گذشته وضع امنیتی در این بخش رو به خرابی بوده است.</p> <p>آن گاهی که «هو» در چارچوب «گروه بازسازی ولایتی» وارد «قلات»، مرکز «زابل» شد، به یاد می آورد،٫٫ با تشنج زیاد بر خوردم. به زودی درک نمودم که حکومت نو امریکا در نظر دارد تا کار ها را به صورت دیگری انجام بدهد...با خود گفتم که باید از این فرصت بهره گرفت.،، او، بعد دست به بررسی و مطالعه همه جانبه از تاریخ کهن کشور تا حال زد. دوران اشغال «شوروی» را درسال های هشتاد به کاوش گرفت، بعد دوران فرمانروایی «طالبان» و سپس هشت سال حضور نظامی امریکاییان را.</p> <p>بر اساس سیاست برنامه محلی سازی حکومت امریکا، «هو» تلاش نمود تا توانایی سیاسی «ناصری» والی ولایت و دیگر مقام ها را بلند ببرد. او خود می گوید،٫٫ از دید پیشرفت مادی ما دست آورد های جدیی نداشته ایم، اما، من به این باورم که به خوبی سیاست حکومتم را نماینده گی نمودم.،،</p> <p>«ناصری» برایش گفت که در ولایت کم ازکم یکصد و نود گروه محلی دست به جنگ می زنند. «هو» به این باور بود،٫٫ ممکن گپ پر مبالغه باشد. ٫٫اما، بخش زیاد این گروه ها به خانواده، دهکده، دره و حامیان مالی شان وفادار اند.،،</p> <p>ابر تیره شک بر ذهن «هو»، پس از انتخاب ریاست جهوری در بیست جون که شرکت کم مردم و تقلب گسترده را به همراه داشت، سنگینی بیش تری نمود.او درنامه اش یاد آور شده است که به این باور رسیده است که جنگ، خط فاصل تیره یی را میان شهریان، درس خوانده گان و نو گرایان از یک سو و سنت گرایان، بیسوادان و دینداران را از سوی دیگر کشیده است . آنان را در دو سنگر در برابر هم قراداده است. در سنگر دومی، بیش تر از همه جنگجویان پشتون قرار گرفته اند.،،</p> <p>او می نوسد،٫٫چنین به نظر می آید که این گروه های محلی توانایی گسترش بزرگ را دارد. در این بخش چنین باور وجود دارد که یورش دایمی، آن گونه که قرن ها و سده ها پیش جریان یافت، بر زمین، فرهنگ، عنعنه ها و دین پشتونان از سوی دشمنان داخلی و خارجی جریان دارد. حضور «امریکا» و «ناتو» در درده ها و دهکده های پشتون، همراه با ارتش و پولیس که در رهبری شان عسکران غیر پشتون قرار دارند، اساس جنگ ایله جاری را توجیه می نماید.،،</p> <p>او در پایان نامه اش می نویسد که خانواده های امریکایی،٫٫بایست مطمین شوند که مرده گان شان برای هدف پر ارزش آینده، عشق گم شده و رویا های به تحقق نرسیده، قربانی می دهند. من باورم را در خط دادن چنین وعده ها و اطمینان هایی که ممکن جنبه عملی بیابند، از دست داده ام.،،</p> <p><strong>مشکلی که خودشان باید راه حل بیابند</strong></p> <p>همین هفته «هو» به دیدار «انتونی بلینکن» مشاور سیاست خارجی «بیدن» معاون رییس جمهور امریکا که از او برای دیداری دعوت نموده است، خواهد رفت.</p> <p>«هو» به این باور است که اگر امریکا می خواهد در این جا بماند، نیروهای جنگیش را کاهش بدهد.</p> <p>او هم چنان پیشنهاد می نماید تا کمک بیش تری در دسترس «پاکستان» قرا ربگیرد. امریکا بایست به مهارت بیش تری برای خنثا نمودن تبلیغ های «القاعده» دست بیابد، رابطه اطلاعاتی تنگاتنگ میان بخش های گونه گونه به میان بیاید، آخر نی آخرین بر «کرزی» فشار بیش تری برای پاکسازی دستگاه حکومتش از وجود فاسدان، وارد گردد.</p> <p>«هو» یاد آور می شود،٫٫ ما به نوعی از حکومت و فرمانروایی جدی در آن جا نیاز داریم. ما تعهد هایی سپرده ایم، اما، نی آن چنان که در حمام خون غرق گردیم. ما باید خط قرمز روشن برای اجرای برخی کار ها میان خویش و آنان بکشیم. آنان بایست بدانند که وظیفه دارند تا برخی مشکل های خودشان را، خود حل نمایند.</p></div>